Daraboz ana (shamamen 1690 – 1770) – sheshen ári bi. Qazirgi Jetisu oblysy, Eskeldi audanynyń tóńireginde dúniege kelgen. Úly júz qúramyndaǵy Jalaiyr taipasynan shyqqan. SHyn esimi – Qalipa, kezinde búkil ruly eldiń, aǵaiyn-tuystyń auyzbirligin saqtauǵa múryndyq bolyp, úlken úlystyń isin alǵa bastyrǵan. Keiin Úlpildek dep atanǵan. Qaiyn atasy Kenjeke kelininiń ózgelerden aqyl-oiy erekshe ekenin bilip, Jolbarys bige synatypty.
Sonda bi Daraboz anadan: «Kókke tireu ne bolar? Kólge pispek ne bolar? Terisin tespei etin sorǵan ne bolar? – dep súrapty.
– Jiligin shaqpai, maiyn sorsa, qara nardy qaltyratqan qańtar ǵoi. Jiligin shaqpai maiyn sorsa, eki aǵaiyndy aqpan (aiy) ǵoi, – dep jauap bergen eken anamyz.
Sonda Jolbarys bi
– Seniń óz qataryńnan oiyń ozyq, búdan bylaiǵy nyspyń Daraboz bolsyn, – dep bata bergen eken.
Daraboz ana qiyn-qystauly kúnderde Jetisu jerinde jauǵa qarsy kúresti úiymdastyrǵan Eskeldi Jylkeldiúly, Balpyq Derbisáliúly, Qaban Asanúly siyaqty el basshylaryna serik bola bilgen. El ishindegi máselelerdi bitimgershilikpen sheship, eki jaqty jarastyryp otyrǵan. Kúieui Qúlja tabiǵatynan juas adam bolǵanymen, Daraboz ananyń yqpalymen ol da el isine aralasqan eken. Daraboz ananyń kóripkeldik qasieti bolǵan desedi. Ol qoǵamdaǵy áiel adamdardyń ornyn kóteruge kóp kúsh salǵan.
Birde Balpyq bi Daraboz anadan «Áieldiń qandaiy jaqsy?» dep súrapty. Sonda Daraboz ana: «Kóshkende jeteleitin botaly túiesi bolsa, erttep minetin qúlyndy biesi bolsa, aldynda besigi bolsa, mańdaiynyń nesibi bolsa, áieldiń jaqsysy sol bolady» degen eken. Daraboz anany úrpaq esinen shyǵarmaq emes. Sonyń dáleli retinde Daraboz ananyń úrpaqtarynyń, auyl basshylarynyń jáne auyl azamattarynyń qoldauymen Amangeldi auylyna kireberis túsynda kesenesi boi kótergen.
Daraboz ananyń danalyǵy: eki qainysy, Esekeń men Bapakeń bir-birine ókpelep qalǵan boluy kerek, sony bir jaiynda sezgen ana ekeuin úiine shaqyryp, dastarqan jaiyp, aldaryna bir tostaǵanǵa tary shylap qoyady da bir-aq qasyq beredi. Úly adamdardyń jan dúnieleri kirshiksiz taza, móldir ǵoi.
Qoiylǵan jalǵyz qasyqtyń mánisin úqqan qaiyndary. Jasynyń úlkendigine orai qasyqty aldymen ústaǵan Esekeń: «Kóńilim sen úshin báz bayaǵydai», – dep dámnen tatyp tóńkermesten Bapekeńniń aldyna qoyady. Al Bapekeń bolsa, dám tatyp bolǵan soń qasyqty tóńkerip Esekeńniń aldyna qaitarady. Onysy «izińdi basqan inińmin, sabasań jotamdy tosam ǵoi» degen ishara edi. Búl dúniede sózden qúdiretti nárse joq. Al sol sózdi qazaqtyń taza tilimen aitar bolsaq: «Dauǵa salsa almastai qiǵan, sezimge salsa qyrandai qalqyǵan, oiǵa salsa qorǵasyndai balqyǵan, ómirdiń kez kelgen oraiynda ári qaru, ári qalqan, ári baiyrǵy , ári máńgi jas, otty da oinaqy ana tilinen artyq qazaq úshin búl dúniede qymbat ne bar eken?!» – dep el úlken baǵa bergen. Bizdiń til ótkirligimen boi balqytyp, tamyr shymyrlatyp, jan-júieńdi jadyratyp, qúlaq qúryshyn qandyryp, úǵymyńa qonymdy, júregińe tiimdi, qysyltayań qatal jaǵdaida qairap, egep salsaq «sóz tapqanǵa qolqa joq» degendei, erge, elge medet bolyp – kómeige qúm qúiyp, auzyn ashtyrmai, únin shyǵarmaityn til. Bizdiń babalarymyzdyń, analarymyzdyń negizgi qaruy til bolǵan. Maqsaty Birlik pen yntymaqty tu etip ústaǵan.
Daraboz ana – óz otbasy ǵana emes, búkil bir áulettiń, eldiń yntymaq–berekesiniń arqauy, aqylshy, basu aitar berekesi, eliniń amandyǵyn tilegen janashyry bolǵan. Arǵyn jailaudan qaitqanda, Jalaiyrdyń jylqyshysyn óltirip, jylqysyn aidap áketedi. Áni-mine baramyz dep júrgende qys túsip, jaǵdai bolmai bara almaidy. Arada bir jyl ótkende igi jaqsylar jyinalyp, Daraboz anaǵa aqyldasuǵa barady. Daraboz ana – adamzattyń alǵyry, aqylǵa bai, oiǵa tereń, kemeńger eken. Kelgenderdiń búiymtaiyn tyńdap bolyp.
– Qainaǵa – qaiyn at terletip arnaiy kelip qalypsyzdar, meniń zatym áiel ǵoi, sizderden asyp ne aitaiyn. Sonda da bolsa aryp-sharshap qalmas úshin azyq-túlikterińdi artyna baryńdar. Oǵan bizdiń úidiń aq bas atanyn alyńdar. Jas ta bolsa jasyndai ekpini bar, Tóre bi etip Eskeldi qainymdy aparyńdar. Inshalla, jaman bolmassyzdar, – deidi.
Sonymen Jalaiyrdan 20 adam iriktelip atqa qonypty. Eskeldi bidiń 18-ge tolǵan shaǵy bolsa kerek. Jolaushylar jetken kezde arǵyn ata balalary on eki qanat úidiń shańyraǵyn at ústinen kóterip, uyǵyn shanshyp jatypty.
– Oipyrmai, myna úidiń zaryn-ai, – depti kelgender.
– Sizderde úi emes, joppada otyrady shyǵarsyńdar? – dep qaǵytypty olar.
Jaiǵasyp otyrǵan soń Daraboz ananyń aqbas atany shańyraqtan moinyn sozyp basyn kórsetipti.
– Astafuralla -ai múndai da alyp atan bolady eken-au, – dep tańdanypty arǵyn aǵaiyndar.
Sonda Eskeldi:
– Sizdiń el kóshkende úiin bota-tailaqqa artushyma edi,– dep túirep tastaidy.
Osy jolǵy dauda Jalaiyrdyń jigitteri jeńip, qoldy bolǵan malyn alyp qaitady. Osydan bastap Daraboz ananyń dańqy arǵyn aǵaiyndardyń arasyna da keńinen taralady.
Qajet ANDAS.
“Q-andas” aqparattyq agenttigi.
