Sók súltan ABYLAIHANOVTYŃ kesenesi Taldyqorǵan qalasynan 7 shaqyrym jerde ornalasqan.
Bizge jetken derekterge sáikes, han Abylai bastaǵan Qazaq eli, atajúrt Jetisudy jońǵardan bosatqan soń, el birtindep, osynda qaita qonystana bastady. Abylaihan sol tústa óz balalaryn jan-jaqtaǵy elderge (kóbine sol elderdiń igi-jaqsylarynyń súrauymen) jiberip otyru sayasatyn ústanǵan. Hannyń búl kóregendigi bar qazaqty biriktiruge arnalyp, sol zamanǵa sáikes, óte oń nátijesin kórsetti. Ondai jerlerge barǵan úrpaqtary elmen tez arada aǵaiyn-tuys, qúda-jegjat bolyp, bar qazaqty basqaruǵa ońtaily boldy.
Jetisu eline aldymen úlken úldarynyń biri, Uálimen bir anadan, yaǵni, qaraqalpaq begi Saǵyndyqtyń qyzy Saiman Hanymnan tuǵan Abylai atynan TSin imperiyasyna amanat-elshi bolyp barǵan, Tashkentten bastap bar Úisin, yaǵni, Úly júz elin basqarǵan, talai shaiqastarǵa da qatysqan Ádil súltandy jibergen. Búl súltanǵa TSin imperiyasy da oń qarap, óz tarapynan úlken dárejeli «Gun» ataq-shenin bergen.
Abylai han qaitqan soń, Qoqan handyǵy nyǵaiyp, jergilikti qazaqtarmen baqtalastyq kúsheigen, sonyń arty kóterilis-soǵysqa alyp kelip, «táshkendikter» Júnis qojanyń bastauymen qazaqtardy yǵystyryp shyǵardy. Sol kezderdegi qaqtyǵystarda, Ádil Súltan 1815 jyly Tashkent túbinde opat boldy degen oidamyn. Taǵy bir derekte 1820 jyly Merke túbinde delinedi, alaida, sol kezdegi oqiǵalardy saralai kele, birinshi derek tura dep esepteimiz). Mine, sol Ádildiń úldary (orys derekterinde on, qytai derekterinde on eki, qazaq shejirelerinde taǵy eki-úsheuiniń esimi qosylady) Tashkent túbinen yǵysyp kelip, Jambyl, Almaty oblystarynyń jerine ie boldy. Ile ózeniniń sol jaǵyndaǵy Alban (bir bóligi), Dulat, Ysty, Oshaqty, SHapyrashty, Sirgeli t.b. rulardy (kóbine Áli Ádilúly Súltan, oryssha Ali (Gali) Adylov) basqaryp túrdy. 1846 jylǵy Lepsi ózeniniń boiyndaǵy orys biliginiń qysymymen ótken sъezde, Úly júzdiń aǵa súltany jáne maior sheni berildi. Osy qaulyda Sók Tóreniń de qoly, móri bar (Rumyantsev, Atkinson).
Ile ózeniniń oń jaǵynan Taldyqorǵan óńirine deiingi aralyqtaǵy Alban (bir bóligi), Jalaiyr, SHapyrashty (bir bóligi), Suan (bir bóligi), Qaraqalpaq, Túrikpen, t.b. rularyna Ádil úldary Abylai (Qúlan), Eraly, Núraly (Tezek Tóreniń ákesi), Mamyrhan, Tólek, Begaly, Tináli t.b. súltandar tórelik etti.
El auzyndaǵy derekterge súiensek, Jalaiyr eliniń igi-jaqsylary hannan ózderine tórelikke osy Sókti súrap alǵan eken, han olaryn maqúl kórip, onymen birge bir anadan tuǵan, Syǵai, Taǵai súltandardy qosa jibergen. Syǵai men Taǵai kádimgidei erjetip qalǵan kezderi bolsa, Sók óte jas bala bolǵan. 1825 jylǵy Zibbershtein jáne keiingi arhivtik qújattarǵa, oǵan qosa, auyzeki áńgimelerge súiensek, Syǵai súltan da (jatqan jeri Labasy tauynyń Almaly mekeninde) el basqaruǵa belsendi aralasqan, keiingi úrpaqtarynyń biri Hanqoja, úly Táji súltan, bolystyqtar qúrylǵanda «Tau Jalaiyr» bolysynda basshy bolyp, eldi jinastyryp, «Myrza-Qarashapan» rularynyń bii bolǵan kisi. Al Taǵai súltanǵa kelsek, kóbine inisi Sóktiń qasynda ómir súrgen. Jatqan jeri Jalǵyzaǵash-Biǵash auylynyń mańy degen sóz bar.
Sók Tóre (azan shaqyryp qoiǵan aty – Súiik, oryssha qújattarda Syuk Ablaihanov) Abylaihanúly, el aitqandai 52 jyl boiy Jalaiyr, SHapyrashty (bir bóligi) rularyna tórelik etti. El auzynda «…SHúiirkeleskiń kelse Sókke bar… Tentek kópke kónedi, kópke kónbese Sókke kónedi…» degen mátelderdiń keiipkeri bolǵan, elge Sók atymen tanymal bolǵan.
Derekter boiynsha Sók Tóre, Abylaihannyń qaitarynyń aldynda tuǵan kenje úly (zertteushiler 1779-1853…55 jyldar degendi kórsetedi). YAǵni, tuǵan jyly eki-úsh jyl búrynyraq boluy múmkin desek, úzaq ómir súrip, seksen-seksennen asqan shaǵynda qaitys bolǵan. Atkinsonnyń 1850 jyldary salǵan suretinde de ol kisi qart adam ekeni kórinip túrdy, kei zertteushiler qasyndaǵy úsh áieli jáne úly desedi. Sók Tóre turaly «Alash» kósemi Álihan Bókeihannyń arhivinen tabylǵan, tarihshylarǵa beimálim maǵlúmattar keltirgen arnaiy maqalasy bar degendi bir jerden oqyǵan edim.
Sók Tóreniń zamany Jetisu tarihyndaǵy eń bir dramaǵa toly auyr uaqyt der edik. SHyǵystan TSin imperiyasy «búl jerler bizdiń jer» dep, jylda ásker shyǵaryp, jergilikti qazaqtardan jaldyq aqy jinap otyrǵan. Ileniń sol jaq qanaty Qoqan handyǵyna qarap qalǵan jáne sodan keiin TSin imperiyasynyń SHyǵys Túrkistandaǵy músylman kóterilisterine bailanysty álsiregenin paidalanyp, Ileniń oń jaǵalauyn da igermekke úmtylydy. Soltústikten Resei Ayagózden Ilege deiingi jerlerge «Syrtqy okrug» salyp, óz qaramaǵyna almaqshy nieti, taǵy basqa sayasi oqiǵalar qabattasyp túrǵan kez. Sondai-aq, Semei-Ystyqkól-Búqara-Qúlja baǵytyndaǵy keruen joldary osy jerlerden ótetindikten sauda qatynasy jaqsy damyp, el, mal sharuashylyǵymen qosa, ken igeru, eginshilik, qolóner, ańshylyq t.b. kásipterdi igerudiń jantalas talasy júrip jatqan tús. Búl Ádil úrpaqtary arasyndaǵy baqtalastyqty tudyrdy. Sonyń áserinen 1818 jyly, Sók Tóre Úly júzdi de, Orta júz siyaqty Orys patshasynyń qaramaǵyna aludy súraǵan. Ony patsha Aleksandr qoldap, 1819 jyldary Kóksu-Qaratal ózenderi boiynda bekinister de salynǵan. Alaida, TSin imperiyasynyń notalyq qarsylyqtarynan keiin 1825 jyldary ol bekinis qúrylystar búzylyp, alynyp tastalǵan.
…Kenesary Han opat bolǵan soń, Qazaqtyń táuelsizdik armany da jelge úshty. Orys Biligi endi eshkimmen de sanaspaitynyn bildirip, Syrtqy okrugter, uezder ashyp, zeńbirekterin súiretken qaruly áskerin qaptatyp, qarashekpenderin ákep, qazaqtyń eń shúraily jerlerine (ózderin qúmǵa, taqyrǵa quyp) qonystandyra bastady. Múnysyn «qazaqty Qoqannyń ezgisinen qútqaru úshin» dep miymyzǵa qúidy.
Sók Tóreniń ómir deregi Atkinsonnyń jazbalarynda jii úshyraidy. Alaida 1858 jyly SHoqannyń Sók úly Janǵazyny kórgeni turaly jazǵanda, Sók Tóre atalmaidy, soǵan qaraǵanda Sók Tóre 1853-55 jyldary qaitys bolǵan. 1863 jylǵy Qytai-Qazaq-Orys soǵysyna Sók, ásirese, Syǵai súltannyń úrpaqtary Tezek tóre bastaǵan qolda belsendilik, erlik kórsetip, orys ókimeti tarapynan marapattarǵa ie bolǵany anyq.
Sók tóre Taldyqorǵan áuejaiynan soltústikke qarai 5-6 shaqyrymdai jerde, «Dauylbai» tauynyń eteginde, Sarybúlaq ózeniniń boiynda jatyr. Keiingi kezde úrpaqtary atynan ájeptáuir qomaqty mármar tastan jazuy bar eskertkish qoiylǵan.
Búl derek ólketanushy-jurnalist, Tezek tóreniń úrpaǵy Azamat Aqylbekovtyń jazbasynan retteldi.
Derekkóz: «Ótkeni eren, keleshegi kenen ERKIN» kitabynan alyndy.
