Асудың теңіз деңгейінен биіктігі шамамен 3 582 метр. Ол Іле аймағының Моңғұлкүре ауданы мен Ақсу аймағының Бай ауданының шекарасында орналасып, Аксуды (Тарым ойпаты) Іле аңғарындағы Күлжа қаласымен байланыстырады. Асу қытай тілінде «Сята жолы» (夏塔古道) деп атайды. “Мұзарт” сөзінің этимологиясына келсек, оның түбірі ежелгі түркі сөздерінен шыққан: “мүс” – мұз, “арт” – асу деген ұғымды білдіреді. Батыс зерттеушілері бұл атауды «мұз асуы» деп, ал қытай деректері моңғол тіліндегі «мұздық» сөзімен байланыстырады.
Мұзарт асуы мұз жарықтары, құз‑жыраларымен күрделі. Мекеннің ені кей жерлерде бір құлаш, тереңдігі бірнеше жүз метрге жетеді. Дала жолаушылары жарыққа түсіп кетпеу үшін алдын ала жүргендердің қалдырған белгілеріне қарап бағыт тапқан. Жол бойындағы Тұрасу, Айғырлы, Қадамұз сияқты мұздықтарды жұрт «адам, қарға, құзғынға жем болатын жер» деп атаған. Асудың Шаты арасанынан кезең басына дейінгі ұзындығы 25,5 шақырым, одан Ақсуға дейін 163 шақырым, ал Іледен Ақсуға дейінгі жалпы қашықтық 433 шақырым. Асудың арғы бетінде жол екіге бөлінеді: бір тармағы Бай ауданына, екіншісі Ақсуға қарай бағытталады. Бұрын бұл өткелден көбінесе жаз‑күз айларында ғана өтуге болатын.
Мұзарт асуы Тянь‑Шань арқылы өтетін сауда керуендері үшін стратегиялық мәнге ие болды. Жібек жолының бір бағыты осы асудан өтіп, сол арқылы солтүстік пен оңтүстік арасындағы сауда, мәдениет, ақпарат алмасуы жүзеге асқан. Деректерде Мұзарт жолы қытай монахы Сюаньцзанның Үндіге сапары кезінде пайдаланылды дейді.
Цинь әулеті тұсында (XVIII–XIX ғасырлар) асу Тарым ойпаты мен Іле аңғары арасындағы негізгі байланыс желісіне айналды. Үкімет мұздықты жолды ашық ұстау үшін көп күш жұмсады. 1862–1877 жылдардағы Дұңған көтерілісі кезінде жұмыс тоқтап, асу игерілмей қалды. Алты шаһар хандығы тұсында Якоббектің Күлжаға жылжуына жол бермеу үшін орыстар өткелді бақылауға алса, 1881 жылғы Санкт‑Петербург шарты бойынша асу Қытай құрамында қалды. 1907 жылы болашақ Финляндия президенті, жиһанкез Густав Маннергейм осы асу арқылы Ресей империясының барлау тапсырмасымен өткені айтылады.
1991 жылы Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін Нарынқол – Мұзарт шекара өткелі ресми түрде ашылды. Алматыдан шамамен 320 шақырым қашықтықта орналасқан бұл бекет жылына 50000 тонна жүк пен 30000 жолаушы өткізуге есептелген. Алайда жоспарланған автомобиль жолы салынбады, өткел аз пайдаланылғандықтан, 2008 жылы жабылды. Қазіргі уақытта Нарынқол – Мұзарт және Алексеевка – Айқетубек бекеттері жұмыс істемейді.
Қытай үкіметі 219‑ұлттық тас жолын Мұңғолкүре арқылы Аксумен жалғайтын жаңа бағыт қарастыруда; оның батыс бөлігі Мұзарт асуы арқылы өтуді көздейді. Асудың солтүстігіндегі Сята (Сията) ыстық су бұлағы мен жайылымдары туристік орталыққа айналып, жаңа көпір мен қонақүй салынып жатыр. Туристер 2380 метр биіктегі Сята бұлағынан басталатын тарихи соқпақпен 3582 метр асудан өтіп, 3525 метір биіктіктегі Хадамұзы жайлауына жетеді..
Қазақстан мен Қытай арасындағы ең негізгі сауда бағыты – Қорғос (Нұр Жолы), Достық/Дружба – Алашанькоу, Бақты – Шәуешек, Майқапшағай – Жеменей және басқада жолдарды өқрайды. 2024 жылы ҚазақөҚытай екіжақты сауда көлемі рекордтық 44 млрд долларға жетіп, Қытай Қазақстанның ең ірі сауда серіктесіне айналды. Бұл сауда негізінен мұнай, газ, металдар, ауыл шаруашылығы өнімдері және өзге жүктермен байланысты.
Қазіргі уақытта Мұзарт асуы экономикалық белсенділік үшін пайдаланылмайды. Дегенмен оның географиялық орны қосымша транзиттік дәліз ретінде тартымды. Қазақстан Үкіметінің хабарлауынша, 2024 жылы Шыңжаңмен сауда-экономикалық ынтымақтастықты арттыру мақсатында Нарынқол – Мұзарт және Теректі – Ақтобек шекара бекеттерін ашу жұмыстары жүргізілуде. 2025 жылы бұл жоспар «жасыл дәліздер» жүйесін кеңейтіп, шекара өткелдерін тәулік бойы жұмыс істеуге бағытталды.
Егер бұл жоспар жүзеге асса Мұзарт асуы Қорғос пен Достықтағы жүк ағымын азайтып, шекара өткізу қабілетін арттыруға мүмкіндік береді. Шыңжаңның батысындағы Аксумен Жетісу арасын қысқартып, ауыл шаруашылығы өнімдерінің жеткізілуін жылдамдатады. Нарынқол, Кеген сияқты шалғай ауылдар көлік‑логистика хабтарына айналып, туризм мен шағын бизнестің дамуына серпін береді.
Дегенмен, Асудың биіктігі мен климаты жол салуды қиындатады; қыста боран мен мұздық көп. 1990‑жылдардағы жабылуының негізгі себебі – транзит көлемінің аздығы. Қазіргі қолданыстағы Қорғас және Достық сияқты қолайлы бағыттар тұрғанда, Мұзарт арқылы тасымалдаудың экономикалық тиімділігі сұрақ тудырады. Тау экожүйесіне зиян келтірмеу және апатсыз жол салу үшін күрделі инженерлік шешімдер қажет.
Мұзарт асуы – көне Жібек жолының мұрагері, Тянь‑Шаньның биік жотасындағы стратегиялық өткел. Тарихи деректер осы жолдың саяси‑экономикалық маңызын көрсетсе, бүгінгі күні асу біршама тоқтап тұр. Дегенмен Қазақстан мен Қытай билігі оны жаңғыртып, транзиттік әлеуетін игеру жолдарын қарастыруда. Егер инфрақұрылымдық мәселелер шешіліп, экономикалық негіздеме табылса, Мұзарт асуы жаңа дәуірде екі ел арасындағы сауда мен мәдени байланысты нығайта түсуі мүмкін.
Бірақ бұл шешім қаз-қаз басып келе жатқан шекара өңірдегі тіршілікті туралатып тастаудан сақтанған жөн.
Қажет Андас,
«Q-andas» ақпараттық агенттігі.
