В истории казахской земли война с джунгарами занимает особое место. Одна из самых трагических страниц жизни степного народа хранит в себе еще много неизведанных тайн и позабытых имен батыров. Хранит их и удивительная земля Жетысу, где, кажется, тронь камень – и он заговорит, расскажет о подвигах наших предков, кровью отстоявших родную землю во время ойратско-джунгарских сражений, длившихся почти целый век. Особенно тяжелое время – 1723–1727 годы – вошло в память казахского народа как Годы великого бедствия «Ақтабан шұбырынды».
В Талдыкоргане в горы Капала Аксуского района была организована специальная научно-исследовательская экспедиция по изучению битвы при Кызылжаре во время джунгарского нашествия. В нее вошли историки, краеведы, журналисты, потомки батыра Кудайназара. О нем и пойдет речь.
Легенда стала истиной
С самого раннего детства помню рассказы своей бабушки о героической борьбе казахского народа с джунгарами. Будучи еще совершенно маленькими, мы спрашивали: «А почему наши горы называются Джунгарскими Алатау, а река – Бугумбайкой?» А потом только пришло понимание, что небольшая речка носит имя великого батыра казахской земли Богенбай-батыра, а горы хранят историю почти столетней войны с джунгарами за освобождение казахской земли. Все это в своих легендах нам старались рассказать бабушки и дедушки, у которых мы сидели на коленях и слушали их рассказы словно сказки. А ведь в каждой из них лежало зерно истины.
Держа в руках краешек кимешека, апа утирала слезы, когда рассказывала о том, как погибали дети и старики, как уводили в плен девушек и женщин. Нам было невдомек, о чем так болит сердце старой женщины, потому как все в ее рассказах нам казалось далеким, больше похожим на сказку. Такими же моментами жизни поделился со мной мой коллега – историк, журналист, исследователь Кажет Андас. Он рассказал: «Мы с братьями и сестрами тоже слышали такие рассказы старших. Одно сказание помню очень хорошо. Удивляло, что прошло почти триста лет, а история волновала сердце стариков, как будто она произошла совсем недавно.
Над казахским народом нависла угроза полного истребления. Распри знати позволили обрушить на земли полчища ойратов, которые не щадили никого. Войска врага уничтожали все на своем пути, не щадили ни женщин, ни стариков, ни детей. Для борьбы с джунгарами в разных местах Жетысу начали собираться небольшие отряды во главе с казахскими батырами, чтобы давать отпор врагам. Одним из них стал Кудайназар-батыр. Он собрал небольшое войско в 100 человек в капальских горах и обеспечил безопасный отход населения. С отцом рядом встала семнадцатилетняя дочь Гуляим. Они решили ждать врага в узком ущелье на перевале Кызылжар. Крутой перевал посередине разделяла бурная река, со всех сторон окруженная каменными скалами. Это был единственный путь, по которому мог прийти враг. Малочисленный отряд Кудайназара решил встретить врага на этой удобной для него позиции. Сто бесстрашных батыров сразились здесь с многочисленным отрядом джунгар. Битва продолжалась несколько дней, и все казахские батыры сложили здесь свои буйные головы. Лишь спустя много времени соплеменники придут на место трагедии и увидят сотни сожженных тел, разбросанные кости и скелеты своих детей, мужей и братьев. Горе и плач по батырам казахской земли, казалось, готовы были заставить рыдать горы. Земляки по каким-то только им известным признакам смогли найти тело батыра Кудайназара. Говорят, по особому строению его черепа, а тело его юной дочери – по чудом сохранившейся подвеске. Все тела сарбазов были похоронены в одном месте, и его назвали «Жуз оба». Отдельно похоронили Кудайназара вместе с дочерью и назвали место захоронения «Могила девушки». Триста лет эта легенда передавалась из уст в уста и дошла до наших времен. Вместе со временем в небытие, к сожалению, ушли имена сотен батыров казахской земли, сохранились только имена Кудайназара и его дочери Гуляим».
Но сегодня мы стали свидетелями того, что легенда стала истиной. Историки и краеведы нашли место сражения. Они показали его на карте. Вместе с возвращением на родину кандасов нам стала доступна более широкая информация, литература. Исследовали историю края Жетысу и потомки Кудайназара, проведя большую работу по восстановлению исторической справедливости.
В целом по Казахстану насчитывается 24 места с топонимом «Қызылжар». Краеведы-историки после их изучения пришли к мнению, что основой легенды является место в Аксуском районе в горах Капала. Конечно, большую помощь оказало и местное население, которое, как никто другой, знает историю своего края. Были изучены литературные памятники, исторические хроники, среди которых особое место занял труд «Есенгелді би» историка Досбера Саурыкула, жившего в первой половине ХХ века. Самое интересное – читать дастан на месте сражения. Читаешь, и книга будто сама рассказывает об этом героическом сражении. Будто сама земля говорит – настолько все это впечатляет! Мы это почувствовали, когда вместе с историками-исследователями, краеведами области Жетысу направились в составе экспедиции по местам боевой славы батыра Кудайназара Танибердыулы вместе с его потомками. На месте гибели батыров и на их могилах обновили таблицы, прочитали суры из Корана, отдавая долг памяти героическим предкам.
Воин и дипломат Есенгельды
После гибели 37-летнего батыра Кудайназара во время битвы в Кызылжаре у него остались сыновья Жолымбет, Есенгельды, Солтангельды. В исторических книгах их так и называют – «Үш жетім». Они выросли у дедушки по материнской линии Кайып-би. Один из трех сыновей Кудайназара Есенгельды сражался с врагом бок о бок с Кабанбай-батыром, участвовал в Булантинском, Анракайском и других значимых сражениях с джунгарами, был советником самого Абылай-хана. А после завершения тяжелой освободительной борьбы кочевые племена стали возвращаться на свои исконные земли. Вернул своих соотечественников в долину реки Аягуз и Есенгельды-батыр. Об этом пишет в своей книге «Тауарих-и хамсаи шарқи» или «Очерки истории пяти восточных народов» Курбангали Халиди.
Обладая большими организаторскими способностями, Есенгельды-батыр в 1757 году выступил координатором соглашения «Мамырсу» между Китаем и казахами. Об этом полные сведения приводятся в книге «Краткая история казахов» («Қазақтың қысқаша тарихы», вышедшей в Урумчи в 1986 году). На подписание исторического документа прибыл Абылай-хан со своим огромным войском, пригласили практически всех представителей казахских родов. Приехали и представители Циньской империи. Во время этой встречи было достигнуто соглашение о мире и прощении всех долгов, сняли все многосторонние претензии. В казахской степи дипломатия взяла верх. Мудрость и понимание важности мира, которых сегодня так не хватает некоторым зарубежным правителям, восторжествовали в XVIII веке. Представители государств обмакнули руки в кровь жертвенного животного и простили кровные и имущественные долги, простили горе, слезы, обиды, амбиции. Если китайская сторона назвала этот договор «Қандыжап бітімі», то казахи с учетом того, что встреча состоялась на берегу реки Лайсу, притока реки Аягоза, дали документу название «Мамырсу». Они изменили слово «Лайсу», в переводе обозначающее мутную воду, на Мамыр су – светлая река.
Это было начало новых взамоотношений между казахским народом и маньчжурской династией. Сразу после подписания исторического документа в сентябре 1757 года Абылай-хан с дипломатической миссией отправляет в империю Цинь послов во главе с Ханжыгар-батыром. В этой миссии были послы Омиртай, Долан, Аранжы, Танаш, Бекенай. Они прибыли в столицу – город Бейжин (Ханбалык), где их принял правитель Цяньлун. А в 1760 году уже в составе дипломатического корпуса степи был и Есенгельды-би. Их также принимал сам император, и на память об этой встрече Цяньлун подарил свой особенный синий камень и надел чапан в знак высочайшего уважения.
Благодаря дипломатичности Абылай-хана с 22 июля 1757 года между нашими государствами налаживаются торговые связи, проходят первые международные ярмарки – в 1758 году в Тарбагатае (Шауешек), в 1761-м – на Или (Кульджа), 1764 году – в Урумчи. Большую роль в этом сыграл также Кабанбай-батыр, правой рукой которого был батыр Есенгельды. Об этом можно прочитать в книге, увидевшей свет в 1991 году в городе Пекине «Цин империясы дәуіріндегі Батыс солтүстік ұлттардың сауда тарихы» в главе «Үрімші саудасы». Привожу отрывки из нее: «Кызай Есенгельды би прибыл в Шауешек и привез товары в Цинскую империю», «В 1763 году (на 28 год правления Цяньлуна) с 26 июня по 22 июля казахская торговая миссия во главе с найманом Кожабеком, суаном Байгаша, қызаем Есенгельды прибыли в Кульджу», «В 1768 году уже на 33-й год правления Цяньлуна с 6 июля по 22 июля пять торговых миссий также побывали в городе Кульджа. В этот раз их возглавляли Етек из рода кытык, найман-кызай Есенгельды». Словом, вся торговая деятельность от Урумчи до Шауешека была зоной ответственности Кабанбай-батыра. А как показали документы из архивов Китая, немаловажную роль в развитии торговых отношений между государствами сыграл Есенгельды-би.
Таким был один из сыновей батыра Кудайназара. Потомок батыра не погиб в той страшной битве, в которой сложили головы его отец и старшая сестра. Он достойно продолжил дело отца-воина, став дипломатом. Минули века, архивы начинают «говорить». Теперь уже нынешнее поколение потомков Кудайназар-батыра восстанавливает имя славного предка. К сожалению, письменных доказательств этой битвы нет. Хотя, кто знает, может, однажды и найдется хоть какая-то запись. Время есть. Мы подождем. Многолетняя битва за казахскую степь открыла немало героических страниц, среди которых достойное место должна занять и битва при Кызылжаре. Сегодня известно только о двух участниках сражения. А кто были остальные 98 батыров, сложивших голову во имя спасения своего народа? Говорят, это были сыны практически всех родов казахского народа: албаны, суаны, дулаты и многие, многие безымянные герои. Кем бы они ни были по своей родовой принадлежности, в трудные годы они встали рядом друг с другом и защитили свои семьи и аулы, родные горы и степи.
Сквозь века прорывается голос наших дедов и прадедов. А мы помним, ищем, восстанавливаем. Это наш долг перед теми, кто защищал казахскую степь, кто не жалел своей жизни, чтобы будущие поколения жили в свободной, независимой стране.
Но меня в этой истории более всего восхищает героический поступок Гуляим. Смелая и красивая, она встала рядом с отцом, села на коня и взяла в руки меч. Она погибла, хотя могла тоже уйти с другими женщинами, стариками и детьми в безопасное место. Наверное, просто не смогла. Сколько их еще, безымянных дочерей-героинь, сложило голову ради спасения своего народа? Это знает только казахская степь. Мы гордимся Гуляим! Ее имя сегодня должно стоять в одном ряду с именами Алии Молдагуловой и Маншук Маметовой. Она должна быть в нашей памяти, в наших молитвах.
Стираются белые пятна
Сегодня историки проводят большую работу по восстановлению исторической справедливости. Галымжан Оспанов, директор областного центра по охране историко-культурного наследия, отметил, что готовятся документы для включения места битвы в Кызылжаре и могилы Кудайназара и его дочери Гуляим в число сакральных объектов региона в рамках проекта «Сакральная география Казахстана». А наследник рода Кудайназара Имаш Абдрахманулы рассказал: «По некоторым сведениям, сегодня число наследников батыра Кудайназара дошло до 150 тысяч. У каждого из трех сыновей выросли десятки поколений. Живут они по всему миру. Конечно, многие из них родились, живут и работают в Казахстане. Для них очень важно возвращение на родную землю имени великого предка».
конференции, состоявшейся в Талдыкоргане в рамках программы «Сакральная география Казахстана».
Жанар Мыктыбаева.
https://ognialatau.kz/news/cat-6/22240/
Мақаланың қазақша аудармасы:
Қызылжар: тарихтың қымбат беттері
Қазақ жерінің тарихында жоңғар шапқыншылығына қарсы соғыс ерекше орын алады. Далалық халықтың ең бір қасіретті беттері әлі де ашылмаған талай сыр мен ұмытылған батырлардың есімдерін сақтап жатыр. Осындай қасиетті де киелі мекен – Жетісу жері. Мұнда, тіпті бір тасты түртсең, ол сөйлеп кетердей, ата-бабамыздың ерлігін, ғасыр бойы созылған ойрат-жоңғар соғыстарында қанымен қорғаған туған жердің тағдырын баяндап тұрғандай әсер қалдырады.
Ең ауыр кезең – 1723–1727 жылдар – қазақ халқының есінде «Ақтабан шұбырынды» деп аталған Ұлы апат жылдары ретінде қалды.
Талдықорған қаласынан арнайы ғылыми-зерттеу экспедициясы ұйымдастырылып, Аксудың Капал тауларындағы Қызылжар шайқасының орнын зерттеу басталды. Экспедиция құрамында тарихшылар, өлкетанушылар, журналистер мен Құдайназар батырдың ұрпақтары болды. Әңгіме де осы батыр туралы өрбиді.
Аңыз шындыққа айналды
Бала күнімнен әжемнің қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресі туралы әңгімелерін естіп өстім. Кішкентай кезімізде «Неліктен біздің таулар Жоңғар Алатауы деп аталады, ал өзен неге Бұғымбайка?» – деп сұрайтынбыз. Кейін түсіндік: кішкентай өзеннің атауы қазақ жерінің ұлы қаһарманы Бөгенбай батыр есімімен, ал таулардың атауы – жоңғарлармен ғасырлық соғыстың ізімен байланысты.
Біздің әжелер мен аталар осының бәрін аңыз түрінде айтып отыратын, бірақ сол әңгімелердің әрқайсысында ақиқаттың дәні бар еді.
Кимешегінің ұшын қолына ұстап, әжем көз жасын сүртетін. Ол балалар мен қарттардың қырылуын, қыз-келіншектердің тұтқынға айдалуын еске алып жылағанда, біз оның неге сонша қиналатынын түсінбейтінбіз – бәрі ертегідей көрінетін.
Осыған ұқсас естеліктерімен тарихшы, журналист, зерттеуші Қажет Андас та бөлісті. Ол былай деген:
«Біз де бала күнімізде үлкендердің сол соғыстар туралы әңгімесін еститінбіз. Бір аңызды әлі күнге дейін есімде сақтадым. Үш ғасыр өтсе де, сол оқиғалар қариялардың жүрегін сол күйі ауыртатыны таңғалдыратын.»
Қазақ халқы жойылудың аз-ақ алдында тұрды. Рулар арасындағы алауыздық салдарынан ойрат әскерлері қазақ даласына лап қойып, жолындағының бәрін қырып-жойды. Әйел, бала, қарт – ешкімге аяушылық танытпады.
Жетісудың әр өңірінде батырлар бастаған шағын жасақтар жиналып, жауға қарсы тұрды. Солардың бірі – Құдайназар батыр. Ол Капал тауларында жүз сарбаздан құралған шағын қол жинап, елдің қауіпсіз шегінісін қамтамасыз етті. Оның қасында он жеті жасар қызы Гүлайым да болды. Екеуі Қызылжар асуындағы тар шатқалда жауды тосуға шешім қабылдады.
Орта тұсын асау өзен кесіп өтетін, айналасы тік жартастармен қоршалған бұл асу – жауға өтетін жалғыз жол еді. Сол жерде Құдайназар бастаған жүз батыр жоңғардың қалың қолымен шайқасады. Бірнеше күнге созылған ұрыста барлық қазақ сарбаздары ерлікпен қаза табады.
Кейін бұл өңірге жерлестері келіп, өртеніп кеткен денелер мен шашылған сүйектерді көргенде таулар да күңіренгендей болды. Құдайназар батырдың денесін ерекше бас сүйегі арқылы, ал қызының сүйегін мойнындағы тұмар арқылы таныған дейді. Батыр мен қызын бөлек жерлеген, ал сарбаздардың барлығын бірге жерлеп, ол жерді «Жүз оба» деп атаған.
Батыр мен қызы жатқан жер «Қыз бейіті» аталып кеткен
Үш ғасыр бойы бұл аңыз ел аузында айтылып келді. Бірақ бүгінде сол аңыздың шындыққа айналғанына куә болып отырмыз.
Тарихшылар мен өлкетанушылар шайқас орнын тапты, карталарда белгіледі. Құдайназар ұрпақтары да тарихи әділдікті қалпына келтіру жолында ауқымды жұмыс атқарды.
Зерттеушілер Қазақстанда «Қызылжар» атауымен 24 жер бар екенін анықтап, осы аңыздың негізі – Аксудың Капал тауларындағы Қызылжар екенін нақтылады. Жергілікті халықтың көмегі орасан зор болды – олар өз жерінің тарихын жақсы біледі.
Зерттеу барысында тарихи еңбектер мен дастандар да қарастырылды, соның ішінде ХХ ғасырдың басында өмір сүрген Досбер Саурықұлының «Есенгелді би» атты еңбегі ерекше аталды. Сол дастанды шайқас болған жерде оқу – ерекше әсер сыйлады, тіпті табиғаттың өзі сөйлеп тұрғандай еді.
Экспедиция мүшелері, тарихшылар мен өлкетанушылар Құдайназар Тәнібердіұлының ұрпақтарымен бірге батырлар жерленген орындарға барып, құлпытастарды жаңартып, Құран бағыштады.
Батыр және дипломат Есенгелді
Қызылжар шайқасында 37 жасында қаза тапқан Құдайназар батырдан Жолымбет, Есенгелді, Сұлтангелді атты ұлдары қалған. Тарихи деректерде оларды «Үш жетім» деп атайды. Олар нағашысы Қайып бидің қолында өседі.
Құдайназардың баласы Есенгелді кейін атақты Қабанбай батырмен бірге жоңғарларға қарсы соғысып, Бұланты, Аңырақай сияқты шешуші шайқастарға қатысқан. Ол Абылай ханның кеңесшісі болған. Соғыстан кейін өз халқын Аягөз бойындағы ежелгі қонысына қайтарды. Бұл туралы Құрбанғали Халидидің «Тауарих-и хамса-и шарқи» атты еңбегінде жазылған.
1757 жылы Есенгелді би қазақ пен қытай арасында «Мамырсу келісімін» ұйымдастырған. Бұл туралы деректер «Қазақтың қысқаша тарихы» атты кітапта (Үрімжі, 1986 ж.) берілген. Сол келіссөзге Абылай хан үлкен қолмен қатысқан, ал қытай жағынан Цинь әулетінің өкілдері келген. Осы жиында екі халық татуласуға, барлық борыш пен дауды кешіруге уағдаласқан.
Қытайлар бұл келісімді «Қандыжап бітімі» деп, ал қазақтар кездескен жердің атауына қарай «Мамырсу» деп атаған. Бұл – қазақ-қытай қатынастарының жаңа кезеңінің бастауы болды.
1757 жылы Абылай хан Ханжығар батыр бастаған елшілерді Қытайға жібереді. 1760 жылы Есенгелді би де дипломатиялық делегация құрамында Бейжіңге барады. Оларды император Цяньлунның өзі қабылдап, құрмет белгісі ретінде көгілдір тас пен шапан сыйға тартқан.
Абылай ханның дипломатиялық даналығының арқасында екі ел арасында сауда байланыстары орнап, алғашқы халықаралық жәрмеңкелер 1758 жылы Шәуешекте, 1761 жылы Құлжада, 1764 жылы Үрімжіде өткен. Қабанбай батыр мен оның серігі Есенгелді би осы байланыстарды нығайтуда үлкен рөл атқарды.
Қытай мұрағаттарындағы деректерге қарағанда, сауда миссияларын ұйымдастыруда Есенгелді би ерекше еңбек еткен. Ол осылайша әкесінің ісін жалғастырып, елін қорғаған жауынгер ғана емес, елін танытқан дипломат болды.
Ғасырлар өтсе де, архивтер сөйлей бастады. Бүгінгі ұрпақ Құдайназар батыр есімін қайта жаңғыртып, ұлт тарихындағы орнын қалпына келтіріп жатыр. Өкінішке қарай, Қызылжар шайқасының нақты жазба деректері сақталмаған. Дегенмен, бәлкім, бір күні тарихи жазбалар да табылар.
Қазақ даласының бостандығы үшін болған ұзақ соғыстарда көптеген батырлар есімі ұмыт қалды. Бүгінде Қызылжар шайқасы туралы тек екі қатысушы белгілі. Ал қалған 98 батыр кім еді? Зерттеушілер олардың әрқайсысы түрлі рулардан – албан, суан, дулат және басқа да қазақ тайпаларынан шыққан деп топшылайды. Олар рулық айырмашылыққа қарамай, ел үшін иық тіресе шайқасты.
Біздің ата-бабаларымыздың ерлік дауысы ғасырлар тереңінен жетеді. Біз соларды еске алу, зерттеу, ұмытпау арқылы өз борышымызды өтейміз.
Гүлайым – қазақтың батыр қызы
Осы тарихтағы ең әсерлі тұс – Гүлайымның ерлігі. Батыр әрі көрікті қыз әкесінің жанында шайқасқа қатысып, жауға қарсы шықты. Ол қашып кетуге де мүмкіндігі болған, бірақ елін тастап кетуді ар санады.
Гүлайым – қазақ халқының Алия, Мәншүк сынды батыр қыздарының рухани ізбасары. Оның есімі де сол қатарда тұруы тиіс – біздің жадымызда, дұғамызда.
Ақтаңдақтар ашылып жатыр
Бүгінгі тарихшылар тарихи әділдікті қалпына келтіру бағытында көп жұмыс атқаруда.
Жетісу облыстық тарихи-мәдени мұраны қорғау орталығының директоры Ғалымжан Оспановтың айтуынша, Қызылжар шайқасы мен Құдайназар батыр мен Гүлайымның жерленген жерін «Қазақстанның киелі географиясы» жобасы аясында өңірдің қасиетті нысандары қатарына енгізу жоспарланып отыр.
Ал батыр ұрпағы Имаш Әбдірахманұлы:
«Қазіргі кезде Құдайназар батырдың ұрпақтарының саны 150 мыңға жуықтады. Әр үш ұлынан ондаған ұрпақ тараған. Олар әлемнің түкпір-түкпірінде өмір сүреді, көбісі Қазақстанда. Ұлы бабамыздың есімін туған жерінде қайта жаңғырту – бәріміз үшін үлкен мақтаныш», – дейді.
Бұл сөздер Талдықорғанда өткен «Қазақстанның киелі географиясы» бағдарламасы аясындағы конференцияда айтылды.
Жанар Мыктыбаева
“Q-andas” ақпараттық агенттігі.
