Jetisu jerindegi árbir tau men saidyń, búlaq pen qystaudyń atauynda ótken dáuirdiń izi saqtalǵan. Osyndai tabiǵi ári tarihi mekenderdiń biri – Taldyqorǵan qalasy men Erkin auylynyń mańyndaǵy Dauylbai tauy. Erkin auylynyń soltústigine qarai, áuejaidyń janynda kóldeneń sozylyp jatqan búl qara tau jergilikti halyq arasynda ejelden Dauylbai dep atalady.
Dauylbai – jai ǵana tabiǵi qyrat emes. Onyń ainalasyndaǵy sailar, kóne qystaular, qorymdar, jer-su ataulary men úrpaqtan-úrpaqqa jetken áńgimeler búl óńirdiń birneshe tarihi kezeńdi qamtityn mádeni keńistik ekenin ańǵartady. Taudyń ishki alqaptarynda Aldiyar, Aiyrmas, Aiyrbek, Jaqsybek jáne Beisen dep atalatyn sailar kezdesedi. Sonymen qatar múnda Aldiyar qystauy, Bekqoja qystauy, Belqoja qystauy, Kúnqoja qystauy, Aiqoja qystauy, Ahmet qystauy jáne Esen qystauy sekildi kóne jer ataulary saqtalǵan.
Jergilikti shejirelik derekterde Dauylbai tauynyń tarihy Aldiyar Jaltyrúlynyń esimimen bailanystyrylady. El auzyndaǵy áńgimelerge qaraǵanda, búl taudy Aldiyar Jaltyrúly Resei imperatory Aleksandr II patshadan ómir boiy paidalanuǵa syilyqqa alǵan. Aldiyar Jaltyrúly el arasynda erligimen, sheshendigimen jáne halyq arasyndaǵy daulardy ádil sheshken bitimgerligimen tanylǵan túlǵa retinde aitylady. Ol auyldardyń jer shekarasyn belgileuge, el arasyndaǵy kelisimdi saqtauǵa jáne halyqtyń túrmys-tirshiligine qatysty mańyzdy máselelerdi sheshuge atsalysqan.
Aldiyar batyrdyń Dauylbai tauynyń mańyn qonys etip, osy óńirde úrpaq ósirgeni jóninde de derekter bar. Aldiyar qystauy atalǵan mekende onyń qonysynyń orny bolǵany, eski qúrylystardyń júrnaqtary saqtalǵany aitylady. Alaida Aldiyar Jaltyrúlyna jerdiń naqty qandai jaǵdaida berilgeni turaly málimetter negizinen auyzsha tarih pen áulettik shejirege súienedi. Sondyqtan búl máseleni patshalyq Resei kezeńindegi múraǵat qújattary arqyly tereńirek zertteu qajet.
Qazaq halqynyń dástúrli tanymynda qystau ataulary jai ǵana geografiyalyq belgi bolyp sanalmaǵan. Olar belgili bir áulettiń mekenin, jaiylymdyq aumaǵyn, sharuashylyq júrgizu tártibin jáne atadan balaǵa jalǵasqan jer paidalanu júiesin bildirgen. Dauylbai tauynyń qoinauyndaǵy qystaular men sailardyń ataulary da osy óńirdi mekendegen adamdardyń ómirinen, olardyń sharuashylyǵy men túrmys-tirshiliginen habar beredi.
Jergilikti shejire boiynsha, Dauylbai tauynyń kúngei-shyǵys bóligin Esberli babanyń bir bútaǵynan taraǵan Ernazar, yaǵni Baimambet atanyń úrpaqtary mekendegen. Taudyń batysyndaǵy Qairaqty jotasyna deiingi aralyqty Esnazar, yaǵni Qaiyp áuleti jailaǵan. Jartasty men Oisaz aumaǵynda, qazirgi Erkin auylynyń tóńireginde Babanazar úrpaqtary túrǵan.
Babanazar atadan taraǵan Saǵyndyq, Núrym, Beket jáne Alshynbai úrpaqtarynyń Dauylbai, Jartasty jáne Qyzyltas aralyǵynda, sondai-aq Qyrǵyzbai, Ekiasha, Almaly men Ashybúlaq mańynda jer úileri men qystaulary bolǵan. Búl jerlerdi mekendegen halyq mal sharuashylyǵymen ainalysyp, tabiǵi jaǵdaiǵa qarai mausymdyq qonys auystyryp otyrǵan.
Dauylbai tauynyń soltústik jaǵyndaǵy Sarykól mańyn Babanazardyń Núrymynan taraǵan úrpaqtar kóktem men kúz ailarynda qonys etken. Al qys túsken kezde Esberli úrpaqtary Qaratal ózeniniń saǵasyna qarai kóship, Qosqúdyq, Úshmola jáne Úshkól mańyn qystaǵan degen derek bar. Búl málimetter Dauylbai óńirinde qalyptasqan dástúrli kóship-qonu júiesin kórsetedi. Tauly jáne qyratty jerler kóktemgi ári kúzgi jaiylym retinde paidalanylsa, ózen saǵalary men oipań alqaptar qysqy qonysqa qolaily bolǵan.
Dauylbai tauynyń tarihy Erkin auylynyń ótkenimen de tyǵyz bailanysty. Qazirgi Erkin auyly Qaratal ózeniniń ańǵaryna jaqyn ornalasqan. Auyldyń búrynǵy atauy Sydyq nemese Sadyq bolǵany jóninde málimetter kezdesedi. Auyl tóńiregindegi kóne jer ataulary, qystaular men qorymdar búl aumaqta halyqtyń erteden qonystanǵanyn baiqatady. Osy túrǵydan alǵanda, Dauylbai tauy, Erkin auyly, Qaratal ańǵary jáne ainaladaǵy eski qonystar bir-birinen bólek qarastyrylmaityn tútas tarihi-geografiyalyq keńistik qúraidy.
Dauylbai atauynyń tarihi mańyzyn tauǵa jaqyn ornalasqan arheologiyalyq eskertkishter de aiqyndai túsedi. Taldyqorǵan áuejaiynyń mańyndaǵy Dauylbai qorymynda arheologiyalyq zertteu júmystary júrgizilip, erte temir dáuirine jatatyn iri qorǵan anyqtalǵan. Qorǵannyń biiktigi 3,4 metrge, diametri shamamen 40 metrge jetken. Onyń ainalasy ormen qorshalǵan. Zertteushiler múndai iri qorǵandarǵa sol dáuirdegi qoǵamnyń bedeldi ókilderi jerlenui múmkin ekenin aitady.
Qazba júmystary kezinde bes metrge juyq tereńdikten eki qabir orny tabylǵan. Qorǵannyń búryn birneshe ret tonalǵanyna qaramastan, arheologtar er adamnyń súiek qaldyqtaryn, keramikalyq ydystardy, mal súiekterin, aǵash qynaby saqtalǵan akinak-semserdi, qola qoramsaq ilgegin, oqshantai, ine jáne altyn áshekei búiymdardy anyqtaǵan. Altyn zattardyń arasynda beldik ilmeshegi, tútikshe jáne mysyq túqymdas ań beinesindegi aiylbastar bolǵan.
Erekshe oljalardyń biri – jylan nemese aidahar beinesi salynǵan súiek qapsyrma. Múndai beineler ejelgi adamdardyń dúnietanymy men nanym-seniminde erekshe maǵynaǵa ie bolǵan. Mamandar Dauylbai qorǵanyn shamamen eki myń jyl búryn Jetisu aumaǵyn mekendegen ejelgi taipalardyń mádenietimen bailanystyrady. Búl arheologiyalyq oljalar Dauylbai aumaǵynyń tarihy XIX ǵasyrdaǵy Aldiyar batyr kezeńimen ǵana shektelmeitinin dáleldeidi. Atalǵan óńirdiń adamzat balasy erte temir dáuirinen beri mekendegen kóne mádeni keńistik boluy ábden múmkin.
Dauylbai tauynyń qasieti belgili bir dini nysanmen ǵana ólshenbeidi. Onyń negizgi qúndylyǵy – tabiǵi landshafttyń, arheologiyalyq múranyń, tarihi túlǵalar ómiriniń, kóne qystaular men áulettik shejireniń bir keńistikte toǵysuynda. Múnda ejelgi qorǵandar, tarihi qonystar, úrpaq esimderimen atalǵan sailar men qystaular jáne el jadynda saqtalǵan ańyz-áńgimeler bar.
Sondyqtan Dauylbai tauyn jergilikti mańyzy bar tarihi-mádeni jáne qasietti landshaft retinde keshendi zertteudiń mańyzy zor. Aldaǵy uaqytta taudyń ainalasyndaǵy kóne qystaulardy kartaǵa túsirip, saqtalǵan qúrylys oryndaryn foto jáne beinejazbaǵa tirkeu qajet. Jergilikti qariyalardyń estelikteri men áulettik shejirelerin jinap, olardy múraǵat qújattarymen salystyru da mańyzdy.
Endigi kezekte, Dauylbai qorymdary men basqa da arheologiyalyq eskertkishterdiń shekarasy belgilenip, olardy tonaudan, qúrylys pen sharuashylyq júmystarynyń áserinen qorǵau sharalary kúsheitilui tiis.
Dauylbai tauy – ǵasyrlar boiǵy tarihi jadty saqtap túrǵan únsiz kuá. Onyń sailary men qystaulary, qorǵandary men jer ataulary tuǵan ólkeniń tarihyn búgingi úrpaqqa jetkizetin qúndy múra. Osyndai jerlerdi tanyp, zerttep, nasihattap, qorǵau – ótkenge taǵzym ǵana emes, keleshek úrpaq aldyndaǵy jauapkershilik.
Qajet Andas,
«Q-Andas» aqparat agenttigi.
Derekkóz: ÓTKENI EREN, KELESHEGI KENEN ERKIN/(Tarihi-tanymdyq kitap)
/Q. Andas/ Taldyqorǵan. «Ofset» baspahanasy, 2023. – 320 bet
ISBN 978-6017646-45-5











