Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

Últ-azattyq kóterilisi kezindegi bosqyndyq máselesi

Қатипа деген шешеміз болды. Абысындары мен құрдастары ол апамызды: «Бір қап тарыға сатылып келгенсің», деп әзілдеп жататын. Ол кезде ол әзілдің тереңіне бойламайтын едік. Кейін түсіндік қой. Сөйтсек, Қатипа апамыз босқын қырғыздың қызы екен. Жаяу-жалпы жан сауғалап қашып бара жатқан қалың қашқын жол жүруге кедергі келтіре берген соң болар Қатипа апамызды көш жолдың бойына отырғызып, жанына бір қап тарысын қойып, ары қарай кете беріпті.

admin
2026/08/30
Qajet derek
0
Ұлт-азаттық көтерілісі кезіндегі босқындық мәселесі

(Jalǵasy. Basy: birinshi, ekinshi)

«Jolai ótken bir janashyr jan kezdesse, jany qalar» degen jansebil úmit bolsa kerek. Qúdai ońdap Kúrege (QHR, Qorǵas audanynyń búrynǵy ortalyǵy) sъezge bara jatqan atam Omaraqyn Jansarbaiúlyna kezdesip, bauyryna salyp, baǵyp, erjetkizedi. Keiin kele balasyn jolǵa tastap ketken qatigezdikke óshige qarap, sanama syidyra almai júrdim. Endi sol ayanyshty tarihty sarǵaiǵan gazet betterinen oyqyp otyryp, ótkenge degen ókpem tarai bastady. Biraq basqaǵa degen jańa bir renish júregimde qaulai bastaǵan syńaily. Rasynda, 1916 jylǵy últ-azattyq kóterilisin tanuda búgingi oqyrmanǵa eń bir kómeski jaǵy – bosqydyq máselesi. Búginde «Qytai auyp ketip, bosqyn bolypty» degen sózdi jii estimiz. Birdi-ekili mamannyń jazǵandary bolmasa, osy másele túbegeili zerttelip, halyqqa egjei-tegjeili túsindirilmedi. Qúǵyn-súrginniń auqymy men qataldyǵy keremet boldy. Ol jaiyndaǵy maǵlúmattardy joǵaryda keltirdik. Búl aradaǵy shyndyqty Reseidiń demokratiyalyq júrtshylyǵyna jetkize bilgen qazaq ziyalylary kósemderiniń eńbegi az emes. 1916 jyldyń qyrkúieginde-aq Gos Dumanyń eńbekqorlar fraktsiyasynyń kósemi, Reseidiń bolashaq Premьer-Ministri A.F. Kerenskii istiń jaiymen tanysu úshin Túrkistan ólkesine shyǵady. IV dumanyń isi bastalar tústa Álihan Bókeihanov Petrogradqa attanady, ondaǵy maqsaty jazalaushylardyń aiuandyǵy turaly jinalǵan dereketer boiynsha deputattardan sauǵa súrau  edi.

«Qazaq» gazetiniń №231 nómerinde «A. Naiman Qoja balasy» degen atpen jariyalanǵan myna bir maqalany oqyǵan adamnyń tóbe qúiqasy shymyrlaidy: «Ózim 25 aprelьde Qapaldan Qúljaǵa kelip edim. Búl Qúlja alabyna bosyp kelgen qyrǵyzdar orys áskerleriniń talauynan qalǵan maldaryn Qytai jerine alyp ótken soń, Qytai sherigi, Qúlja aqsaqaly Núr-Ahun, konsul – bári kompaniya bolyp, «orys jerine qaita aidaimyz» dep qorqytyp, … búl maldaryń qoldaryńda túrsa, qytai kisileri talap alady. Meniń atyma shyǵaryp berińder, saqtap beremin», – dep 9000 myń jylqyny Tekeske qyrkúiek aiynda aidatyp jibergen eken. Osy kúnge deiin jylqydan da Núr-Ahunnan de derek joq. Qytai jerine azǵyryp ótkizip alyp, orysty mynadai qylǵan qyrǵyz Qytaiǵa kelip ne ońdyrady. Odanda qúrtyńdar dep, qalmaq, Qytai áskerine sóz berip talatqany – adam balasy túgil haiuandy ayarlyq boldy desedi. Ashtyqtan, suyqtan bosqyn qyrǵyzdardyń júzden úsh eseniń ekisi ólgen. Qazir topalań tigen qoidai ashtan qyrylyp jatyr. Ólgenin kómuge de halderi keler emes.

Búl bosqyn qyrǵyzdardyń qatyn-qyzdaryn Qytai soldaty, qytai, dúngen, qashqarlyq sart qatyndanyp alǵan. …Qúljanyń kóshelerinde qyrǵyz tilenshilerinen kisi júre alatyn emes. Tilenshilik etken qyrǵyz áielderiniń kiimderi tozǵandyqtan qúrym kiizden denesin jabarlyq lypa jamylyp júr. Qyrǵyz halin kórgen qazaq jigiti bolsa shydai almaidy, jylaidy: qaisybireuleri kóshede shalqasynan jyǵylyp óleiin dep jatqany. Qaisybireuleri shahardyń tysynda, dalada auyryp óleiin dep jatqany».

Búl kezde biligi ǵasyrlarǵa sozylǵan TSin dinastiyasy ómir súruin toqtatyp, Qytaidyń ortalyq biliginde almaǵaiyp kúnder tuyp túrǵan edi. Qyrǵyz-qazaqtyń bosqynshylyq dúrbeleńi osyǵan túspa-tús keldi. «Qazaq Últ-azattyq qozǵalysy» atty kóptomdyqtyń 11 tomyna 1912–1928 jyldary SHyńjań ólkesiniń general-gubernatory bolǵan YAń Zyńshinniń «Ótken jazbalardyń tolyqtamasy» kitabynan 1916 jylǵa qatysty 16 qújat tarihshy Nábijan Múhamedhanúlynyń audarmasymen berilipti. Ol qújattarda shekara asyp ketpek bolǵan qazaqtardyń mal-múlkin orys soldattarynyń talan-tarajy qylǵany jáne kóptegen adamdy atyp óltirgendigi aitylady. Tipti, orys soldattary áielder men balalarǵa, kári-qúrtań men jaralylarǵa oq jaudyrǵan. Sondai-aq, bosqyndardyń betin qaitarudy kózdegen qytai áskeri birneshe dúrkin oq atyp, toqtatpaq bolady. Biraq eki jaqtan boraǵan oqtyń astynda qalǵan halyq shekarany búzyp ótedi. №11 qújattaǵy Go Ibao málimetinde: «Reseidiń qolbastaushysy óziniń bes ofitserin bizdiń qarauylymyzǵa jiberip: «Reseidiń búlikshi qazaqtary Qytai jerine kirse, nege olardy atyp óltirip, bizge tapsyryp bermeisińder?» degen. Búgin sizderdiń áskerlerińiz ol qazaqtardy kenetten zeńbirekpen atqylady. Ol qazaqtar amalsyzdan qytai jerine qaita japyryla qashty. Dúnie júzi halqynyń aldynda gumanizmdik túrǵydan qashyp kelgen birneshe túmen qazaqty tiridei senderge ústap berip, óltire almaidy», – dep anyq jazylǵan.

Al, №12 qújatta Ile batalьonynyń komandiri Bao Júishúidiń málimeti berilgen. Onda batalьon komandiri bosqyndardyń aiyrylyp qalǵan malyn Resei konsuldyq basqarmasy hat jazyp, orys ofitserlerine tapsyrudy talap etkendigi aitylady. «Tabylǵan mal qazaqtardyń jan baǵasynyń kózi. Ony Resei sheneunikterine qaitaryp bersek, onda qazaqtardyń tamaǵy men kier kiiminen aiyrylady da ashtan qyrylady. Resei órkenietti, úly el bola túryp, ne úshin osynshama raqymsyzdyq isteidi?», – dep jazylǵan.

Qytai biligi qúǵyn-súrgin kórgen elge osylai qaiyrymdylyq jasap jatqan kezde ol jaqtaǵy músylman bauyrlar olardy aman saqtap qaludyń jolyn qarastyrady. Búl jaily da «Qazaq» gazeti tiisinshe jazyp qaldyrudy maqsat etkeni gazet betindegi maqalalardan kórinip túr.

«Qúlja qalasy atqaru komitetiniń tóraǵasy YUvashev músylmandar túratyn qalalarǵa habar berip, nátijesinde Almaty qazaqtarynyń komiteti «Uaqyt» basqarmasy, Yrǵyz uezi komiteti, Aqtóbe músylmandary byurosy, Semei músylmandary komiteti, Qúlja músylmandary, sondai-aq Túrkistannan Násirov, Omby imamy Ponomarev, Troitskiden YAushev – barlyǵy 14716 som qarjy jinap, ashtan qyrylyp jatqan qyrǵyzdar men qazaqtardyń ash ózegine talǵajau jasaidy.

Osyndai tústa1917 jyldyń 2-5 tamyz aralyǵynda Tashkent qalasynda Túrkistan aimaǵy qazaq jáne qyrǵyzdarynyń sъezi ótedi. Sol jiynnyń Jetisu máselesine qatysty qabyldaǵan qaulysy “Birlik tuy “gazeti, 1917 jyldyń 20 tamyzyndaǵy  № 6 sanynda jaryq kóredi. Ol «Jetisudaǵy oqiǵalar» degen taqyrppen berilipti. Úzyn yrǵasy:

1. Soǵys ministrine, ishki ictep ministrine Petrogadtaǵy soldat hám júmysshylar ókilderiniń májilisine, áskeri hám basqa túrli músylman úiymdarynyń qazaq – qyrǵyzdardy qyrudy toqtatuǵa “shara tabyńdar” dep telegramm berilsin. Krestьyandardyń hám qaitqan soldattardyń qoldarynan qaru alynsyn. Qazaq – qyrǵyzdar orysqa zorlyq qylmasyn. Jiylys kepiline alady.

2. Byltyrǵy jyly qashqan qazaq – qyrǵyzdardan tartyp alyp qalyp satqan qoilardyń púly Merke uchastoginde 6400 som eken. Búl púl jerde óziniń qazaq – qyrǵyzynyń úiymyna qaitu tiic.

3. Aimaqtaǵy oblystardyń bápi de Jetisuda asharshylyqtan qyrylyp jatqan qazaq – qyrǵyzǵa tezdep shyn járdem beruin jiylys únatady. “Birlik tuy” gazeti arqyly Syrdariya, Samarqand hám Ferǵana oblystaryndaǵy qazaq – qyrǵyz komitetterinde Jetisu qazaq – qyrǵyzdaryna járdem púl jiylsyn».

Sonymen qatar, «Qazaq» gezeti Qytaidaǵy Qúdja imúsylmandarynyń da auyp barǵan qazaq-qyrǵyzǵa kómek kórsetkeni turaly kóptegen derekter kórsetedi.

«… Qúsaiyn qajy (Búl kisi bir myńdai qyrǵyzdy qys boiy baǵyp shyqty. Qala kisileriniń aituynsha, bosqyn qyrǵyzdar úshin 35 myń som ústaidy). Dákirjan Aldiyarov 1000 som, «Tiyan SHanь seriktestigi» 100 som,Myrzaaiyt Qabylbaev 500 som, Juashevtar 400 som, Mashút Sabyrov 200 som, Seidálim Qisynov, Ǵabdulhamit Baraqov, mosy Ábilqasym Baiov, Qújahmet Múqtarov, Anǵaljan ahun, Rozymúhamet Ahunbaev 100 somnan, Ǵabit Ǵajipov, Sabyr Burnashev, SHerip Kúlenov, Búqarbai Mosybaiev, Ziyadyn Maqtúm 50 somnan, Dákir Maǵdúm, Nyǵymetalla Ǵisynov, Akmal Ahmetov, Ǵabit Ǵojaiev, Merǵaiym Mahmútov 25 somnan, Áseiin aqyn, Ǵopur aqsaqal 5 somnan .

Qúlja músylmandary búdan basqa da járdem jinap jatyr. Komitet ashtyrarǵa tiisti járdemin berip jatyr. Qytai, dúngenge satylyp hám tamaq úshin yqtiyarsyz túrǵan qyrǵyz qatyn-qyzdaryn bosatyp jatyr. Tekes jaǵyndaǵy talandy, ólgen, kimder talanǵan, ólgenin jazyp aluǵa tórt kisi jibergen: úsheui noǵai-sart, bireui qazaq». [«Qazaq», №232].

«Qazaq» gazeti, №233 nómerinde Álihan Bókeihanov, Ahmet Baitúrsynov, Mirjaqyp Dulatov, Seidálim Kádirbaev, Aman Álimbekov, Janúzaq Janybekov, Ahmet Mámetov, Eldes  Ǵúmarov bastaǵan qazaq ziyalylarynyń kúllli qazaqqa bosqyn qazaq-qyrǵyzdarǵa kómek kórsetu turaly «Alash azamattaryna hat» degen maqalasy basylyp, osy bir igilikti iske qozǵai salady. Hatta: «25-iyunь jarlyǵynyń kesirinen búlinshilikke túsir, Qytaiǵa qashqan qyrǵyzdardyń haldarynyń qandai nasharlyǵyn kózimen kórgen tilshi «Qazaqtyń» 213 nómerinde jazyp otyr. Ár jerden barǵan járdemniń qansha ekenin ótken nómerde jazyp kórsetip otyrmyz. Berilip jatqan járdem ash-jalaǵash qalǵan qyrǵyzdardyń haldaryna qaraǵanda joq esebinde. Sondyqtan Túrkistan komitetiniń aǵzasy (Torǵai oblysynyń komissary) Álihan Bókeihanov sol komitettiń aǵzasy (Jetisu oblysynyń komissary) Múhametjan Tynyshpaevqa telegramma berdi: «Bosqyn qyrǵyzdar úshin 200 myń som qazynadan qaryz súrau kerek» dep. Sondai bir ret beriletin molyraq somamen qyrǵyzdar halyn jiyp almasa, azdap jinalǵan kómek qyrǵyzdardyń tolyp jatqan maúqtajdyǵynyń birine jetse, birine jetpei tapshylyq qyla bermekshi», – delingen. Osy nómerde qazaq qalamgeri Júsipbek Aimautovtyń «OYAN QAZAQ!» (Bosqyn qyrǵyz bauyrlaryma arnau!) atty maqala jazyp, saqtauly túrǵan myń dana «Oyan qazaq!» kitabyn satyp, qoldan keler kómegin jasamaq bolǵan azamattyq nieti jazylady.

Osy oqiǵa 6-7 ai jalǵasyp, baspasóz betine jazylyp, dabyl kóterilip, bosqyndarǵa járdem beru isi aqyry ókimettiń nazaryn audarady. Nátijesinde, 1917 jyly Uaqytsha úkimettiń kózqarasy ózgerip, el ishi biraz tynysh tartty. Resei imperiyasy endi kóterilisshilerdi jazalamaq túgili óz basymen qaiǵy bop, alasapyran bolyp jatty. Uaqytsha úkimetti alqymynan alǵan bolьshevikter patshalyq úkimet ústanymdarynan ózgesheleu sheshimder qabyldauǵa májbúr boldy. Sonymen, Uaqytsha úkimettiń 1917 jylǵy 7 qyrkúiektegi Jarlyǵymen memlekettik qazynadan Túrkistan komitetine 11.150 000 rublь bólinip, Jetisu oblysynyń halqyna qaitarymsyz kómek retinde taratyldy.       6-shy oktyabrьde shyqqan «Qazaq» gazetiniń 234-shi nómerinde: «Jańa úkimet Jetisu oblysynda 25-shi iyunь jarlyǵy taqyrypty búlinshilikke úshyraǵan orys hám búratana halyqtarǵa járdemge qazynadan 11 million 150 myń aqsha shyǵardy» dedi. Búl aqshany bylai bóluge búiryq qylǵan: shapqynshylyq kórgen qara shekpendilerge úi bas saiyn bir myń somnan, qazaq-qyrǵyzǵa ár bas saiyn bir júz somnan berilsin delingen. «Búl bólu dúrys pa, ádil me, qazaq-qyrǵyzdyń ziyanynan qara shekpenniń ziyany 10 ese artyq pa? Ony qoya túryp, biz búl arada 100 somnyń bir úige esh nársege jetpeitindigin aityp ótemiz», – dep kemsitushilikke narazylyǵyn bildiredi.

Sondai-aq, «Birlik tuy» gazetiniń 1917 jylǵy 12 tamyzdaǵy №5 nómerinde  Tóreqúl Janúzaqovtyń qyrǵyz bauyrlaryna arnap jazǵan maqalasyna orai,  “Birlik tuy ” gazetiniń № 11 sanynda Y. Jainaqovtyń Petrogradtan Tashkentke Túrkistan máselelerine bailanysty arnaiy kelgen komissiya atyna joldaǵan 7 tarmaqty jedelhaty basylady. Al Tóreqúl Janúzaqov pen Qasymbek ǴALYMBEKOV (Hashymbek) 1917 jylǵy tamyzdaǵy  “Birlik tuy” gazetiniń № 7 sanyndaǵy «Aq qalpaqty qyrǵyzdarǵa» atty maqalasyndaǵy qazaq-qyrǵyzǵa kómek beru turaly aitylǵan oilaryn qoldaǵan  qazaq ziyalylarynyń pikiri “Qazaq” gazetiniń  1917 jyldyń 14 qyrkúiegindegi № 243 nómerge basylady. Onda: «Endi Tóreqúl, Áshimbek sekildi últshyl azamattar shyǵyp bauyrlaryna basshylyq etip, kózin ashyp, kósemdik qyluyna biz tilektespiz» delingen.

«Qazaq» gazeti, 236-shy «Qazaqta» bir qyrǵyz azamatynyń haty basyldy. Sonda: «Ólim halynda qolymyzdy búlǵap, kózimizben ishara qylyp járdem súraimyz» dep búkil qyrǵyz atynan qazaq tuǵandaryna múń shaǵady. №237 nómerinde Jetisu qamy úshin 15-shi iyulьde Orynbor arqyly Jetisu komissary Múhametjan Tynyshbaev Petrogradqa barǵany turaly: «Múhametjan úkimetke Jetisu oblysynyń hal-jaiyn doklad qylyp, 25-shi iyunь jarlyǵy taqyrypty búlinshilikke úshyraǵan qazaq-qyrǵyzǵa hám orystarǵa qazynadan járdem súramaq. Sóitip birin-biri qyrǵynǵa úshyratqan hám búl kúnge sheiin bir-birine kek saqtap, ishterine qan qatqan eki júrtty tatulastyru qamyna kirispek», – dep jazylǵan.

Osyndai alasapyran jaǵdai bolyp jatqan da Semeide Jetisu oblysyndaǵy bosqyn qazaq-qyrǵyzǵa kómek kómiteti qúrylady. Búl turaly anyq aqparatty «Sary arqa» gazetinen tauyp aldyq. Onda:

«…Ash – jalańash qazaq – qyrǵyz bauyrlarǵa júrttan jylu jinap, ruly elimizdi elimnen aman saqtap, qalu maqsatymen Semei oblysynyń Alash qalasynda qazaq komiteti hám jastardyń “Janar” atty úiymy basshylyq etip, qauym jasady. Qauym ortasynan ic basqaratyn 5 kisilik komitet sailap shyǵardy. Qauymnyń qúrmetti bastyǵy – Á. Bókeihanov, jai bastyǵy – Múqysh Boshtaiúly boldy. Komitet predsedatelde – Miryakub Dulatúly, orynbasary – J.Aimauytov, hatshysy – Múhtar Áuezov, qazynashysy Esirkepúly Ǵabdolla, taǵy bip ­­- Ǵabdolla Koskenúly. («Sary arqa». 1918. № 33).

Osydan bastap el ishindegi belsendi azamattar meilinshe kómek kórsetuge tyrysady. Ol turaly gazet tigindilerinde san túrli dálel-dáiekter jetkilikti.

«Almaty qazaqtarynyń komitetinen 10000 som, «Uaqyt» basqarmasynan 598 som 22 tiyn, Yrǵyz uezni komitetinen 251 som 65 tiyn, Pavlodar músylmandar komitetinen 275 som, Aqtóbe músylmandar byurosynan 300 som, Semei músylmandar komitetinen 1000 som,Túrkistannan nazyryptan 1000 som, Omby mári Ponomarovtan 117 som, Troiskiden YAuyshevtan 835 som, Qúlja músylmandarynan 1240 som – bári 14760 som».

«Qazaq» gazetiniń 1917 jylǵy 255 nómerinde qazaq-qyrǵyzǵa kómek qolyn sozǵan adamdar men úiymdardyń tútas tizimi berilgen. Gazet materialynda: «Últuǵan Toibazarova, Isa Amantaev, Almúhamet Baizaqúly, Baqtykerei Baizaq balasy, SHalqardaǵy qazaq múǵalimderi Syrlybai Qarataiúly, Múhametjan Ázirmambet,  Múhametjan Jáńgirúly, Merkidegi eki kylastyq shkol, Baiǵazy Nauryzbaiúly, Qaisa Álimjanúly, Ufadaǵy medrese Ǵaliya shákirtteri, Álihan, Ǵabdulhamit, Ǵabit Alymúly, Ahmet Mámetov, Janúzaq, Múhametjan Tynyshpaiúly atynan Lepsi úlysynyń 1-, 2, 3-shi auyly, Ábishúly, Abdyrahim, Baqybai Jylkeldi, Núsiraldiyn Baltabai, Qostanaidan Kerim Bátishúly hám Ádires Kósherbaiúly, Kópei Mahmútúly,  SHalqardaǵy ushitel Syrlybai Múhametjan, Basqúnshaqtaǵy músylman igilik qauymy, Bókeilikten Aishanǵali Qosqarúly, Qúanyshqali Sataiúly, Dúisenáli Ǵabdúlrahymúly hám Aimanǵazy Mysynjypúly, SHalqardaǵy ushitel Syrlybai, Múhametjan hám Qazyúly, Dúisekei Maldybaiúly, Súltanǵazy Ashatúly, Serǵazy Arystanúly, Baiǵazy Temirtanúly, Meńdiqara Ajyǵúlúly, Ǵabdulahym Birmúhametúly, Almen Alibanúly, Amanbai Jylqybaiúly, Lepsinski zauyt júmysshysy Minaev, ushitel Sypa Ájigereiúly, Ǵiyas Damirúly, Omby oyazyndaǵy Paltafka shkolda oqushy shákirtteri, Qyzyljar oyazyndaǵy Prisnogor kovsky shkolynda oqushy shákirtteri, Ashat Bektasúly arqyly Jamby Jandylda jamaǵaty, Jaiyp Múhamethanúly arqyly joldas ushitelder, Zykyriya Abyrǵúlyúly, Baimúhambet Qazanǵapúly arqyly Aibas Jaldaiúlynyń fydiyasynan 60 som hám Qadisha Ábdi jamaǵaty fydiyasynan, Ǵabdúlhar Boranqúlúly hám SHahmardan Sátekúly, Ǵabitalla Orazbaiúly, Ualiolla Esenbaiúly,. Ǵamit Qarsaqbaiúly, Seiitqajybek Aidarov, Salyq Úajyúly, Hasanǵali Júbanyshqaliúly, Mosy Ómirbekúly, Silambek Temirbekúly, Bilal Maldybaiúly arqyly Núrbek Daiyr balasynyń fydiyasynan, Zúlqarnaiyn SHolaqov, Iskendir SHolaqov, , Sálim, Ábilqasym hám Ómirúzaq, Múqametqali Esenkeldiúly, Aidarbek Masanúly, Qadyrqazy Esqazyúly, Smaǵúl Dosmúhametúly, Torǵaidan Salyq Asanúly, Dekabrь jaluniyasy, Eldes hám Mirjaqyp, Aqmoladan Smaǵúl Qaryqbaiúly, Qajy Ahmet SHalabaiúly, Kókshetau oyazynan Baiǵabyl Jáutikúly, Aqylbek Qashbaiúly, Pavlodardan Qabysh Sylimanúly, Ahmet Isataiúly, Temirǵúl Eshmúhametúly, Bekbau Aimúhamet úly, Noyabyr hám dekabrь jalaqylarynyń 5 protsentin bergen ushitelder: Múhametjan, Syrlybai, Qazy, Taran, Dúisenqúl, Núrjan, Hamitbek. Ombydaǵy «Birlik» qauymy, Múqash Esipkepúlynyń» attaary atalyp, jylpy 14945 som 86 tiyn járdem jiylǵany turaly jazylady. Al gazet betine jazylmai, ata-jóni úmytylǵan jomart jandar qansha ma? Alaida, osyndai kómek qanshalaǵan beikúná jandy ólimnen arashalap qaldy, ol bólek áńgime.

Qysqasy, «Jesirin qańǵytyp, jetimin jylatpaǵan» qazaqy qasietti boiyna jiyp, auzyndaǵysyn jyryp bergen joǵaryda atalǵan esimderdi anyqtap, túgendep, kim ekenin bilie júrgenniń de artyqtyǵy joq. Óitkeni qazaqta: «Qanyna tartpaǵannyń qary synsyn» degen sóz bar. Tym bolmasa atalarynyń esimin osy jerden oqyǵan búgingi úrpaqtarynyń kókeiinge elge degen maqtanysh, últqa degen súiinishi oyanatyn shyǵar.

Alashtanushy-ǵalym, akademik Keńes Núrpeiis «Alash hám Alashorda» atty zertteuinde: «Qazaq intelligentteriniń alǵashqy alǵashqy tobynyń basym kópshiligi ámbebap mamandar boldy: olar ǵylymi júmystarmen de, oqu-aǵartu isimen de, alǵashqy qazaq tilinde basylymdar shyǵaru qareketimen de, kórkem tvorchestvosymen de qatar ainalysty. Basqa sózben aitqanda, olar sol kezdegi qazaq qauymynyń ruhani súranystaryna múmkindikterinshe tolyq jauap beruge atsalysty. «Aiqap» jurnalyn jáne jalpyúlttyq «Qazaq» gazetin shyǵaru arqyly olar halyqty oquǵa, kóshpeli sharualardy otyryqshylyqqa shaqyruda, sharuashylyqty júrgizudiń progerssivti formalaryn, áiel teńdigin nasihattauda, patsha úkimeti tarapynan júrgizilip otyrǵan otarshyldyq sayasatqa qarsy qoǵamdyq pikir qalyptastyruda aitarlyqtai ońdy ister tyńdyrdy» («Alash hám Alashorda». Atatek, 1995, 123-bet].

Qazaqstannyń  HH  ǵasyrdyń  basyndaǵy  tarihyn  zertteude  “Qazaq” jáne basqa da gazettiń  tarihi  derek  kózi  retinde  alar  orny  erekshe  ekendigine, onyń  ǵylymǵa    berer  maǵlúmattarynyń    qúndylyǵynyń  joǵary  ekendigine  búgingi  kúni  bárimizdiń  de  kózimiz  jetti. Keńestik  tarihnamanyń  “Qazaq”  siyaqty  qazaq  tarihynyń  derektik  móldir  kóziniń  birin, 70  jyldan  astam  uaqyt  boiy, ǵylym  úshin  jauyp  tastaǵandyǵy  últtyq  tarih  ǵylymyna  ólsheusiz  ziyan  keltirgendigin  dáleldep  jatudyń  qajeti  bolmas  dep  oilaimyz.

Bizdiń  búǵan  qosarymyz  “Qazaq”  tek  alasúrǵan  zamannyń, alasapyran  oqiǵalardyń  syrttan  qaraǵan  baqylaushysy  ǵana  bolyp  qoiǵan  joq. Ol  sol  buyrqanǵan  oqiǵalardyń  bel  ortasynda  júrdi. Qainaǵan  qúbylystar  barysyn  suretke  túsirgendei  óz  betterinde  beineledi. Olar  turaly  málimetterdi  tasqa  basyp  óz  betterinde  qattady. Sóitip  “Qazaq”  qazaq  ómiriniń  asa  bir  kúrdeli  kezeńiniń  shejiresine, baǵa  jetpes  derek  kózine  ainaldy. Bolьsheviktik-kommunistik  sayasi  basqaru  júiesiniń, uaqyt  synyna  shydamai, tarih  arenasynan  ketui  jáne  KSRO  siyaqty  alyp  imperiyanyń  kúireui  nátijesinde  elimizdiń  táuelsizdik  jolyna  túsuine  bailanysty  tuyndaǵan  qazaq  halqynyń  ǵylymi  tarihyn  qaita  jazudyń  obъektivti  qajettigi, jalpy  tuma  tól  derekterimizge, onyń  ishinde  últtyq  beiresmi  basylymdarǵa, ásirese,  “Qazaq”  gazetine  degen  qyzyǵushylyqty  tudyrdy

Degenmen, tarihi  derek  kózi  retinde  “Qazaq”  gazeti  de  tarihi  synnan  ótkizudi  qajet  etedi. Sebebi  basqa  da  tarihi  derekter  siyaqty, “Qazaq”  ta  áleumettik  súranystarǵa  sai, naqty  tarihi  jaǵdaida, ózin  qorshaǵan  qoǵamdyq-sayasi  ortada,  belgili  bir  subъekterdiń  sanaly  is-áreketteriniń  jemisi  retinde  paida  bolǵan  obъektivti  dúnie.  Sondyqtan, gazettiń  jaryqqa  shyǵuynyń  obъektivti  tarihi  alǵysharttaryn  jáne  onyń  shyǵarushylarynyń  qoǵamdyq  pozitsiyalary  men  áleumettik  jaǵdailaryn  tereń  biludiń  ondaǵy  maǵlúmattardyń  ǵylymi  aqparattyq  jáne  tanymdyq  mańyzyn  ashuǵa  kómekteseri  dausyz.

Jalǵasy bar…

Q-Andas aqparat agenttigi.

Post Views: 12
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz