Vernyi erler gimnaziyasynyń arhivtik qújattarynyń arasynan Húsaiyn Erdenbaev esimdi qazaq balasynyń oqu jolyna qatysty birqatar derek kezdesedi. Qújattarda onyń tuǵan jeri, Omby men Vernyi gimnaziyalarynda oquy, stipendiya aluy jáne otbasylyq jaǵdaiǵa bailanysty oquyn toqtatuy turaly málimetter saqtalǵan. Alaida arhiv paraqtaryn oqyǵan saiyn: «Búl Húsaiyn Erdenbaev keiin kim boldy?» degen saual tuyndaidy.
Maqala Almaty oblysynyń memlekettik arhivinde saqtalǵan qújattaǵy málimetterdi basqa tarihi derektermen salystyru negizinde daiyndaldy. Sondyqtan múnda berilgen keibir tújyrymdar túpkilikti qorytyndy emes, aldaǵy izdeniske baǵyt beretin boljam retinde qarastyrǵan jón.
Aqmola jerinde tuǵan shákirt
Vernyi erler gimnaziyasynyń isinde Húsaiyn Erdenbaevtyń 1879 jylǵy 27 qarashada Aqmola oblysy, Aqmola ueziniń Ortau bolysynda tuǵany jazylǵan.
Ol bastapqyda Omby erler gimnaziyasynda bilim alǵan. Qújatta Erdenbaevtyń Aqmola oblysynyń stipendiaty bolǵany jáne oquyna jergilikti qazynadan jyl saiyn 225 rublь bólingeni kórsetiledi. Búl sol kezeń úshin eleuli qarajat edi.
1895 jyly Húsaiyn Erdenbaev bilimin jalǵastyru maqsatynda Vernyi erler gimnaziyasyna auyspaq bolady. Ony gimnaziyaǵa qabyldau jónindegi ótinishti nemere aǵasy jazǵan. Ótinish iesi Jetisu oblystyq sotynda audarmashy qyzmetin atqarǵan.
Qújatta:
«Nemere inime Sizdiń qaramaǵyńyzdaǵy oqu ornynda bilim berudi qalap, ony tiisti synaqtan jáne meditsinalyq tekseruden ótkizip, bilimi men jasyna sáikes keletin synypqa qabyldauyńyzdy súraimyn», – dep jazylǵan.
Ótinishten Húsaiynnyń tórtinshi synypqa túsuge daiyndalǵany jáne oǵan deiin úide bilim alǵany baiqalady. Sonymen birge onyń gimnaziyadaǵy búkil oqu merziminde mindetti pán retinde frantsuz tilin úirenui súralǵan.
Búl málimetter Húsaiyn Erdenbaevtyń qarapaiym sauat ashumen shektelmei, sol dáuirdegi tolyqqandy gimnaziyalyq bilimdi meńgeruge talpynǵanyn kórsetedi.
Ombydan Vernyiǵa jiberilgen stipendiya
1895 jylǵy 7 qazanda Dala general-gubernatorlyǵynyń keńsesi Vernyi erler gimnaziyasynyń direktoryna arnaiy hat joldaǵan.
Hatta Omby gimnaziyasynyń búrynǵy tárbielenushisi Húsaiyn Erdenbaevtyń bilimin ayaqtau úshin Vernyiǵa auysqany aitylyp, oǵan tiesili stipendiyanyń qalǵan bóligi jiberilgeni kórsetilgen.
Jyldyq stipendiya kólemi 225 rublь bolǵan. Onyń 95 rublь 85 tiyny Omby qalasynda berilip, qalǵan 129 rublь 15 tiyny Vernyiǵa joldanǵan.
1896 jyly Aqmola oblysynyń áskeri gubernatory Vernyi gimnaziyasyna Erdenbaevtyń kezekti jyldyq stipendiyasy retinde taǵy 225 rublь jibergen.
Búl resmi hattar Húsaiyn Erdenbaevtyń oquyna oblystyq ákimshilik erekshe kóńil bólgenin ańǵartady. Patshalyq Resei kezeńinde gimnaziyalyq bilim alǵan qazaq jastarynyń sany kóp bolǵan joq. Olardyń bir bóligi memlekettik mekemelerde audarmashy, is júrgizushi, múǵalim nemese sot qyzmetkeri retinde eńbek etti.
Oqu nege toqtady?
1896 jylǵy 15 qazanda Vernyi erler gimnaziyasynyń V synyp oqushysy Húsaiyn Erdenbaev gimnaziya direktoryna ótinish jazǵan.
Onda:
«Otbasylyq jaǵdailarǵa bailanysty gimnaziyadan shyǵudy qalap, meni tárbielenushiler qatarynan bosatuyńyzdy jáne ótken oqu kurstarym turaly tiisti kuálik beruińizdi súraimyn», – delingen.
Osylaisha Húsaiyn Erdenbaev gimnaziyany tolyq ayaqtamai ketken. Oǵan úlgerimi men tártibi turaly № 990 kuálik berilgen.
Onyń oquyn toqtatuyna naqty qandai otbasylyq jaǵdai sebep bolǵany qújatta aitylmaidy. Qarjylyq qiyndyq, otbasy aldyndaǵy mindet nemese qyzmetke ornalasu qajettiligi boluy múmkin. Biraq múny rastaityn qosymsha derek ázirge tabylǵan joq.
Búl keiingi qyzmetker Erdenbaev pa?
Basqa tarihi materialdarda Húsaiyn Erdenbaev esimdi adamnyń Vernyi jáne Omby qalalaryndaǵy sot pen ákimshilik mekemelerinde qyzmet atqarǵany jóninde málimetter kezdesedi.
Keibir zertteulerde ol Vernyi okrugtik sotynyń keńse qyzmetkeri, Aqmola uezdik basqarmasynyń audarmashysy jáne Omby okrugtik sotynyń qyzmetkeri retinde atalady. Keiin halyq sudьyasy nemese jergilikti basqaru isine qatysqan azamat boluy múmkin degen derekter de bar.
Búl qyzmet joly gimnaziyada bilim alǵan Húsaiyn Erdenbaevtyń ómirbayanyna sáikes keletindei kórinedi. Sebebi gimnaziyalyq bilim, orys jáne frantsuz tilderin meńgeru talaby, Omby men Vernyidaǵy oqu tájiribesi ony keńse, audarma nemese sot salasynda qyzmet etuge daiyndaǵan boluy yqtimal.
1917 jylǵy Aqmola óńiriniń qoǵamdyq ómirine bailanysty jazbalarda da Erdenbaev tegi kezdesedi. Keibir eńbekterde búrynǵy sudьyanyń audarmashysy Erdenbaev qazaq komitetiniń júmysyna aralasqan adam retinde kórsetiledi. 1919 jylǵy jergilikti basqaru qújattarynda Ortau bolysynan sailanǵan Húsaiyn Erdenbaev esimdi ókil turaly málimet kezdesetini aitylady.
Tuǵan jeriniń Ortau bolysy boluy, esiminiń sáikes kelui jáne sot-audarma salasymen bailanysy búl derekterdiń bir adamǵa qatysty boluy múmkin ekenin kórsetedi.
Degenmen qazirgi qolda bar materialdar olardyń bir túlǵa ekenin tolyq dáleldeuge jetkiliksiz. Ol úshin gimnaziya qújatyndaǵy Húsaiyn Erdenbaevtyń ákesiniń aty, keiingi qyzmettik tizimi, otbasy qúramy jáne túrǵylyqty jeri turaly qosymsha arhiv derekteri qajet.
Quǵyn-súrginge úshyraǵan Erdenbaevpen bailanysy bar ma?
Sayasi quǵyn-súrgin qúrbandary turaly derekter arasynda Husain Erdenbaevich Erdenbaev degen adamnyń esimi kezdesedi. Ol 1928 jyly tútqyndalyp, keiin keńestik bilikke qarsy úgit júrgizdi degen aiyppen jer audarylǵany jóninde málimet bar.
Alaida quǵyn-súrginge úshyraǵan adamnyń tuǵan jyly 1871 jyl dep kórsetilgen. Al Vernyi gimnaziyasynyń qújatyndaǵy Húsaiyn Erdenbaev 1879 jyly tuǵan.
Tuǵan jyldary men tuǵan jerleri tolyq sáikes kelmegendikten, olardy bir adam dep birden tanuǵa bolmaidy. Arhivtik qújattarda jastyń qate jazyluy nemese keiingi kóshirmelerde málimetterdiń ózgerui kezdeskenimen, dálelsiz eki túlǵany biriktiru tarihi qatelikke ákelui múmkin.
Sondyqtan quǵyn-súrginge úshyraǵan Husain Erdenbaevich pen Vernyi gimnaziyasynda oqyǵan Húsaiyn Erdenbaevtyń bailanysy ázirge ashyq másele bolyp qalady.
Qújattaǵy 1918 jyl neni bildiredi?
Arhivtik istiń atauynda Vernyi qalasy jáne 1918 jyl kórsetilgenimen, onyń ishindegi negizgi qújattar 1895–1896 jyldarǵa jatady. Al istiń sońynda Húsaiyn Erdenbaevtyń esimimen birge 1918 jylǵy 31 qazan degen data jazylǵan.
Búl merzim istiń keiin qaita qaraluyna, kuáliktiń kóshirmesin beruge nemese qújattardy resmi tirkeuge bailanysty boluy múmkin. Biraq onyń naqty sebebin anyqtau úshin istiń barlyq paraǵyn jáne gimnaziyanyń tirkeu jurnaldaryn salystyryp qarau qajet.
Demek, 1918 jyldy Erdenbaevtyń gimnaziyada oqyǵan uaqyty dep qabyldau dúrys emes. Onyń Vernyi gimnaziyasyndaǵy oqu kezeńi 1895–1896 jyldardy qamtidy.
Bir qújattan bastalǵan iz
Húsaiyn Erdenbaevtyń gimnaziyalyq isi XIX ǵasyrdyń sońyndaǵy qazaq jastarynyń bilimge úmtylysyn kórsetetin qúndy derek.
Ol Aqmola jerinde tuyp, Ombyda bilim alyp, keiin Vernyi gimnaziyasyna auysqan. Oblystyq stipendiyamen oqyǵan, frantsuz tilin meńgeruge niet bildirgen jáne besinshi synypqa deiin jetken. Otbasylyq jaǵdaiyna bailanysty oquyn tolyq ayaqtai almasa da, alǵan bilimi onyń keiin memlekettik nemese sot salasynda qyzmet etuine jol ashuy yqtimal.
Ázirge: «gimnaziya shákirti Húsaiyn Erdenbaev keiin Aqmola men Ombydaǵy sot mekemelerinde qyzmet atqarǵan, jergilikti qoǵamdyq basqaru isine aralasqan Erdenbaevpen bir adam ba?» degen saual ashyq kúiinde qalyp otyr.
Qolda bar derekter múndai bailanysty joqqa shyǵarmaidy. Kerisinshe, tuǵan jeri, esimi, bilim baǵyty jáne qyzmet salasy ózara sabaqtasyp túr. Biraq tarihi túlǵanyń ómirbayanyn tolyq qalpyna keltiru úshin qosymsha arhivtik qújattar qajet.
Sondyqtan «Búl qai Erdenbaev?» degen súraqqa búgingi jauap mynadai: ol – 1879 jyly Ortau bolysynda tuǵan, Omby men Vernyi gimnaziyalarynda bilim alǵan, keiingi taǵdyry tolyq zerttelmegen qazaq oqyǵandarynyń biri. Al onyń ómiriniń keiingi kezeńi jańa arhivtik izdenisterdi kútedi.
Aita keterligi, maqala arhiv qoryndaǵy qújattar men Húsaiyn Erdenbaev esimi kezdesetin basqa tarihi málimetterdi salystyru negizinde ázirlengendikten arhiv qújattaryndaǵy aqparattyq kóshirmesin qosa ketudi jón kórdik.
DELO VERNENSKOI MUJSKOI GIMNAZII
O PRINYATII V GIMNAZIYU ERDENBAEVA HUSAINA
g.Vernyi 1918 g.
L.1
Gospodinu Direktoru Vernenskoi mujskoi gimnazii
Proshenie
Jelaya datь obrazovanie moemu dvoyurodnomu bratu vo vverennom Vam uchebnom zavedenii, imeyu chestь prositь rasporyajenie Vashego o tom, chtoby on byl podvergnut nadlejashemu ispytaniyu i meditsinskomu osvidetelьstvovaniyu i pomeshen v tot klass, v kotoryi on, po svoim poznaniyam i vozrastu, mojet postupitь, pri chem imeyu chestь soobshitь chto on prigotovlyalsya k postupleniyu v chetvertyi klass i do sego vremeni obuchalsya doma.
Jelayu, chtoby on Husain Erdenbaev v sluchae prinyatiya ego v zavedenie, obuchalsya frantsuzskomu yazyku, kak obyazatelьnomu v techenii vsego gimnazicheskogo kursa.
Perevodchik Semirechenskoi oblastnogo suda
Sentyabrya 18 dnya 1895 goda
G. Vernyi
L.3
Rodilsya v 1879 godu 27 noyabrya
V Ortaevskoi volosti Akmolinskogo uezda i toi je oblasti
H. Erdenbaev
L.4
7 oktyabrya 1895 goda №4612 g. Omsk
Kantselyariya Stepnogo general-gubernatorstva
Gospodinu Direktora Vernenskoi mujskoi gimnazii
Vsledstvie prinyatiya byvshego vospitannika Omskoi mujskoi gimnazii, stependiata Akmolinskoi oblasti Husaina Erdenbaeva o vysylke emu stipendii v g. Vernyi, zapostupleniem dlya okonchaniya obrazovaniya v Vernenskuyu mujskub gimnaziyu, Kantselyari po prikazaniyu G. Glavnogo Nachalьnika kraya, imeet chestь pereprovoditь pri chem Vashemu Prevoshoditelьstvu sto dvadtsatь devyatь rublei pyatnadtsatь kopeek, dlya vydachi nazvannomu stipendiatu v tekushem uchebnom godu po mere nadobnosti.
Pri etom Kartselyari prisovokuplyaet, chto Erdenbaevu po zemskoi smete akmolinskoi oblasti naznachena stipendiya v razmere 225 rub. v god, v schet etoi summy vydano emu v g. Omsk 95 rub. 85 kop.
Upravlyayushii kantselyariei
L.6
4 marta 1896 goda №3224
Voennyi gubernator Akmolinskoi oblasti
Gospodinu Dirrektoru Vernenskoi mujskoi gimnazii
Vsledstvie prilojeniya g. Stepnogo general-gubernatora ot 16 sego marta za №1803, imeyu chestь pereprovoditь pri sem Vashemu Prevoshoditelьstvu dvesti dvadtsatь pyatь rublei (225 r.), prichitayushihsya v stipendiyu uchenika Vernenskoi mujskoi gimnazii Husainu Erdenbaevu za 1896 grajdanskii god.
I.d. Voennogo gubernatora, Vitse gubernator
L.7
Ego Prevoshoditelьstvu Gospodinu Direktoru Vernenskoi mujskoi gimnazii
Vospitannika V klassa onoi Gimnazii Husaina Erdenbaeva
Proshenie
Jelaya vyiti po domashnim obstoyatelьstvam iz gimnazii, imeyu chestь pokorneishe prositь Vashe Prevoshoditelьstvo uvolitь menya iz chisla vospitannikov vo vrennoi Vam gimnazii i vydatь mne nadlejashee svidetelьstvo za proidennye mnoyu kursy. Oktyabrya 15 dnya 1896 goda g. Vernyi. Husain Erdenbaev
Svidetelьstvo ob uspehah i povedenii za №990
Husain Erdenbaev 31 oktyabrya 1918 goda
AO MA, 270 q., 1 tizim, 30-is, 23-paraq
Túlǵalardyń sáikestigine qatysty tújyrymdar qosymsha arhivtik dáleldeudi qajet etedi.
Derekkóz: Almaty oblysynyń memlekettik arhivi: 270-qor, 1-tizim, 30-is, 23-paraq.
Qajet Andas,
«Q-Andas» aqparat agentigi











