Q-Andas
No Result
View All Result
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Басты бет Қажет дерек

Бұл қай Ерденбаев?

admin
2026/08/31
Қажет дерек
0
Бұл қай Ерденбаев?

Верный ерлер гимназиясының архивтік құжаттарының арасынан Хұсайын Ерденбаев есімді қазақ баласының оқу жолына қатысты бірқатар дерек кездеседі. Құжаттарда оның туған жері, Омбы мен Верный гимназияларында оқуы, стипендия алуы және отбасылық жағдайға байланысты оқуын тоқтатуы туралы мәліметтер сақталған. Алайда архив парақтарын оқыған сайын: «Бұл Хұсайын Ерденбаев кейін кім болды?» деген сауал туындайды.

Мақала Алматы облысының мемлекеттік архивінде сақталған құжаттағы мәліметтерді басқа тарихи деректермен салыстыру негізінде дайындалды. Сондықтан мұнда берілген кейбір тұжырымдар түпкілікті қорытынды емес, алдағы ізденіске бағыт беретін болжам ретінде қарастырған жөн.

 

Ақмола жерінде туған шәкірт

 

Верный ерлер гимназиясының ісінде Хұсайын Ерденбаевтың 1879 жылғы 27 қарашада Ақмола облысы, Ақмола уезінің Ортау болысында туғаны жазылған.

Ол бастапқыда Омбы ерлер гимназиясында білім алған. Құжатта Ерденбаевтың Ақмола облысының стипендиаты болғаны және оқуына жергілікті қазынадан жыл сайын 225 рубль бөлінгені көрсетіледі. Бұл сол кезең үшін елеулі қаражат еді.

1895 жылы Хұсайын Ерденбаев білімін жалғастыру мақсатында Верный ерлер гимназиясына ауыспақ болады. Оны гимназияға қабылдау жөніндегі өтінішті немере ағасы жазған. Өтініш иесі Жетісу облыстық сотында аудармашы қызметін атқарған.

Құжатта:

«Немере ініме Сіздің қарамағыңыздағы оқу орнында білім беруді қалап, оны тиісті сынақтан және медициналық тексеруден өткізіп, білімі мен жасына сәйкес келетін сыныпқа қабылдауыңызды сұраймын», – деп жазылған.

Өтініштен Хұсайынның төртінші сыныпқа түсуге дайындалғаны және оған дейін үйде білім алғаны байқалады. Сонымен бірге оның гимназиядағы бүкіл оқу мерзімінде міндетті пән ретінде француз тілін үйренуі сұралған.

Бұл мәліметтер Хұсайын Ерденбаевтың қарапайым сауат ашумен шектелмей, сол дәуірдегі толыққанды гимназиялық білімді меңгеруге талпынғанын көрсетеді.

 

Омбыдан Верныйға жіберілген стипендия

 

1895 жылғы 7 қазанда Дала генерал-губернаторлығының кеңсесі Верный ерлер гимназиясының директорына арнайы хат жолдаған.

Хатта Омбы гимназиясының бұрынғы тәрбиеленушісі Хұсайын Ерденбаевтың білімін аяқтау үшін Верныйға ауысқаны айтылып, оған тиесілі стипендияның қалған бөлігі жіберілгені көрсетілген.

Жылдық стипендия көлемі 225 рубль болған. Оның 95 рубль 85 тиыны Омбы қаласында беріліп, қалған 129 рубль 15 тиыны Верныйға жолданған.

1896 жылы Ақмола облысының әскери губернаторы Верный гимназиясына Ерденбаевтың кезекті жылдық стипендиясы ретінде тағы 225 рубль жіберген.

Бұл ресми хаттар Хұсайын Ерденбаевтың оқуына облыстық әкімшілік ерекше көңіл бөлгенін аңғартады. Патшалық Ресей кезеңінде гимназиялық білім алған қазақ жастарының саны көп болған жоқ. Олардың бір бөлігі мемлекеттік мекемелерде аудармашы, іс жүргізуші, мұғалім немесе сот қызметкері ретінде еңбек етті.

 

Оқу неге тоқтады?

 

1896 жылғы 15 қазанда Верный ерлер гимназиясының V сынып оқушысы Хұсайын Ерденбаев гимназия директорына өтініш жазған.

Онда:

«Отбасылық жағдайларға байланысты гимназиядан шығуды қалап, мені тәрбиеленушілер қатарынан босатуыңызды және өткен оқу курстарым туралы тиісті куәлік беруіңізді сұраймын», – делінген.

Осылайша Хұсайын Ерденбаев гимназияны толық аяқтамай кеткен. Оған үлгерімі мен тәртібі туралы № 990 куәлік берілген.

Оның оқуын тоқтатуына нақты қандай отбасылық жағдай себеп болғаны құжатта айтылмайды. Қаржылық қиындық, отбасы алдындағы міндет немесе қызметке орналасу қажеттілігі болуы мүмкін. Бірақ мұны растайтын қосымша дерек әзірге табылған жоқ.

 

Бұл кейінгі қызметкер Ерденбаев па?

 

Басқа тарихи материалдарда Хұсайын Ерденбаев есімді адамның Верный және Омбы қалаларындағы сот пен әкімшілік мекемелерінде қызмет атқарғаны жөнінде мәліметтер кездеседі.

Кейбір зерттеулерде ол Верный округтік сотының кеңсе қызметкері, Ақмола уездік басқармасының аудармашысы және Омбы округтік сотының қызметкері ретінде аталады. Кейін халық судьясы немесе жергілікті басқару ісіне қатысқан азамат болуы мүмкін деген деректер де бар.

Бұл қызмет жолы гимназияда білім алған Хұсайын Ерденбаевтың өмірбаянына сәйкес келетіндей көрінеді. Себебі гимназиялық білім, орыс және француз тілдерін меңгеру талабы, Омбы мен Верныйдағы оқу тәжірибесі оны кеңсе, аударма немесе сот саласында қызмет етуге дайындаған болуы ықтимал.

1917 жылғы Ақмола өңірінің қоғамдық өміріне байланысты жазбаларда да Ерденбаев тегі кездеседі. Кейбір еңбектерде бұрынғы судьяның аудармашысы Ерденбаев қазақ комитетінің жұмысына араласқан адам ретінде көрсетіледі. 1919 жылғы жергілікті басқару құжаттарында Ортау болысынан сайланған Хұсайын Ерденбаев есімді өкіл туралы мәлімет кездесетіні айтылады.

Туған жерінің Ортау болысы болуы, есімінің сәйкес келуі және сот-аударма саласымен байланысы бұл деректердің бір адамға қатысты болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Дегенмен қазіргі қолда бар материалдар олардың бір тұлға екенін толық дәлелдеуге жеткіліксіз. Ол үшін гимназия құжатындағы Хұсайын Ерденбаевтың әкесінің аты, кейінгі қызметтік тізімі, отбасы құрамы және тұрғылықты жері туралы қосымша архив деректері қажет.

 

Қуғын-сүргінге ұшыраған Ерденбаевпен байланысы бар ма?

 

Саяси қуғын-сүргін құрбандары туралы деректер арасында Хусаин Ерденбаевич Ерденбаев деген адамның есімі кездеседі. Ол 1928 жылы тұтқындалып, кейін кеңестік билікке қарсы үгіт жүргізді деген айыппен жер аударылғаны жөнінде мәлімет бар.

Алайда қуғын-сүргінге ұшыраған адамның туған жылы 1871 жыл деп көрсетілген. Ал Верный гимназиясының құжатындағы Хұсайын Ерденбаев 1879 жылы туған.

Туған жылдары мен туған жерлері толық сәйкес келмегендіктен, оларды бір адам деп бірден тануға болмайды. Архивтік құжаттарда жастың қате жазылуы немесе кейінгі көшірмелерде мәліметтердің өзгеруі кездескенімен, дәлелсіз екі тұлғаны біріктіру тарихи қателікке әкелуі мүмкін.

Сондықтан қуғын-сүргінге ұшыраған Хусаин Ерденбаевич пен Верный гимназиясында оқыған Хұсайын Ерденбаевтың байланысы әзірге ашық мәселе болып қалады.

 

Құжаттағы 1918 жыл нені білдіреді?

 

Архивтік істің атауында Верный қаласы және 1918 жыл көрсетілгенімен, оның ішіндегі негізгі құжаттар 1895–1896 жылдарға жатады. Ал істің соңында Хұсайын Ерденбаевтың есімімен бірге 1918 жылғы 31 қазан деген дата жазылған.

Бұл мерзім істің кейін қайта қаралуына, куәліктің көшірмесін беруге немесе құжаттарды ресми тіркеуге байланысты болуы мүмкін. Бірақ оның нақты себебін анықтау үшін істің барлық парағын және гимназияның тіркеу журналдарын салыстырып қарау қажет.

Демек, 1918 жылды Ерденбаевтың гимназияда оқыған уақыты деп қабылдау дұрыс емес. Оның Верный гимназиясындағы оқу кезеңі 1895–1896 жылдарды қамтиды.

 

Бір құжаттан басталған із

 

Хұсайын Ерденбаевтың гимназиялық ісі XIX ғасырдың соңындағы қазақ жастарының білімге ұмтылысын көрсететін құнды дерек.

Ол Ақмола жерінде туып, Омбыда білім алып, кейін Верный гимназиясына ауысқан. Облыстық стипендиямен оқыған, француз тілін меңгеруге ниет білдірген және бесінші сыныпқа дейін жеткен. Отбасылық жағдайына байланысты оқуын толық аяқтай алмаса да, алған білімі оның кейін мемлекеттік немесе сот саласында қызмет етуіне жол ашуы ықтимал.

Әзірге: «гимназия шәкірті Хұсайын Ерденбаев кейін Ақмола мен Омбыдағы сот мекемелерінде қызмет атқарған, жергілікті қоғамдық басқару ісіне араласқан Ерденбаевпен бір адам ба?» деген сауал ашық күйінде қалып отыр.

Қолда бар деректер мұндай байланысты жоққа шығармайды. Керісінше, туған жері, есімі, білім бағыты және қызмет саласы өзара сабақтасып тұр. Бірақ тарихи тұлғаның өмірбаянын толық қалпына келтіру үшін қосымша архивтік құжаттар қажет.

Сондықтан «Бұл қай Ерденбаев?» деген сұраққа бүгінгі жауап мынадай: ол – 1879 жылы Ортау болысында туған, Омбы мен Верный гимназияларында білім алған, кейінгі тағдыры толық зерттелмеген қазақ оқығандарының бірі. Ал оның өмірінің кейінгі кезеңі жаңа архивтік ізденістерді күтеді.

Айта кетерлігі, мақала архив қорындағы құжаттар мен Хұсайын Ерденбаев есімі кездесетін басқа тарихи мәліметтерді салыстыру негізінде әзірленгендіктен архив құжаттарындағы ақпараттық көшірмесін қоса кетуді жөн көрдік.

ДЕЛО ВЕРНЕНСКОЙ МУЖСКОЙ ГИМНАЗИИ

О ПРИНЯТИИ В ГИМНАЗИЮ ЕРДЕНБАЕВА ХУСАИНА

г.Верный                                                                                      1918 г.

Л.1

Господину Директору Верненской мужской гимназии

Прошение

Желая дать образование моему двоюродному брату во вверенном Вам учебном заведении, имею честь просить распоряжение Вашего о том, чтобы он был подвергнут надлежащему испытанию и медицинскому освидетельствованию и помещен в тот класс, в который он, по своим познаниям и возрасту, может поступить, при чем имею честь сообщить что он приготовлялся к поступлению в четвертый класс и до сего времени обучался дома.

Желаю, чтобы он Хусаин Ерденбаев в случае принятия его в заведение, обучался французскому языку, как обязательному в течении всего гимназического курса.

Переводчик Семиреченской областного суда

Сентября 18 дня 1895 года

Г. Верный

Л.3

Родился в 1879 году 27 ноября

В Ортаевской волости Акмолинского уезда и той же области

Х. Ерденбаев

Л.4

7 октября 1895 года №4612 г. Омск

Канцелярия Степного генерал-губернаторства

Господину Директора Верненской мужской гимназии

Вследствие принятия бывшего воспитанника Омской мужской гимназии, степендиата Акмолинской области Хусаина Ерденбаева о высылке ему стипендии в г. Верный, запоступлением для окончания образования в Верненскую мужскуб гимназию, Канцеляри по приказанию Г. Главного Начальника края, имеет честь перепроводить при чем Вашему Превосходительству сто двадцать девять рублей пятнадцать копеек, для выдачи названному стипендиату в текущем учебном году по мере надобности.

При этом Карцеляри присовокупляет, что Ерденбаеву по земской смете акмолинской области назначена стипендия в размере 225 руб. в год, в счет этой суммы выдано ему в г. Омск 95 руб. 85 коп.

Управляющий канцелярией

Л.6

4 марта 1896 года №3224

Военный губернатор Акмолинской области

Господину Дирректору Верненской мужской гимназии

Вследствие приложения г. Степного генерал-губернатора от 16 сего марта за №1803, имею честь перепроводить при сем Вашему Превосходительству двести двадцать пять рублей (225 р.), причитающихся в стипендию ученика Верненской мужской гимназии Хусаину Ерденбаеву за 1896 гражданский год.

И.д. Военного губернатора, Вице губернатор

Л.7

Его Превосходительству Господину Директору Верненской мужской гимназии

Воспитанника V класса оной Гимназии Хусаина Ерденбаева

Прошение

Желая выйти по домашним обстоятельствам из гимназии, имею честь покорнейше просить Ваше Превосходительство уволить меня из числа воспитанников во вренной Вам гимназии и выдать мне надлежащее свидетельство за пройденные мною курсы. Октября 15 дня 1896 года г. Верный. Хусаин Ерденбаев

Свидетельство об успехах и поведении за №990

Хусаин Ерденбаев 31 октября 1918 года

АО МА, 270 қ., 1 тізім, 30-іс, 23-парақ

Тұлғалардың сәйкестігіне қатысты тұжырымдар қосымша архивтік дәлелдеуді қажет етеді.

 

Дереккөз: Алматы облысының мемлекеттік архиві: 270-қор, 1-тізім, 30-іс, 23-парақ.

Қажет Андас,

«Q-Andas» ақпарат агентігі

5 1 vote
Рейтинг статьи
Қаралым 31
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Қажет дерек

Талдықорғандағы көне кинотеатрлар

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Қажет дерек

Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?

September 24, 2026
45 тағдыр
Қажет дерек

45 тағдыр

September 8, 2026
We Still Study the National Liberation Uprisings
Қажет дерек

We Still Study the National Liberation Uprisings

September 5, 2026
Қажет дерек:  БІР КӨШЕ, БІР ТАРИХ
Қажет дерек

Қажет дерек: БІР КӨШЕ, БІР ТАРИХ

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Қажет дерек

Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

ЖАҢА ҚАҒИДА? «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • kzҚазақ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz