Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت دەرەك

«تىرشىلىكتىڭ ءتۇپ-تەگى جەتىسۋدان تاراعان»

بەلگىلى ءبىر ۋاقىت كەزەڭىندە عۇمىر كەشىپ، ۋاقىت وتكەن سايىن ارتىندا قالدىرعان مۇرالارى جارقىراي تۇسەتىن تۇلعالار بار. وتكەن كۇندەرمەن بىرگە ولاردىڭ ادام بالاسىنىڭ وركەنىن ءوسىرىپ، ونىڭ بولاشاعىنا ۇلەس قوساتىن رۋحاني يگىلىگىنىڭ قادىر-قاسيەتى دە ارتا تۇسەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ءومىرىنىڭ دەنىن ەكولوگيانى قورعاۋ سالاسىنا ارناپ، قورشاعان ورتانىڭ قورعاۋشىسى بولا بىلگەن جەرلەسىمىز، بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، پروفەسسور، اكادەميك قۇرالاي كارىباەۆانى ەرەكشە اتاۋعا بولادى. ول كىسى ەكولوگيا سالاسى بويىنشا ەلىمىزدە اتقارىلعان كوپتەگەن ءىرى جوبانىڭ اۆتورى رەتىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە بەلسەنە اتسالىسقان عالىم. اسىرەسە، جەتىسۋ وڭىرىندەگى بىرنەشە ۇلتتىق ساياباقتىڭ قۇرىلۋىنا بەلسەنە اتسالىسىپ، ءوڭىردىڭ وركەندەۋىنە ۇلەسى سىڭگەن ەڭبەكقور جان. تالاي-تالاي تالانتتى جاستاردىڭ عىلىم سالاسىنان باقىت ىزدەۋىنە ماڭداي تەرىن توككەن بىلىكتى ۇستاز، الەمدىك دەڭگەيدەگى ءىرى عالىم، قوعام قايراتكەرلەرىمەن ارىپتەس بولا ءجۇرىپ، ولاردىڭ باي تاجىريبەسىن كەيىنگى بۋىنعا جالعاعان قاراپايىم تۇلعا. زەينەت جاسىندا بولسا دا قر اۋىلشارۋاشىلىق مينيسترلىگى جانىنان قۇرىلعان كوگالداندىرۋ، وسىمدىكتەر، جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جانە ورمانشارۋاشىلىعىن دامىتۋ كوميسسياسىنىڭ جەتەكشىسى. ءبىلىمىن ەل بولاشاعىنا ارناۋدان جالىقپاعان قۇرالاي نۇقاقىزىنىڭ مول تاجىريبەسى مەن ءوڭىر ەكولوگياسىن قورعاۋعا جۇمساعان قاجىر-قاسيەتىن، ولكەمىزدىڭ تابيعات بايلىعى جايلى پايىمىن ءبىر ەكشەپ، وقىرماندار نازارىنا ۇسىنۋدى كوپتەن بەرى ويلاپ ءجۇر ەدىك. سونىڭ ءساتى ءتۇسىپ، تولعاندىرىپ جۇرگەن ءبىراز سۇراققا جاۋاپ الدىق.

admin
2026/08/30
قاجەت دەرەك
0
«Тіршіліктің түп-тегі Жетісудан тараған»

– قۇرالاي اپاي! ءسىز رەسپۋبليكاعا بەلگىلى عالىمدار اۋىلى اتانعان جەتىسۋ اۋىلىنىڭ تۋماسىسىز. قاي قىرىنان كەلسەك تە  ءومىر تاجىريبەڭىز جەتىسۋلىقتار ءۇشىن تاپتىرماس بايلىق. ارينە، قىز بالانىڭ ۇستاز، دارىگەر بولۋعا قۇلشىناتىنى انىق. ءسىز كابينەتتە وتىرىپ ەمەس، تۇزدە ءجۇرىپ قىزمەت اتقاراتىن، قيىندىعى مەن قىزىعى مول ەكولوگ ماماندىعىن تاڭدادىڭىز. ەڭ الدىمەن وسى ماماندىققا بارۋعا نە سەبەپ بولعانىن ايتىپ بەرسەڭىز؟

– مەن عالىمدار اۋىلىنىڭ تۋماسى بولعانىمدى ماقتانىش ەتەمىن. بالا كۇنىمىزدە الدىڭعى بۋىن اعالارىمىزعا ەلىكتەپ ەرجەتتىك. كانيكۋلدا جان-جاقتان اۋىلعا جيىلعان ءبىلىمدى، مادەنيەتتى اعالارىمىزدى كورىپ، سولارعا ەلىكتەپ وستىك. ال ماماندىققا كەلەر بولساق ونىڭ ءجونى باسقا. جەتىسۋ اۋىلى ۇجىمشار بولىپ جاڭادان بوي كوتەرگەندە ونى ءۇش دوس باسقارىپتى. سونىڭ ءبىرى، ۇجىمشاردىڭ باسشىسى مەنىڭ اكەم نۇقا كارىباەۆ ەدى. ءبىز ءبىر ۇيدە ءتورت قىز ەرجەتتىك، مەن ءۇيدىڭ كەنجەسى ەدىم. سوندىقتان اكەم مەنى بالا كۇنىمنەن جانىنان تاستاماي ەرتىپ ءجۇرىپ،  اۋىل تىرلىگىنە ارالاستىرىپ ءوسىردى. جاز جايلاۋدا، قىس قىستاۋدا، تازا تابيعاتپەن ەتەنە بولدىم. اكەم ۇجىمشاردى باسقارعاننان كەيىن ۇيدە تۇرمايتىن. ال مەكتەپتەن تىس ۋاقىتتا اكەمنىڭ جانىنان قالمايتىنمىن. كوكتەم، جاز ايلارىندا مالشى اۋىلداردى ارالاسا، كۇزدە ەگىن القاپتارىنان تابىلاتىنبىز. «كورە-كورە كوسەم بولادى» دەگەندەي، ولكەنىڭ تاماشا تابيعاتىن كورە ءجۇرىپ قورشاعان ورتاعا دەگەن قۇرمەتىم قالىپتاستى.

راسىمەن ءبىزدىڭ اتا-انالارىمىز، ولاردىڭ قاتارلاستارى ەڭبەككەر، سونداي-اق، جانى تازا، كىرشىكسىز ادامدار ەدى. مەن سول ادامداردى كورە ءجۇرىپ ەڭبەكسۇيگىشتىكتى ۇيرەنسەم، ومىرگە قۇشتارلىق پەن تازالىقتى دا جانىما سەرىك ەتتىم. اۋىلداعى ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ، الماتىعا وقۋعا اتتانعاندا اكەم ۇجىمشاردىڭ باسشىسى بولا تۇرىپ، جول قاراجاتىما كەرەكتى قارجىنى ۇجىمشاردىڭ كاسساسىنان قارىزعا الىپ بەرگەنى ءالى كۇنگە كوز الدىمنان كەتپەيدى. ەگەر ءوز قالتاسىندا سونداي اقشا بولسا، ەسەپشى قىزدىڭ الدىنا جۇگىنبەس ەدى عوي. مىنە، بۇل اكەمىزدىڭ كوپتىڭ، ەلدىڭ مۇددەسىنە دەگەن ادالدىعى مەن سۇيىسپەنشىلىگى ەدى.

باسىندا دارىگەر بولسام دەگەن ارمانىم بولدى. تالدىقورعانداعى ونكولوگيالىق ديسپانسەردەن ءىس-تاجىريبەدەن دە ءوتىپ كوردىم. بىراق، جۇرەگىم جۇمساق، اياۋشىلىعىم باسىم بولعاندىقتان بۇل سالانىڭ تالابىنان شىعا المايتىنىمدى سەزدىم. ويتكەنى، دارىگەر باسقانىڭ اۋرۋىن ەمدەۋ ءۇشىن باتىل بولۋى كەرەك. سوسىن تاڭداعان ماماندىعىمدى وزگەرتىپ، قازاق مەملەكەتتىك قىزدار  پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ گەوگرافيا-بيولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. ءيا، تاڭداۋىم تەرىس بولعان جوق. مىنە، سودان بەرگى قىرىق جىلدان استام ۋاقىتىم ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق سالاسىن نىعايتۋعا ارنالدى. ابىرويلى جۇمىس ىستەدىك. «اتتەگەن-اي» دا، قۋانىشتى ساتتەرىم دە تەڭ ءورىلىپ وتىردى.

ءومىر بويى ءبىر سالادا جۇمىس ىستەۋ قيىن بولعان جوق پا؟

–باسىندا ايتقانداي، قيىندىعى دا، قىزىعى دا كوپ بولدى. مەنىڭ گەوگرافيا-بيولوگيا ماماندىعىنا وقۋعا تۇسكەنىمە اسىرەسە اكەم قولداۋ تانىتتى. سوندىقتان بولار، قۇلشىنا وقىپ، وقۋدى 1974 جىلى قىزىل ديپلوممەن ۇزدىك  ءبىتىرىپ شىقتىم. ودان ارى قاراي دا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ، وقۋىمدى جالعاستىرۋ ۇمىتىندە بولدىم. اقىرى 1977 جىلى قازسسر عىلىم اكادەمياسى بوتانيكا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇسىپ، 1979 جىلى «شولەيتتى ايماقتاردا جايىلىمدى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ اۋىستىرمالى جولدارى» اتتى ديسسەرتاتسيامدى قورعاپ شىقتىم. العاشقى ەڭبەك جولىمدى كازسسر عىلىم اكادەمياسى  بوتانيكا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى بولىپ باستاپ، 1995 جىلعا دەيىن سوندا جۇمىس ىستەدىم. ودان ارى قاراي ەكولوگيا جانە تۇراقتى دامۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى، سوڭىنان ينستيتۋت ديرەكتورى لاۋازىمىندا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قىزمەتتەمىن. سول جىلدارى ۇلىبريتانيا دامۋ ينستيتۋتىندا، قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە جايىلىمداردى باسقارۋ باعدارلاماسى بويىنشا كانادادا، ەۋرووداقتا تاسيس، دۇنيەجۇزىلىك بانك، ابرر، بۇۇدب/ عەق، تاعى باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردا «قارجىلاندىرۋ مەن ءتيىمدى پايدالانۋدى ەنگىزۋ» باعدارلاماسى بويىنشا ءىس-تاجىريبەدەن ءوتىپ، بىلىكتىلىگىمدى شىڭدادىم. سونىمەن قاتار، قر ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ شتاتتان تىس ساراپشىسى، ورتالىق ازيانىڭ بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىگى بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك ساقتاۋ ورتالىعىنىڭ كەڭەسشىسى، قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسى بويىنشا حالىقارالىق دامىتۋ گارۆارد ينستيتۋتىنىڭ كەڭەسشىسى سياقتى مىندەتتەردىڭ دە ۇدەسىنەن شىقتىم دەي الامىن. ءتىپتى، ءبىراز جىل قر تۇراقتى دامۋ مەن ۇلتتىق ەكولوگيالىق ورتالىعىنىڭ وڭتۇستىك ايماقتىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى رەتىندە جەتىسۋ جەرىندەگى بىرقاتار جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا قول ۇشىن بەرگەنىمنىڭ ءوزى ءومىرىمنىڭ ەڭ ۇمىتىلماس ءساتى دەسەم دە بولادى. سول قاتاردا جەتىسۋ الاتاۋىندا «جوڭعار-الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي ساياباعىنىڭ اشىلۋىنا تىكەلەي باسشىلىق ەتتىم. كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مۇشەسى رەتىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى جوبالاردىڭ اتقارىلۋىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى ىقپال ەتۋمەن قاتار ادامزاتتىق قورشاعان ورتانى قورعاۋ جولىنداعى ۇمتىلىستارىنا وزىندىك ۇلەسىمنىڭ ناتيجەلى جەتىستىكتەرىممەن ءورىلىپ وتىرعانىن ماقتانىش ەتەمىن. وسى باعىتتا ءبىلىمىم مەن ەڭبەگىمنىڭ ارقاسىندا 300-دەن استام عىلىمي ەڭبەك، 5 مونوگرافيا جازدىم. الەمنىڭ، ەلىمىزدىڭ، جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ قورشاعان ورتاسىن قورعاۋعا قوسقان ەڭبەكتەرىم ارقاۋ بولعان «تاۋلاردىڭ اسىل القاسى» اتتى عىلىمي-تانىمدىق، «قازاقستاننىڭ جابايى الماسى ءححى عاسىردىڭ باۋ-باقتارىنا دەيىن» اتتى عىلىمي- دەرەكتى  فيلمدەر ءتۇسىرىلدى. توككەن تەرىمىز وتەلىپ، تالاي مارتەبەلى اتاقتارعا قول جەتكىزدىم. ءيا، ونىڭ ءبارىن ايتىپ جاتۋدىڭ كەرەگى شامالى. بىراق، وسى بارىستا دۇنيەجۇزىنە ايگىلى، تانىمال تالاي قوعام قايراتكەرلەرىمەن ارىپتەس بولىپ، عالىمدارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەگەنىمدى سۇيىنىشپەن ەسكە الامىن. سول مۇمكىندىكتىڭ ارقاسىندا الەمنىڭ تالاي-تالاي بيىك مىنبەرلەرىندە حالقىمىزدىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋداعى  ۇلتتىق ۇستانىمىن جەتكىزدىم.

– سول تۇلعالاردىڭ اراسىندا سىزگە كوبىرەك جول نۇسقاپ، جاردەمدەسىپ، اعايىندىق تانىتقاندار بولدى ما؟

– ءيا، الەمگە ايگىلى زاڭعار جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆپەن  بىرگە ۇزاق جىل جۇمىس اتقاردىم. شىڭعىس اعام ورتاازيالىق ايماقتىق ەكولوگيالىق ورتالىق باسقارۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولدى. ارينە، كوپ ادام ول كىسىنى جازۋشى، پاراساتتى ادام، قوعام قايراتكەرى رەتىندە تانيدى. ال مەن ول كىسىنىڭ ادامدىق، ازاماتتىق، اعالىق قامقورلىعىن كورىپ، سەزىنىپ ءوستىم. اسىرەسە، شىڭعىس اعانىڭ ورتا ازياداعى بەس ەلدىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى قيىنشىلىقتارىن شەشۋگە قوسقان ۇلەسى ۇشان-تەڭىز. ول تۋرالى ارنايى ايتۋعا تۋرا كەلەدى. وتباسىلىق قارىم-قاتىناسقا كەلەر بولساق، كابينەتتە ارىپتەس، بىلايعى ومىردە ەتباۋىر جاقىنداي سىيلاستىق. شىڭعىس اعا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىزدىڭ قۋانىشىمىزدان قالماي، قايعىمىزدى ءبولىسىپ ءجۇردى.  ءالى ەسىمدە، ۇلكەن قىزىمىز نازگۇل تۇرمىسقا شىققان  كەزدە شىڭعىس اعاعا شاقىرتۋ جىبەردىك. ول كەزدە شىڭعىس اعا قىرعىز ەلىنىڭ بەلگياداعى ەلشىسى بولدى. باسىندا كەلمەيتىن شىعار دەگەن ويدا بولعانبىز. بىراق قاربالاس جۇمىسىن قايىرىپ قويىپ، تويعا كاتىسىپ اق باتاسىن بەردى. قىسقاسى، شىڭعىس اعا وتباسىمىزدىڭ ارقانداي قىزىعى مەن قيىنشىلىعىندا جانىمىزدان تابىلدى. قۋانعاندا شابىت بەردى، قينالعاندا دەم بەردى. سوندىقتان ۇلىمىزدىڭ اتىن اعامىزداي ازامات بولسىن دەگەن نيەتپەن شىڭعىس دەپ قويىپ ەدىك. وكىنىشكە وراي، ومىردەن ەرتە ءوتتى. بىراق، سول اعالارىمنان العان تاجىريبەم ءالى كۇنگە ومىرىمە ازىق بولىپ كەلەدى.

– ءسىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا ءبىراز جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەسىز. سول قۇزىرەتىڭىزدى پايدالانا وتىرىپ، تۋعان جەرىڭىزگە قانداي كومەك جاساي الدىڭىز؟

– بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ جوبالارى بويىنشا جۇمىس جاساعانىما 20 جىلداي بولىپتى. ەڭ الدىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا اقتاۋ، اتىراۋ، اقتوبە جاقتاعى مۇناي كەنىشتەرىنىڭ دۇرىس يگەرىلمەۋىنەن قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن زاردابى مەن جەر بەتىندە جانىپ جاتقان گازدان تۋىندايتىن ەكولوگيالىق قاتەرلەر جايلى تەرەڭ ىزدەنىستەر جاسادىق. سول تۇستا حالىقارالىق ۇيىمدار مەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنى وسى ماقساتقا جۇمسادىق. قازىر بۇكىل الەمدە جەر شارىن اشارشىلىقتان قورعاۋ، ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى، بيولوگيالىق الۋان تۇرلىلىگىن قورعاۋ، قۇرعاقشىلىقپەن كۇرەسۋ تاقىرىپتارىنداعى باعدارلامالار اياسىندا جۇمىس ىستەلۋدە. وسى باعدارلامالاردىڭ ىسكە اسۋىنىڭ ءتۇيىنى جەتىسۋ جەرىندەگى وسىمدىكتەردى قورعاۋمەن تىكەلەي قاتىستى بولىپ وتىر.  كەيىن كەلە جوعارىدا اتالعان قارجى كوزىن جەتىسۋ جەرىندەگى باي تابيعاتتى قورعاۋعا باعىتتاۋ ءۇشىن ءبىرشاما ەڭبەك ەتتىم.

وسى تۇستا ايتا كەتكەن ءجون شىعار، استانا قالاسى بوي كوتەرگەننەن كەيىن ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەلوردانىڭ اينالاسىن جاسىل بەلدەۋگە اينالدىرۋ جوباسى قولعا الىندى. بۇل بەلدەۋدە تابيعاتتىڭ تۇتاس زاڭدىلىعى، ياعني، اعاش، بۇتا، كوپجىلدىق ءشوپ، بىرجىلدىق ءشوپ، ودان كەيىن توپىراقتا ءومىر سۇرەتىن ميكروورگانيزمدەر، قۇمىرسقالار، ارى قاراي اڭ مەن قۇستىڭ تىرشىلىگى بىرگە ساقتالعان. ول ءومىردى ساقتاۋدىڭ تۇتاستىلىعى. وسىنداي بەلدەۋ بۇكىل الەمدە بولۋى كەرەك. سوندا عانا تىرشىلىكتى ساقتاپ قالۋعا بولادى. ەلباسىنىڭ وسى باستاماسى الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالىپ، بىرقاتار مەملەكەتتە قولعا الىنۋدا. قىسقاسى، ءبىزدىڭ ەلدەگى قورشاعان ورتانىڭ جاعدايى الەمدىك تابيعات بايلىعىنىڭ نەگىزىن قۇراپ وتىر. ءبىزدىڭ ەۋرازيالىق ەل بولۋىمىزدىڭ تۇپكىلىكتى سەبەبى وسى.

– جەتىسۋ وڭىرىنەن قار باسقان شىڭ، شالعىنى بەلۋاردان كەلەتىن جانعا جايلى جايلاۋ، ورمان-توعايلى القاپ پەن وزەن-كولدى ايماق، ءشول مەن شولەيتتى ءوڭىر، نەسىن ايتاسىز، تابيعات تاماشاسىنىڭ بارلىعى  تابىلاتىنى انىق. مىنە، وسىناۋ اسا اۋقىمدى ايماقتى قورعاۋ، كۇزەتۋ، كۇتىپ-باپتاۋ، پايدالانۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ، كوبەيتۋ جۇمىستارىنىڭ باسىم بولىگى  مەملەكەتتىك تابيعي قورىق پەن مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پارككە جۇكتەلگەن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، مەملەكەتتىك “جاسىل-دامۋ” سالالىق باعدارلاماسى اياسىندا بىرقاتار جۇمىس اتقارىلدى. وسى باعدارلاما اياسىندا الداعى ۋاقىتتا قانداي جوبالار جۇزەگە اسادى.

– جەتىسۋ وڭىرىندە 2005 جىلى «شارىن»، 2007 جىلى «كولساي كولدەرى»، 2010 جىلى «جوڭعار – الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى ەرەكشە قورعالاتىن اۋماق رەتىندە قۇرىلدى. الداعى ۋاقىتتا قر ۇكىمەتىنىڭ “جاسىل-دامۋ” سالالىق باعدارلاماسى اياسىندا ىلە وزەنى اتىرابىنداعى فلورا مەن فاۋنانى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا بالقاش اۋدانىندا ىلە – بالقاش مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىن قۇرۋ ءۇشىن الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ قولداۋىمەن 415164 گەكتار جەردى رەزەرۆتە قالدىرۋ تۋرالى شەشىمى شىقتى.  ەگەر بۇل جوبا ىسكە اساتىن بولسا،  جەتىسۋلىقتار ەلباسىمىز «قازاقستان –2050» ستراتەگياسىندا كورسەتكەن جاھاندىق ون قاتەردىڭ ءبىرى – سۋ تاپشىلىعىن شەشۋگە مۇمكىندىك الار ەدى. سونىمەن قاتار، رەزەرۆات ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق رەتىندە «رامسار كونۆەنتسياسىنىڭ حالىقارالىق ماڭىزى بار سۋلى-باتپاقتى جەرلەرى» تىزىمىنە ەنگىزۋگە مۇمكىندىك تۋادى.

البەتتە، ىلە وزەنىنىڭ ساعاسى ورتالىق ازيانىڭ ەڭ ءىرى ىشكى اتىرابى بولىپ تابىلادى. وسى وڭىردەن مەملەكەتتىك  تابيعي رەزەرۆاتىن قۇرۋ تابيعات قورعاۋ ستاتۋستىق دارەجەسىن ەداۋىر جوعارىلاتۋعا باعىتتالعان. ونىڭ قۇجاتتارى بۇكىلالەمدىك بايىرعى تابيعات قورى (WWF) جوباسىنىڭ اياسىندا رامسار كونۆەنتسياسى حاتشىلىعىنا رەسمي تۇردە تاپسىرىلعان. ەگەر وسى وڭىرلەر رامسار كونۆەنتسياسىنا ەنەتىن بولسا، ىلە وزەنىنىڭ سۋىن ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ءبىر مەزگىلدە  ىلە وزەنىنىڭ اڭعارى مەن بالقاش كولىنىڭ اتىرابىن ورمانى سىڭسىعان، وسىمدىگى قۇلپىرعان، جانۋارى جىرتىلىپ-ايىرىلاتىن، بالىعى تايداي تۋلاعان، باقاسى قويداي شۋلاعان بايىرعى قالپىنا قايتارۋعا بولادى. ارى قاراي ەكولوگياعا تيگىزەتىن پايداسىن ەسەپتەي بەرىڭىز. كەيىنگى جىلدارى ادامداردىڭ تابيعاتقا تىم سۇعىنىپ كەتكەنىءنىڭ كەسىرىنەن كەيبىر جابايى جانۋارلاردىڭ، قۇستاردىڭ تۇراقتى مەكەندەرى  سانالاتىن ايماقتار تارىلىپ، ونداعى جابايى جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ قاتارى ازايىپ بارادى. كەيبىرەۋى مۇلدەم جويىلىپ كەتتى. كەزىندە جەتىسۋداعى وزەن بويلارى مەن اسقار تاۋلاردىڭ بوكتەرىندە جىرتىلىپ ايىرىلاتىن قاراقۇيرىق پەن ارقار، قار بارىسى مەن قوڭىر ايۋ، توعاي بۇعىسى، دۋاداق، بۇركىت، يتەلگى، سۇڭقار بايىرعى قونىستارىنان ىعىستىرىلدى. كەزىندەگى بالقاشتىڭ قىزىل جولبارىسىن ەمگە تابا المايسىڭ.  تۇقىمى قۇرىپ كەتتى. اقپاراتتىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك،  بۇل جاعدايدان حاباردار رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ۆ.پۋتين ىلە – بالقاش مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى قۇرىلاتىن بولسا، ءسىبىر جولبارىسىنىڭ تۇقىمىن سىيعا تارتاتىنىن مالىمدەدى. دەمەك، ول ءۇشىن دە بىرقاتار دايىندىق جۇمىستارىن ىستەۋ كەرەك. الدىمەن جولبارىس اۋلايتىن اڭدار ءوسىرىلىپ، ونىڭ تىرشىلىك ەتۋىنە قولايلى شارت-جاعداي قاراستىرىلعانى دۇرىس. ءتىپتى، قاۋىپسىزدىك شارالارى دا جۇيەلى ويلاستىرىلۋى كەرەك.

– البەتتە، بۇل جەتى وزەن ورنەكتەگەن جەتىسۋ جۇرتى ءۇشىن تاماشا تابىس بولعالى تۇر. وسى تۇستا «جوڭعار – الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ قۇرىلۋى دا وزىندىك ماڭىزعا يە. بۇگىنگى كۇندە المالاردىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ ءتۇپ اتاسى جەتىسۋ الاتاۋىندا وسەتىن سيۆەرس الماسىنان تاراعانىن بۇكىل الەم مويىندادى. ەندەشە، ءبىز المانىڭ وتانى بولا تۇرا نەلىكتەن سول باعالى بايلىقتىڭ پايداسىن كورە الماي ءجۇرمىز؟

– قازاقستان – الەمدەگى تابيعي بايلىعى ەڭ مول مەملەكەتتىڭ ءبىرى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا «ەلدى اشارىلىقتان قورعاۋ» دەگەن وسىمدىكتەر تىزىمدىگى بار. سونىڭ ىشىنە جەتىسۋ جەرىنەن 25 وسىمدىك ەنگىزىلگەن. وسىعان وراي اتالعان وسىمدىكتەردى قورعاۋ ماقساتىندا 2010 جىلى «جوڭعار-الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياباعى اشىلدى. ونىڭ اشىلۋىنا تىكەلەي باسشىلىق جاسادىم. دەسە دە، جاڭا تابيعات پاركىنىڭ اشىلۋى ەكولوگتاردىڭ، ورمان شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى مامانداردىڭ، جۇرتشىلىقتىڭ، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كوپ جىلعى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى. ويتكەنى، ساياباق اشىلماس بۇرىن «تاۋلاردىڭ جابايى الماسىنان ءححى عاسىردىڭ باۋ-باقتارىنا دەيىن» دەگەن تاقىرىپپەن جوڭعار-الاتاۋىنىڭ قۇرامىنا ەنەتىن تاۋلاردىڭ تولىق كارتاسى جاسالدى. سول تۇستا بۇرىنعى 37 گەنەتيكالىق رەزەرۆاتتىڭ 11-ءى عانا ساقتالىپ قالعانىن بايقادىق. بۇعان تاۋ باۋرايىنداعى جەردىڭ ءتيىمسىز پايدالانىلۋى، تۇرعىن ۇيلەر سانىنىڭ كوبەيۋى دالەل بولىپ وتىر. سوندىقتان وتاندىق ەكولوگتار ۇكىمەتكە تابيعات رەسۋرستارىن قورعاۋ جايلى ۇسىنىسپەن شىقتىق. الايدا، قارجىنىڭ تاپشىلىعىنان ۇسىنىسىمىز وتپەي قالدى. سونىمەن عالامدىق ەكولوگيالىق قوردان 3 ميلليون دوللار قارجى الىپ، جوڭعار – الاتاۋى مەن ىلە الاتاۋىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن زەردەلەپ، ونى قورعاپ قالۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن دالەلدەپ شىقتىق. بۇل ەڭبەگىمىز ەلباسى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ، «جوڭعار-الاتاۋى» ۇلتتىق تابيعي ساياباعى 2010 جىلى قۇرىلدى.  وكىنىشكە وراي، ءبىز ساياباق اۋماعىنا ءتان 356 مىڭ گەكتار جەردىڭ تەك 304 مىڭ گەكتارىن عانا ساقتاپ قالا الدىق. قالعاندارى جەكە شارۋاشىلىقتاردىڭ قولىندا كەتتى.

ساياباق تاۋلى اگروالۋانتۇرلىلىككە باعىتتالعان ماڭىزدى ورتالىق بولىپ تابىلادى. سەبەبى، الەمدە 30 مىڭنان ارتىق مادەني الما سورتى بولسا، سونىڭ اتاتەگى قازاق دالاسىندا وسەتىندىگىن عالىمدار دالەلدەپ بەردى. ايتالىق، جاڭا قۇرىلعان ساياباقتىڭ  جالپى الاڭىنىڭ 1،5 پايىزىن سيۆەرس الماسىنىڭ جابايى جەمىستى القاپتارى الىپ جاتىر. ول – امەريكا، افريكا، ەۋروپا، ازيا قۇرلىعىندا وسەتىن المانىڭ ءتۇپ تەگى. اقش-تاعى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە حالىقارالىق گەنەتيكتەر الەمدەگى وسىمدىك اتاۋلىنىڭ اتاتەگىنىڭ پيراميداسىن جاساعان. ونىڭ ەڭ باسىندا جەتىسۋ تاۋلى ايماعىندا وسەتىن جابايى سيۆەرس الماسىنىڭ گەنى تۇر. سونداي-اق، ونىڭ ازيا، ەۋروپا، افريكا، امەريكا ەلدەرىنە تاراعان باعىتى كورسەتىلگەن. وكىنىشكە وراي، وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى الما باقتارىن سورتتاندىرۋ باعدارلاماسى مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى تاۋ بوكتەرلەرىندەگى جابايى الما اعاشتارىنىڭ كوپتەپ كەسىلىپ، وتىنعا پايدالانىلۋى سالدارىنان وسى تابيعي الما ورماندارىنىڭ   كولەمى تارىلىپ كەتتى. وسىناۋ ءوڭىردىڭ  تابيعي  قولايلىلىعى ارقاسىندا مۇندا جان-جانۋارلار دۇنيەسى دە اسا باي. وندا سيرەك كەزدەسەتىن قۇستار مەن اڭدار جانە تاعى باسقا دا جان-جانۋارلار كەزدەسەدى. ولكەمىزدە تەك ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ 300-دەن استام ءتۇرى مەكەندەيدى. سونداي-اق، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن اڭ مەن قۇستاردىڭ كوپتەگەن ءتۇرى دە جەتىسۋدىڭ ورمان-توعايلى، تاۋلى-سۋلى، ءشولدى جانە شولەيتتى وڭىرىندە كەزدەسەدى.

ەكولوگتاردى الاڭداتاتىن تاعى ءبىر جاعداي – ورماننىڭ ءبۇلىنۋى. وعان ورمانداعى سانيتارلىق  جاعدايدىڭ ناشارلىعىن جاتقىزۋعا بولادى. ءبىر قۋانارلىعى، وسىعان دەيىن مەملەكەتتىك پاركتەردە ورماننىڭ جاپپاي اۋرۋعا شالدىعۋ جاعدايى كەزدەسپەدى. الماتى وبلىسى ءىرى وندىرىستىك ايماق بولسا دا ورمان قورى جەرلەرىنىڭ وندىرىستەن، ءوندىرىس قالدىقتارىنان زارداپ شەككەن جاعدايى تىركەلمەپتى. بىراق وڭىرىمىزدە جەكە تۇلعالاردىڭ ءورت قاۋىپسىزدىك، سانيتارلىق ەرەجەسىن بۇزۋ جانە باسقا دا اكىمشىلىك-قۇقىق بۇزۋشىلىق ىستەر ءجيى ۇشىرايدى. وسىنىڭ ءبارى دە ورمان-توعايدى بۇلدىرۋمەن قاتار جابايى المانىڭ دا وسەتىن اۋماعىن تارىلتىپ جىبەرەدى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ، الداعى ۋاقىتتا تارباعاتاي تاۋلارىنان جاڭا ساياباق اشۋ تۇرالى ۇكىمەتكە وتىنىشپەن شىققان ەدىك. ءوتىنىشىمىز قابىلداندى. قارجى بولىنسە، تارباعاتاي تاۋلارى اۋماعىندا ەلىمىزدە  تاعى دا ءبىر  ۇلتتىق ساياباق قۇرىلادى.

– ەلىمىزدىڭ ىلە، جوڭعار، كۇنگەي الاتاۋلارىنىڭ بوكتەرىندە وسەتىن بايشەشەك گۇلىنىڭ تاعدىرى جۇرتتى الاڭداتۋدا. نەگە دەيسىز عوي؟ كوكتەم شىعىسىمەن وسىمدىك اتاۋلىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ گۇل جارىپ، شەشەك اتاتىن، ءسويتىپ بوكتەرلەر مەن قىرلاردى كوركەمدىككە بولەپ، كورگەن جانعا تاماشا كوڭىل-كۇي سىيلايتىن بايشەشەكتەردى تامىرىنان جۇلىپ الىپ، تانىستارىمىزعا سىيعا تارتۋ جيىلەپ بارادى. سالدارىنان بايشەشەكتى قىزىل كىتاپقا ەنگىزىپ تىندىق. ءسىزدىڭ پايىمىڭىزشا، بايشەشەكتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قانداي جوبالار اتقارىلىپ جاتىر؟

– وسى ماسەلە ەكولوگتاردى الاڭداتىپ وتىر. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى «دامۋ باعدارلاماسىنىڭ تاۋلى ايماقتاعى اگروبيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ» جونىندەگى جوباسىنىڭ ساراپشىلار توبى جالپاق جۇرتقا كوكتەم مەرەكەسى كەزىندە قازاقستاندىقتاردى بايشەشەكتەردى جۇلماۋعا جانە ەر-ازاماتتاردى ايەلدەرگە بايشەشەكتەن جاسالعان گۇلشوقتارىن سىيلاماۋعا شاقىردى. راسىندا، حالىقارالىق ايەلدەر كۇنى نەمەسە باسقا دا مەرەكە-مەيرام كۇندەرى اياۋلى اناسىن، ارداقتى اپكەسىن، قىمباتتى قارىنداسىن، سۇيىكتى جارىن، سىيلاس قۇربىلارىن گۇل سىيلاپ، قۋانتقىسى كەلەتىن ەر ادامدار ءۇشىن بۇل ۇسىنىس ءبىر قاراعاندا ەرسى كورىنۋى مۇمكىن. دەي تۇرعانمەن، ماسەلەگە بايىپپەن قاراپ، تەرەڭىنە بويلاساق، بۇل باستامانىڭ ءبىر ساتتىك پيار-اكتسيا سياقتى پەندەشىلىكتەن تۋعان دۇنيە ەمەستىگىنە كوزىمىز جەتە تۇسەدى. مامانداردىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسساق، جىل سايىن كوكتەم شىعىسىمەن ناۋقاندىق سيپات الاتىن بايشەشەك جۇلۋ سالدارىنان ونىڭ تابيعاتتاعى تارالۋ شەكاراسى تارىلىپ بارادى. قازاقستاننىڭ بارلىق تۇرعىندارىنان، اسىرەسە، الماتىلىقتاردان بايشەشەك گۇلشوقتارىن ساتىپ الماۋدى سۇرايمىز. ويتكەنى كوكتەم حابارشىلارى سانالاتىن وسى گۇلدەر كوكتەمگى مەرەكەلەردە مىڭداپ جۇلىنادى، اياۋسىز قىرقىلادى. سالدارىنان ولاردىڭ تابيعاتتاعى تارالۋ شەكاراسى تارىلىپ بارادى.

الماتى قورىعى مەن ىلە الاتاۋى ۇلتتىق پاركى قىزمەتكەرلەرىنىڭ باقىلاۋلارى بويىنشا، تۇرعىندار تاراپىنان بايشەشەك كوپ تەرىلگەندىكتەن سوڭعى ون جىلدا ولار ەلدى مەكەندەردەن 5-7 شاقىرىمعا تاۋ جاققا «الىستاپ» كەتكەن. ايتار اۋىزعا وڭاي بولعانىمەن بۇل  شاقىرىم وڭاي قاشىقتىق ەمەس، كوپ-كورىم اتشاپتىرىم جەر. ەگەر كوكتەم سايىن بايشەشەكتەردى جۇلۋ جانە اياۋسىز قىرقۋ جۇمىستارى ءدال قازىرگىدەي قارقىنمەن جالعاسا بەرەتىن بولسا، وندا كوكتەمنىڭ حابارشىسى بولىپ سانالاتىن بۇل گۇلدىڭ كوپ ۇزاماي الاتاۋ بوكتەرىندە كوزدەن عايىپ بولماسىنا  ەشكىم  دە كەپىلدىك بەرە المايدى. سوندىقتان دا  قورشاعان ورتا ءۇشىن ماڭىزدى بۇل ماسەلەگە قوعام بولىپ نازار اۋدارۋ قاجەت. زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە سەنسەك، الماتى وبلىسى بويىنشا زاڭسىز جۇلىنىپ الىنعان گۇلدەردى ساتۋ ارقىلى تۇرعىنداردىڭ تاباتىن تابىسىمەن سالىستىرعاندا، كەلتىرىلگەن زيان 20 ەسە جوعارى بولىپ وتىرعان كورىنەدى. جەر – انانى ءسان-سالتاناتىمەن قۇلپىرتىپ، ادامدارعا بىرنەشە كۇندىك ەمەس، ۇزاق ۋاقىت قۋانىش سىيلاپ تۇرعانى مىڭ ەسە ارتىق ەمەس پە؟ تاعى ءبىر جاعىنان، ءبىز جىلىنا شەتەلدەن قانشاما قىزعالداق ساتىپ الامىز. بىلايشا ايتقاندا، ءوز دالامىزدىڭ بايلىعىنا ءوزىمىز قول جەتكىزە الماي كەلەمىز. ءبىر قۋانارلىعى، قىزعالداقتىڭ دا وتانى  قازاق دالاسى ەكەنىن بۇكىل الەم مويىندادى. ال ەندى  نيدەرلاندى ۇكىمەتى  قىزعالداق وتانى-قازاقستان ەكەنىن مويىنداپ قازاقستانعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرۋى ورىندى. ونىڭ دالەلى رەتىندە، 2015 جىلى ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىن قىزعالداق گۇلىنىڭ جاڭا سورتىنا بەرۋىن ايتۋعا بولادى. نەگىزىنەن وسىمدىكتەرگە نەمەسە گۇلدىڭ جاڭا تۇرىنە تەك مادەني سورتتى اشقان عالىمداردىڭ ەسىمدەرى بەرىلەتىن. ال گوللاندىقتار قازاقستاننىڭ قىزعالداقتاردىڭ اتا  تەگىن ساقتاۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن مويىنداپ پلانەتارلىق شەشىم  تاپقانى قۇپتارلىق.

– سۋ – تىرشىلىك كوزى. دەسەك تە قازىرگى كەزدە وعان قاجەتتىلىك پەن سۇرانىس كۇن ساناپ ارتىپ، كەرىسىنشە، جەتىسپەۋشىلىك ورىن الۋدا. سونىمەن قاتار، الەمدىك ەكولوگيانىڭ لاستانۋى مەن اۋىزسۋدىڭ تاپشىلىعى ءار ەلدىڭ ىشكى ارنالارى مەن مەملەكەتارالىق سۋ جۇيەلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ مىندەتىن كۇن تارتىبىنە قويدى. كەيدە سۋدىڭ تىرشىلىك كوزى، ءومىر ءنارى ەكەءنىن بىلسەك تە كۇندەلىكتى تۇتىنىپ جۇرگەن سۋىمىزدىڭ قايدان، قالاي كەءلىپ جاتقانىن بىلە بەرمەيتىنىءمىز، «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» ەكەنىن ەسكەرە بەرمەيتىنىمىز حاق. وسى جايلى ءسىزدىڭ ويىڭىزدى بىلسەك؟

– مەملەكەتىمىزدىڭ 2011 – 2020 جىلدارعا ارنالعان اۋىزسۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا بۇگىنگە دەيىن قىرۋار قارجى يگەرىلدى. بىراق مامانداردىڭ ايتۋىنشا، مۇنىڭ ءوزى ساپالى اۋىزسۋعا دەگەن زارۋلىكتى تولىقتاي شەشە الماي وتىر. ءبىر قۋانارلىعى، جەتى وزەن ورنەكتەگەن جەتىسۋ جەرىندە قازىرگە دەيىن سۋدان تاپشىلىق كورگەن جاعداي مۇلدەم از. دەگەنمەن، وڭىرىمىزدەگى تاسىمالداناتىن اۋىزسۋمەن كۇن كورىپ وتىرعان بىرقاتار ەلدى مەكەن دە جوق ەمەس سەكىلدى، ولار مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ شاراپاتىن كۇتىپ وتىر. بۇدان بولەك، تاۋ قويناۋلارىنان باستاۋ الاتىن وزەندەر مەن بۇلاق كوزىنەن الىناتىن اۋىزسۋ قانداي جولمەن تازارتىلاتىنىن، جەكەمەنشىك كومپانيالار تاراتاتىن اۋىزسۋ مەن دۇكەن-بازارلارعا شولمەكپەن جەتكىزىلەتىن اۋىزسۋدىڭ ستاندارتقا قانشالىقتى سايكەستىگىنەن ەلدىڭ ءبارى بەيحابار.

سونداي-اق، سۋ ماسەلەسىندەگى تاعى دا ءبىر تولعاقتى جاعداي –ترانسشەكارالىق وزەن-سۋلاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا سايادى. وسى ماقساتتا ەلىمىز كورشىلەس جاتقان مەملەكەتتەرمەن سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسە پايدالانۋ جونىندە ىنتىماقتاستىق كەلىسىمشارتتارعا قول قويىپ، سوعان ساي بايىپتى شارالاردى قولعا العانى انىق. بىراق جاعداي ويلاعانداي بولماي تۇر. اسىرەسە، ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىپ، دەموگرافيالىق احۋالى الەمدى الاڭداتا باستاعان كورشى قىتاي  ەلىنىڭ  ىشكى وزەن-كولدەر مەن سۋ قويمالارىن پايدالانۋ جاعدايىنىڭ ارتۋى سول ەلدەن ەلىمىزگە اعىپ كىرەتىن وزەندەردىڭ جاعدايىن قيىنداتا باستادى. ارىعا بارماي-اق قويالىق، قاپشاعاي سۋ قويماسىنىڭ بۇگىنگى جاعدايىن كورىپ، جۇرەگىڭ اۋىرادى. ارناسى تارتىلىپ، قۇرعاپ جاتقان وزەنشەلەردىڭ قاتارى جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلە جاتقانى تاعى بار. وزبەكستاننان قازاقستانعا كىرەتىن وزەندەردىڭ  لاستانۋ دەڭگەيى جوعارى. وعان سىر وزەنى سۋىنىڭ ەگىستىكتى سۋعارۋعا جارامايتىن دەڭگەيدە لاستانعانى دالەل بولا الادى.  قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان كىرەتىن شۋ وزەنىنىڭ دە  تازالىق جاعدايىنىڭ تومەندىگى جايلى عالىمدار دابىل قاعا باستادى. ىلە وزەنى سۋ كولەمىنىڭ ازايۋى، لاستانۋى بالقاش كولىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن بۇلدىرەدى. ونىڭ زاردابى جەتىسۋ جەرىندەگى باي تابيعاتقا دا  تيەدى.

ءيا، تىرشىلىكتىڭ پايدا بولۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. سونىڭ بىرەگەيى – سۋ.  عالامشار تۇرعىندارىن الاڭداتىپ وتىرعان بۇگىنگىنىڭ باستى ماسەلەسى دە وسى. سوڭعى 50 جىلدا مۇنايدىڭ باعاسى 10 ەسە وسسە، تۇرمىسقا قاجەتتى سۋعا دەگەن باعا شامامەن 100، ال، اۋىزسۋ باعاسى 1000 ەسەگە ارتقان. مۇنىڭ ءوزى سۋدىڭ الپاۋىت ەلدەردىڭ كوزقۇرتىنا اينالىپ وتىرعان قارا التىننان الدەقايدا ماڭىزدى، قاجەتءتى ەكەءنىن كورسەتىپ بەرمەي مە؟ قازاقستان دا بۇل ماسەلەدەن سىرت قالا الماق ەمەس. ول جايلى جوعارىدا توقتالدىق. ەلىمىزدەگى قالالار مەن اۋىلداردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ قر سۋ كودەكسىنە جانە ەلدى مەكەندەردىڭ كارىز جۇيەلەرىنە سارقىن سۋلاردى قابىلداۋ ەرەجەسى مەن باسقا دا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر بويىنشا رەتتەلۋى كەرەك.

– عالامدىق جانە وڭىرلىك ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ بۇگىنگى كەلبەتى جانە ول جايلى تولعاقتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءبىراز وي وربىتتىك. ەندىگى جەردە وقىرماندارىمىز ءسىزدىڭ وتباسى جايلى دا بىلگىسى كەلەدى. ارينە، جۇبايىڭىز سايلاۋباي    تويلىباەۆ ەلىمىزگە تانىمال اقىن،  ۇزاق جىلدار اقپارات سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن اعامىزدىڭ ولەڭىنە جازىلعان اندەر ساحنادا ءجيى ورىندالادى. وسىنداي جەتىستىكتەرىمەن بەدەل بيىگىنە كوتەرىلدى. ءسىز جايلى جوعارىدا ايتتىق. بۇل ومىرلىك ماقساتتارىڭىزعا ىقپال ەتكەن جوق پا؟

– ءيا، سايلاۋباي ەكەۋمىز اۋىلداس، كورشى، ءتىپتى قۇدا بالا، قۇداشا بولىپ بىرگە وسكەنبىز. ءبىزدىڭ ۇيدە ءتورت قىز، ال اعالارىڭنىڭ وتباسىندا ەكى ۇل ەرجەتتى. مەنىڭ اپكەم ايگۇل  سايلاۋبايدىڭ تۋعان باۋىرى جايلاۋباي كوكەمىزگە تۇرمىسقا شىقتى. ورتا مەكتەپتە بىرگە وقىپ جۇرگەندە ءبىر-بىرىمىزگە جاقىن وستىك. سول جاقىندىق الماتىدا جوعارى وقۋ ورنىندا  جالعاستى. سول تۇستا ساكەڭنىڭ ماعان ارناعان  «قۇداشا» دەگەن تاماشا ولەڭى شىقتى. ول ولەڭدى «دوس-مۇقاسان» ءانسامبلى ورىنداپ جۇرگەن «قۇداشا»  ءانىنىڭ اۋەزىمەن دوستارىمىز ايتىپ تا ءجۇردى. ءسويتىپ، ءبىزدىڭ وسىنداي قارىم-قاتىناسىمىز ۇلكەندەردىڭ قۇلاعىنا جەتەدى. باسىندا وتباسى قۇرۋعا قارسىلىق تانىتتى. بىراق بۇيرىقتان اسپايتىنىڭ راس ەكەن. اقىرى ۇلكەندەردىڭ اق باتاسىن الىپ، ۇيلەندىك. سايلاۋباي  ەكەۋمىزدىڭ جاقىندىعىمىزدىڭ ءبىزدىڭ وتباسىلى بولۋىمىزعا، كەيىنگى بولاشاعىمىزعا كەرى ىقپالى تيگەن جوق. قايتا، ومىردەگى ءوز ورنىمىزدى تابۋعا سەپتىگى كوپ ءتيدى. ول تۋرالى ايتا بەرسەك اڭگىمە جەتەرلىك. ايتالىق، مەن اسپيرانتۋرادا وقىپ جۇرگەندە ۇلكەن قىزىمىز نازگۇل ومىرگە كەلدى. ءبىر جاعىنان وقۋ، ەندى ءبىر جاعىنان بالا باعۋ قيىن تيگەندىكتەن ەنەم نازگۇلدى اۋىلعا الىپ كەتىپ، اپكەم ايگۇلدىڭ تاربيەسىنە بەردى. ۇلىمىز شىڭعىس پەن كەنجە  قىزىمىز شىناردىڭ  دا ەرجەتۋىنە  كوكەم جانە اپكەمىزدىڭ  كوپ كومەگى ءتيدى. وسىلاي بەرەكەلى تىرلىك ەكەۋمىزدىڭ ونەر مەن عىلىم  جولىنا الاڭسىز دەندەپ،   ۇلكەن ناتيجەگە جەتۋىمىزگە جول اشتى.

– قازان-وشاق سىلدىرلاعان جوق پا؟

– ارينە، وتباسى بولعان سوڭ ءبارى بولادى. ءبىز ۇيلەنەتىن كەزدە اتا-انالارىمىز قارسىلىق ءبىلدىردى. بىراق، ءبىز باقىتتى ءومىر سۇرەتىنىمىزدى العا تارتىپ، ويىمىزدان قايتپادىق. اقىرى ۇيلەنبەي تىنبايتىنىمىزدى سەزسە كەرەك، جايلاۋباي  كوكەم: «مەن سەندەرگە قوياتىن ءبىر تالابىم بار. سونى ورىنداساڭدار بولدى، ۇلكەندەردى مەن كوندىرەمىن»، – دەدى. ايتقان ۋادەدە تۇراتىنىمىزدى ءبىلدىرىپ جاتتىق.

– ەندەشە، تالابىم بىرەۋ-اق:  «سەندەردىڭ رەنجىسكەندەرىڭدى، بەت جىرتىسقاندارىڭدى كورمەيتىن بولايىن. ويتكەنى، وتباسىنىڭ شىرقى بۇزىلسا، ول ەكەۋىڭمەن كەتپەيدى، شاي دەسپەگەن، بەرەكەسى بەكەم ەكى اۋلەتتىڭ ورتاسىنا داق تۇسەدى. سەندەردىڭ ارالارىڭدى جالعاۋعا بولاتىن شىعار. ال ۇلكەندەردىڭ قالعان كوڭىلىن نەمەن جۋىپ-شاياسىڭ. وسى تالابىمدى ورىنداۋعا سەنىمدى بولساڭدار، قالعان جۇمىستى ماعان تاپسىرىڭدار»، – دەدى.

ءبىز كەلىستىك. سودان بەرى ۋادەمىزدە تۇرىپ، وتباسىمىزدىڭ شىرقىن بۇزباۋعا تىرىستىق. بۇل ءبىزدى ۇلكەن ومىرگە باعىتتاپ، جەتىستىككە جەتەلەپ وتىردى. مىنە، بۇگىندە سايلاۋباي زەينەتكەر، الماتى وبلىسى جانە ەسكەلدى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعىن الدى. قازىر نەمەرەلەرىنە ۇلگى-ونەگەسىن كورسەتىپ، ءوزىنىڭ سۇيىكتى كاسىبى جازۋشىلىقپەن شۇعىلدانىپ ءجۇر.

ەڭ باستىسى، ءبىزدىڭ وتباسىمىزعا ءتاڭىردىڭ وسىنداي جايما-شۋاق، ىنتىماقتى  ءومىر سىيلاعانىنا ريزامىز.

–اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن قاجەت انداس.

دەرەككوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723884

فوتولار اۆتوردىڭ جەكە قورىنان الىندى.

Q-Andas اقپارات

1.5 2 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 36
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
قاجەت دەرەك

تالدىقورعانداعى كونە كينوتەاترلار

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
قاجەت دەرەك

قالا كينوتەاترلارى قالاي وزگەردى؟

September 24, 2026
45 تاعدىر
قاجەت دەرەك

45 تاعدىر

September 8, 2026
قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح
قاجەت دەرەك

قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
قاجەت دەرەك

بۇيەن-اقسۋ كوتەرىلىسىنىڭ جەتەكشىلەرى كىم؟

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
قاجەت دەرەك

بۇل قاي ەردەنباەۆ؟

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz