Osy oiymyzdyń shynaiylyǵyn bilu úshin myna bir jaidy aita ketu oryndy shyǵar. Qazir álem júrty Resei astanasy Máskeudiń kezindegi Altyn ordanyń astanasy Saraishyq qalasynyń úlgisi boiynsha jobalanyp, salynǵanyn biledi. Keiin orys otarshyldary Saraishyq qalasyn júrtymen qosyp, jermen-jeksen etip qiratty. Biraq, shetel sayahatshylarynyń jazbalary arqyly bizge jetken aqiqatty óshirip tastauǵa dármensiz boldy. Endeshe, Qytai astanasy Beijińniń (Pekin) irgetasyn hannyń bir kezderi oirandalǵan Otyrar qalasynyń úlgisi boiynsha Qúbylai hannyń Jarlyǵymen qypshaq Elqydyr babamyzdyń qalaǵanyn bireu bilse, endi bireu bilmeitini ókinishti. Árine, búl oiymyzdy shirata bersek, tarihtyń kóptegen aqtańdaǵyn anyqtauǵa bolar edi. Biraq, búl joly biz qaptaǵan qalanyń keshegisi men búgingisin qoya túryp, tek qana el astanasy bolǵan irgeli qalalarǵa ǵana toqtalǵandy jón kórdik.
Nesin jasyraiyq, osy kúnge deiin qazaq memlekettiginiń tarihyn tolyǵymen túraqtastyra almai kele jatqanymyz anyq. Búl jaily tarihshy ǵalymdar san-saqqa bólinip, talasyp-tartysyp keledi. Basqasyn aitpaǵannyń ózinde, bes ǵasyrdyń aldyndaǵy Qazaq handyǵy turaly san súraq basymyzda órip júr. Sondyqtan baǵzy zamandaǵy skifterden búgingi táuelsiz Qazaqstan Respublikasyna deiingi handyq pen memlekettiń astanasy bolǵan qalalardy anyqtau ońai bolǵan joq. Biraq, osy mindetti alǵashqy adymda bir júiege keltirudi maqsat etkendikten talmai izdenuge tura keldi. Álbette, tómende keltiretin derekterdi tolyǵymen dúrys dep aitudan aulaqpyn. Dese de, «Kósh júre túzeledi» demekshi, artyq-auys tústary bolsa, osy jazbaǵa kóz salǵan synshyl qauym oi men paiymyn bildire jatar. Biraq, eńsesi biik elordalar tarihyn jazu úshin kóne qytai jylnamalary «SHi-tszi» («Tarihi belgileuler»), Li-YUdanyń «Lya údysynyń qújattary», «Tundyanь shejiresi», Elyu-dashidyń «Batysqa jasaǵan joryq», «Jol qatynas tarihynyń kúndeligi», Rashid-ad-Dinniń «Jylnamalar jiyntyǵy», «Mońǵúldyń qúpiya shejiresi», «Altyn shejire», «SHyńǵys han tarihy», «Qytai tarihyndaǵy ǵún, túrik bayandary», «Úisin turaly zertteu», «Qytai tarihnamalaryndaǵy qazaqqa qatysty derekter» (1, 2, 3-tom), Lev Gumilev «Qiyal patshalyǵyn izdeu», Su Bi Hai «Qazaq mádenietiniń tarihy» jáne «Qazaq tarihynyń damuy» atty eńbekteri, «Qazaqtyń qysqasha tarihy», Hanǵali Súiinshálievtiń «Qazaq ádebietiniń tarihy», «Qazaq folьklorynyń tarihy», Islam Qabyshúlynyń «Túran álemi» jáne orta mektepterge arnalǵan «Qazaqstan tarihy» oqulyqtarynan, sondai-aq, táuelsizdikten keiin jariyalanǵan qazaq tarihy jaily jazylǵan zertteu eńbekterinen izdestirip, qazaq memlekettiginiń sonau saq dáuirinen búgingi elordamyz Astanaǵa deiingi astanalar tizbesin jazyp shyǵuǵa kúsh saldyq. Sonymen meniń paiymymsha qazaq memlekettiginiń astanasy bylai óriledi.
Sonau Saqtar kezindegi YAksart, Ǵúndar kezindegi Ordos, Úisinder túsyndaǵy SHekúk (CHigunь), Túrikter kezindegi Erkine-kón, Ótekin, Suyab, Batys Túrik, Túrgesh jáne Qarlúq qaǵandyqtarynyń astanasy Suyab qalasynyń irgesi 5 ǵasyrda qalandy. Ortalyq Aziyadaǵy asa iri qalalardyń biri Balasaǵún (Aqtóbe) – Batys Túrik qaǵandyǵynyń, Qarahan jáne Qaraqidan memleketiniń bas qalasy boldy. Jazba derekterde «Birinshi qala» atanǵan dańqty Ispidjab (Sairam) 7 ǵasyrdan belgili. Kúltegin, Bilge qaǵan tas eskertkishinde Tarband degen atpen jazylǵan Otyrardy (Farab) arab ǵalymy ál-Maqdisi (10 ǵasyr) óte kóne astana dep ataidy. IH – HI ǵasyrlarda Syr óńirindegi Jankent (YAngikent) Oǵyzdar memleketiniń, al Ertis boiyndaǵy Imaqiya qalasy Qimaq memleketiniń órkendegen astanasy boldy. Naiman memleketiniń ortalyǵy – Orhon ózeni boiyndaǵy «Hara balǵysyn» («Qarabalyq») qalasy, Orhon ózeninen 109 shaqyrymaralyq tastap, qatarlasa aǵatyn Tamyr ózeniniń boiyndaǵy Bi-tóbe qalasy Naiman memleketimen bir mezgilde ómir súrgen Kerei memleketiniń astanasy boldy. Bi-Tóbeden elu shaqyrym jerde máńgilik múra bolyp bizge jetken Tonykók eskertkishi túr. Al Naiman memleketiniń astanasy bolǵan Qarabalyqtan 29 shaqyrym jerde SHyńǵys han irgesin qalaǵan Qaraqorym qalasynyń júrty jatyr. Orhon ózeni Qaraqorym qalasyn eki jaryp aǵady. Keiin SHyńǵys hannyń nemeresi Qúbylai Qytaidy tolyǵymen jaulap alǵannan keiin «YUan» memleketin qúryp, astanaǵa Hanbalyq (Búgingi Qytaidyń astanasy Beijiń qalasy) qalasyn túrǵyzdy. Deshti Qypshaqtyń astanalary Orda Bazar men Jend, Aq Ordanyń bas qalalary Sauran men Syǵanaq (Sunaqata) áldeneshe qiratylyp, qaita jandandy. Keiin, 1226 jyly Joshynyń úlysynan Orda Ejen Aq Ordaǵa han bolǵanda Syǵanaqty óz úlysynyń ordasy etti. Kók Ordanyń astanasy SHańǵy-Tara (búgingi Tyumenь) qalasy boldy. Qazaq handyǵyn Altyn Orda imperiyasynyń birden-bir múrageri dep úǵatyn bolsaq, 1242 jyly Batu hannyń Edil boiyna saldyrǵan Sarai Batu qalasy da Qazaqtyń baiyrǵy astanasy sanalady. Odan keiingi Berke hannyń túsyndaǵy Sarai Berke, Jánibek pen Edige bidiń túsyndaǵy Saraishyq kóne astanalarymyz bolyp tabylady. Tarihi derekterde Máskeu knyazy Ivan Kalita Kremlьdiń úlgisin Saraishyq qalasynan alǵandyǵy aitylady.
Belgili tarihshy-arheolog M. Eleuovtiń pikirinshe, 1456 – 1457 jyldary Kerei men Jánibek han Qozybasy óńirine kóship barǵannan keiin, múnda SHar (shahar) degen qala saldyrǵan. Búl qalanyń orny búginde Jambyl oblysy, SHu qalasynyń tóńireginde. Kerei men Jánibek hannyń saldyrǵan SHar qalasy qaladan góri, úlken bekiniske úqsaidy. Alaida, biz «SHipagerlik bayandaǵy» derekterge súiene otyryp, Qazaq handyǵynyń alǵashqy astanasy Balasaǵún (Qazirgi Taraz) qalasy bolǵanyn bildik. Ol turaly aldaǵy jazǵan maqalamyzda tolyǵymen atap ketkenbiz. «SHipagerlik Bayandaǵy»: «Óteiboidaq Tileuqabylúly bin úlú iúz bin Zarman bin Alban bin Ál-Qúzorda».., «Ordadan ońasha, arnauly syilasyrdan jaily oryn bergesin, miyma toqyǵanym men qaita eske jazǵandarymdy, oiǵa jiǵandarymdy jazuǵa kiristim» degen derek boiynsha Kerei men Jánibektiń SHu ózeni boiyndaǵy Qúzordany eń alǵashqy astana etkenin bildik. Endeshe, búndaǵy Qúzorda qazirgi qai qala degen súraqtyń tuatyndyǵy anyq. HI ǵasyrda ómir súrgen ǵúlama Júsip Balasaǵún:
«Bolǵan talai qalalar da halyq ta, uaqyt kómdi bárin jerlep tabytqa» degendei, esimi eski tarihtan belgili Qúzorda jaily derekti izdestirip júrip, Qarahan áuleti men Qaraqytai (Qytan) handyǵynyń sayasi ortalyǵy bolǵanyn bildik. HI ǵasyrda Qarahanidter memleketiniń astanasy Balasaǵún (Qúz-Orda) shahary mádeniet, ǵylym-bilim salasynda basqa qalalarymen salystyrǵanda oq boiy ozyq túrǵan. Oǵan dálel retinde Mahmud Qashqari «Diuani luǵat at-túrk» (1072 – 1074) sózdigi men Jamal Qarshidyń «Múlhakat ul Surah» (1230 – 1305) shyǵarmalaryndaǵy dálelderdi aitsaq ta jetkilikti. «Qarahanilar eliniń eki ortalyǵy boldy. Onyń biri SHu ózeni boiyndaǵy Balasaǵún qalasy, yaǵni Qúzorda, endi biri Qashqar qalasy» («Qazaqtyń qysqasha tarihy», SHÚAR halyq baspasy, 209-bet, 1986 jyl). «1133 jyly SHu ózeni boiyndaǵy Balasaǵún qalasynyń qasyna Qaraqytai patshalyǵynyń jańa astanasy salyndy. Búl Qúzorda dep ataldy» (Búl da sonda). Halidovtyń aituynsha: «Bala» – kórikti qashalǵan tas, «Saǵún» – qala degen mońǵúl sózi. Kórikti tas qala degen úǵym beredi, – deidi» (Qúrbanǵali Halidov. Tauarih hamsa, Qazan, 1911, 681-bet). Osy dálelderdiń ózinen-aq Qúzordanyń Balasaǵún qalasynyń ekinshi bir atauy ekendigine kóz jetkizemiz. Sonda Qazaq handyǵynyń alǵashqy astanasy Balasaǵún qalasy deuge negiz jetkilikti. Al 1480 jyly Búryndyq han Qazaq taǵyna otyryp, Syr boiyndaǵy qalalar úshin SHaibanittermen kúres júrgizip, nátijesinde Múhammed SHaibaniden Syǵanaq qalasyn tartyp alyp, ony astana etti. Syǵanaqtan keiingi astanasy Aqjaiyqtyń jaǵasyndaǵy Saraishyq qalasy boldy. Qasym hannyń kezinde Qazaq handyǵynyń astanasy Sibirdegi Úbai-Súbaira boldy degen de tarihi derektiń bar ekenin joqqa shyǵarmauǵa tiistimiz. Qasym hannyń dáuirinde Qazaq handyǵynyń sayasi ortalyǵy Saraishyqtan búryn Úbai-Súbaira qalasy bolǵan, yaǵni sol shaqta Qazaq memlekettiliginiń teriskei shekarasy Sibir júrtyn da qamtyǵan degen sóz. 1513 jyly Qasym han astanany Syǵanaqtan Saraishyqqa kóshirdi. 1523 jyly Qasym han ólgennen keiin úldary Mamash, Búidash, Tahir handar ózara talas-tartysta qaza tapty. Búl kezde Qazaqtyń astanasy qandai qala bolǵandyǵy turaly naqty derekter joqtyń qasy. Tarihi derekterde Qazaq handyǵynyń qaita etek-jeńin jinap, eńsesin kótergen 1538 jyly taqqa otyrǵan Haqnazar hannyń túsynda Qazaq handyǵy Saraishyq qalasyna ie bola almady da, Syǵanaq qalasy astana boldy. Keibir derekterde Haqnazar hannyń túsynda Sozaq pen Sauran qalasy da sayasi ortalyqtyń biri retinde kórsetiledi.
1582 jyly taqqa otyrǵan Táuekel hannyń túsynda Qazaq handyǵynyń astanasy turaly naqty derek joq. Derekterdiń jiyntyǵyna qarap Táuekel han kezinde alǵashqyda Sozaq, keiin Tashkent, sońynan Samarqan qalasy astana boldy. Sebebi, Táuekel han Búhar handyǵyn jaulap aluǵa kúsh júmsap, Búhar handyǵyna qarasty qalalardy basyp alyp, ol qalalardy birtindep astanaǵa ainaldyryp otyrdy. Táuekel hanyń túsynda Qazaq handyǵy alyp imperiyaǵa ainaldy. 1598 jyly Táuekel han qaitys bolǵannan keiin onyń ornyna inisi Esim han boldy. Onyń kezinde Túrkistan qalasy Qazaq handyǵynyń astanasy edi. Tarihshylar Túrkistan qalasy Esimnen keiin de eki júz jyl Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵandyǵyn aitady. Esim hannan keiin Salqam Jáńgir, Táuke han túsynda da handyq astanasy Túrkistan qalasy boldy. Bir aita keterligi, Táuke han túsynda Qazaq qúryltailary Angrendegi Kúltóbe, Sairamdaǵy Mórtóbede jyl saiyn ótip túrǵanymen, sol kezde de jáne Qaiyp (1715-19), Bolat (1719-31), Ábilmámbet (1731 – 1771) handarda Túrkistan qalasyn astana etti. Táuke han ólgennen keiin úsh júzdiń kishi handary eldi jeke-dara bilei bastady. Úly júzdiń ortalyǵy Tashkentte bolyp Jolbarys han múnda bilik júrgizdi. Ábilhaiyr han kishi ordanyń ortalyǵyn alǵashqyda Túrkistan, keiin Qazaly men Hiuaǵa tikti.
1771 jyly Ábilmámbet hannyń óliminen keiin Abylai han Túrkistanda úsh júzdiń hany boldy. Orys sheneunikteri Abylai hanǵa arnap Qyzyljarda han ordasyn saldy. Biraq, astanasy Túrkistanda túraqtap qaldy. Abylai han 1781 jyly ólgennen keiin Qazaq handyǵy bólshektenip ketti.
1819 jyly qoqandyqtar Túrkistandy jaulap alǵanda jetpis qoidy qúrbandyqqa shalyp, úlken mereke retinde toilady. Qoqandyqtardyń Túrkistandy jaulap aluyn búlaisha úlan-asyr etip toilauynyń sebebi, Túrkistan Qazaq handyǵynyń astanasy ǵana emes, Orta Aziya halyqtarynyń ruhani ortalyǵy edi. Sonymen birge, múnda Haqnazar hannan bastap onǵa tarta Qazaqtyń hany, júzdegen qazaqtyń bi-shesheni men batyry jerlengen. Abylai hannyń óliminen keiin onyń úrpaqtary ár óńirde jeke-dara bilik júrgizdi. Uáli han Kókshetaudy, Ǵúbaidola men Bókei han Qarqaralyny ortalyq etti. 1801 jyly Edil men Jaiyq ózeniniń arasyna Bókei ordasy qúryldy. 1824 jyly Bókeidiń úly Jáńgir han Orda qalasyn batystyq tipte túrǵyzyp, ony Bókei ordasynyń astanasy etti. Kenesary han údaiy Resei otarshyldyǵyna qarsy kúreskendikten han ordasynyń túraqty ortalyǵy bolmady. Al 1917 jyly qúrylǵan Alashorda úkimeti astana etip Semei qalasyn tańdasa, batys ólkesiniń ortalyǵy Jympity boldy. Alashorda úkimeti qúlap, ornyna 1920 jyly QazRevkom qúryldy. Onyń astanasy Orynbor qalasy boldy. Bir qyzyǵy, 1924 jylǵy Máskeudiń mejeleu sayasaty Túrkistan Respublikasyna qarasty bes respublikany jeke-jeke otau etip shyǵardy. Osy kezde Túrkistan Respublikasyna qarasty Jetisu jáne Syrdariya oblystary Qazaq Respublikasyna ótip, astana bolyp búrynǵy Aqmeshit qalasynyń aty ózgertilip, Qyzylorda qalasy bolyp bekidi. Negizinde sol kezdegi Qazaq ziyalylary Túrkistan nemese Tashkentti astana etip tańdamaq bolǵan kórinedi. Qazaqtardyń kúsheiip ketuinen qoryqqan Máskeu Tashkentti Ózbekstan Respublikasyna berdi. Túrkistannyń astana bolmauynyń sebebi de qalanyń dini sipaty basym bolǵandyqtan, bolьshevikter Túrkistannyń astana boluyna qarsy boldy. 1929 jyly Túrksib temirjolynyń salynumen Almaty qalasyna tańdau túsedi. Sóitip, Almaty qalasy 1929 – 1998 jyldar aralyǵynda qazaqqa astana ǵana emes, qúnary mol qútty meken bola bildi. Osy jyldar aralyǵynda Almaty qalasynda qanshama tarihi oqiǵalar boldy. Qazaq halqy qazirgi táuelsizdikke Almaty astana bolyp túrǵanda qol jetkizdi.
Egemen el bolǵan soń 1998 jyly astana Almatydan Aqmolaǵa kóshirildi. Aqyry quatty memleketiniń tól astanasy qasietti qazaq jeriniń kindigine, Europa men Aziyanyń qúshaǵy qauyshqan Aqmola qalasynda oryn tepti. Astana sáulet óneriniń jauhar tuyndylaryna, úzdik úlgidegi eskertkishterine, aluan gúldermen órnektelgen bau-baqshaǵa oranǵan, SHyǵys pen Batystyń eń ozyq, ruhani qúndylyqtaryn talǵammen boiyna jinaǵan joǵary mádenietti qalaǵa ainaldy. Astanany kórgen kez kelgen estetikalyq talǵam iesi qazaq degen halyqtyń astana da sala alatynyn, «Orda» da túrǵyza alatynyn jalpaq álemge áigiledi.
Qajet ANDAS.
Derekkóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1549004
Q-Andas aqparat











