Esengeldi artynda kóptegen qanatty sóz, naqyl óleńder qaldy.
Sonyń birazyn keltire ketsek:
Úrker úiden kórinse,
Úsh ai toqsan jazyń bar.
Úrker ińirde jambasqa kelse,
Jaz shyqpaǵanda nesi bar.
Jeti qaraqshyny ańǵarsań,
Jeti túnde adaspaisyń
Sáuir bolmai jauyn bolmas,
Jauyn bolmai qauyn bolmas.
Búlt kóp bolsa, jút bolady,
Auru kóp bolsa, qúrt bolady.
Tyshqan kóp jyly,
Toqshylyq bolady.
Qoyan kóp jyly,
Joqshylyq bolady.
- Jolaushy nesheu bolady? – degen súraqqa Esengeldi bi:
- Atty jolaushy – alǵyr jolaushy. Baram degen jerge barady, jetem degen jerge jetedi.
- Túieli jolaushy – kieli jolaushy. Jelip júrip jer kóredi, kelip júrip, el kóredi. Jaǵalasqandy jaǵasynan aldyrmaidy, júgińdi jolda qaldyrmaidy.
- Ógizdi jolaushy – óli jolaushy. Ne atqa jete almaidy, ne esekten ozyp kete almaidy.
- Esekti jolaushy, esepti jolaushy.
- Jayau jolaushy – kóńili qayau jolaushy, – dep jiktep bergen eken.
Esengeldi bi bir joly at bazaryn aralap kele jatsa, aldynan bir saudager: «Bieke arzan jylqy satyp alyńyz», – dep bir kúreń atty aldyna tartady. Bi álgi attyń Qaiyp bi auylynyń jylqysy ekenin tańbasynan tanidy da:
Saudagerde sana joq,
Aryn satady.
Ótirikshide iman joq,
Janyn satady, – dep maqaldap júrip ketipti.
Qasqyr júirik, jylysy joq,
Túlki júirik, dybysy joq,
Qoyan júirik, tynysy joq.
Qyran qiyadan ańdidy,
Jylan úyadan ańdidy.
Qarshyǵa qanjyǵany qyzartady,
Itelgi kúndi úzartady.
Itelginiń qyzyǵyna batqan,
Qarshyǵasyn qamshy eter.
Esengeldi bi ádette malǵa, adamǵa tigilip qaramaidy eken. Tigilip qaraǵan mal, adam bolsyn til tartpai ketedi eken. Óitkeni, Esekeńniń kóziniń súǵy óte ótkir bolsa kerek.
Bir joly Qúdainazar auyly kókteuden qystauǵa kóshedi. Qalyptasqan zańdylyq boiynsha aldymen úsh aǵaiyndynyń úlkeni Jolymbet birinshi kóship, odan keiin Esengeldi, sońynan kenjesi Soltangeldi kóshedi eken. Sol jyly jaǵdai basqasha bolady. Esengeldi aǵasy jailauǵa kóship bardy-au dep josparlap, kóship kelse, jyldaǵy jailaudaǵy qonysynda bir aq shatyrdyń tiguli túrǵanyn kóredi. Inisiniń ózinen búryn kóship kelgenin bilmegen Esengeldi: «Meniń júrtyma basa-kóktep kelip qonyp alǵan búl kim?» dep jetip kelse, shytyrdan bir adamnyń jalań ayaǵy jilinshigine deiin syrtqa shyǵyp jatqanyn kórip qalady. Inisi Soltangeldi eki aǵasyna erkelep ósken myrza, búrkit salyp, sayat qúrǵan seri, denesi aqshaǵaladai taza adam eken. Syrttan attyń dúbirin estigen Soltekeńniń áieli dalaǵa júgire shyǵyp, qainaǵasyn kórip, iilip sálem beredi. Sonda ǵana inisi Soltangeldi ekenin biraq bilgen Esengeldi kóziniń súǵy túsip ketkenin bilip, báibishesine jaushy jiberip, kóshti toqtatyp, júk túsirip, úi tiguge habar jiberedi. Auyl qonyp, úi tigilip bite bergende:
- Inińiz ayaq astynan qatty auyryp qaldy, – degen habar keledi.
Soltangeldi osylai qaitys bolady.
Birde Esengeldi, Qońyrbai bastaǵan qyzai qoly jońǵardyń bir batyrynyń auylyn shauyp, qyzyn barymtalaidy. Qyz bet bitkenniń ádemisi, aty Momyn eken. Batyrlar qyzdyń súlulyǵyna qyzyǵyp, ishtei talasyp qalady. Ony sezgen Momyn súlu.
- Men bir shart qoyaiyn. Bárińiz qamshylaryńyzdy anau beldiń arǵy jaǵyna aparyp tastańyzdar. Men tańdaǵan qamshy kimdiki bolsa, soǵan jar bolaiyn, – dep ótinish aitady.
Batyrlar búl ótinishke kelisip, qamshylaryn beldiń arǵy jaǵyna aparyp tastaidy. Tańdau Qońyrbai batyrdyń qamshysyna túsedi.
Sonda Momyn qyz:
- Túnde túsimde Qońyrbai batyrǵa úilenip jatyr ekenmin. Erteń auyldy shabady dep ákeme eskertip edim: «Tús túlkiniń boǵy» dep senbei qoidy. Biraq Qońyrbai batyr ekeumizden úrpaq bolmaidy. Bala tuylsa, kúnine qan tógetin qanysher bolady, – deidi.
Momyn sheshemiz bala tappapty. Biraq ataqty emshi bolǵan eken.
Birde matai Qaiyp bi Esengeldiniń tús kórip jatqanynyń ústinen túsedi. Toiyn sheshemiz úlyn oyatpaq bolǵanda Qaiyp bi:
- Jeńge, timeńiz, tús kórip jatyr eken, – dep oyattyrmaidy.
Bir shai qainatym uaqyttan soń Esengeldi esinep oyanyp, tórde otyrǵan Qaiyp bidi kórip, qysylyp qalady:
- Qsylma, inim, kórgen túsińdi aitshy, – dep qolqalaidy.
Sonda Esengeldi:
–Aǵa, túsimde basym shyǵysqa, ayaǵym batysqa sozylyp bara jatyr eken, – degende Qaiyp bi:
- Atyń shyǵys pen batysqa mashhúr bolady eken, – dep joridy da – túsińniń sońyn irkip qaldyń, – dep kúledi.
- Sál qymsynǵan Esengeldi:
- Iá, qalyń bala Ile ózenine siyp túr ekenbiz. Meniń sidigim alysqa túsip jatty, – dep túsin jalǵastyrady.
Sonda Qaiyp bi:
- Balam, búl tústi menen basqaǵa aitpa. Túqymyń kóp bolady eken, – dep jaqsylyqqa jorypty.
Saryarqada toǵyztańbaly naimannyń úlken keńesi ótedi. Oǵan qarakerei Qabanbai, Baraq batyr, dórtuyl Tóbet bi, semiz naimannan Táuke bi, qyzai Esengeldi bi, dulat Ótegen batyrlar qatysady. Osy jinalysta Tailau bimen birge Qúl aqyn da keledi. Ol Esengeldi bimen kezdeskende:
Qyzaidan búl jiynǵa Esengeldi,
Kók serke qoi bastaǵan kósem keldi.
Auyzdy sóz, ayaqtyǵa jol bermeitin,
Ári bi, ári batyr, sheshen keldi, – dep amandasypty.
Sol keńestiń bir kúni Esengeldi bi Abylaihannyń shaqyrtuymen hannyń ordasyna baryp, sol kúni túnep qalady. Sol túni Abylaihannyń kelini bosanyp, úl bala tuady.
Abylaihan:
- «Qútty qonaq kelse qoi egiz tuady» degen bar, nemereme óziń at qoiyp ber, – dep búiyrady.
Sonda Esengeldi hannyń nemeresine ózi atyn berip, Esengeldi dep at qoyady.
Derekkóz: Doda: (Aitystar men tarihi-etnografiyalyq jyrlary) / A. Omaraqyn ; [qúrastyrǵan: Á. Majai [j. b.] .- Taldyqorǵan : [b. j.].
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657687
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi











