Qazaqtyń aitys óneriniń ókili retinde aty atalyp, jyry jattalyp júrgen túlǵalar jeterlik. Dese de, eńbegi elge jetpegender de kóp. Sonyń biri – Odaman aqyn.
Ejelden qazaq halqynda jer men jesir dauy bitpegen, barymta men syrymta toqtamaǵan. 1882 jyly Resei-Qytai arasyndaǵy «Ile shekarany ajyratyp, bekitu» kelisimi jasalǵannan keiin de shekarany jaǵalai qonystanǵan rular arasynda kelispeushilik jii oryn alyp túrdy. Osyǵan orai, eki eldiń ókilderi ár eki jylda bir ret sъezd ashyp, el arasyndaǵy dau-shardy sheship otyruǵa kelisedi.
Sol sъezderdiń ishindegi eń irgelisi – alban, suan, qyzai rulary arasyndaǵy 1889 jyly ótken «Kegen sъezi» edi. Sъezde dau úzaqqa sozylyp, eki jaǵy da jeńistik bermeidi. Osy tústa orystyń oyazdary men qytai tarabynyń mansaptylary daudy qazaqtyń dástúrli aqyndar aitysy arqyly sheshudi úiǵarady. Qai jaqtyń aqyny jeńse, sol jaqqa jeńisti bermek bolady. Sonymen Úly júz, Orta júz rularyna búl bekimdi jetkizip, jaushy attandyrady. Alban, suan jaǵy Odamandy aldyrady. Odaman – adamnyń sózgeri, asqan aqyn, «alysqanyn almai qoimaityn arystan» degen daqpyrty bar, tek úisin eline ǵana emes, arǵyn, naiman, merkit, qońyrat, qypshaq, tobyqty elderine aty keń taralǵan aqyn. Odamannyń ataq-dańqynan habardar qyzaidyń atqaminerleri onymen aitystyratyn aqyn tappai qinalady. Osy kezde Orazáli Janpeiisúly Odamanmen aitysuǵa ózi súranady.
Sol tústa ózin maqtap, qarsy jaǵyn dattau, shymbaiyna batar shyndyǵyn dál tauyp aitu, sol arqyly qarsylasyn súrindiru aitystyń basty sharty bolyp esepteletin. Sóz saiysynda Orazaly sol jyly Odamannyń ákesi Kezeńqara búryn jailauǵa kóshkenin estip, sony alǵa tartyp, júieden útady. Óitkeni, Qytai qazaqtarynyń arasynda «Kezeńqaranyń kóshi» degen kósh osy kúnge deiin aitylady. Kezeńqara – Odamannyń ákesi, al ataqty Múqa bolys ta osy auyldan shyqqan. Kezeńqara auyly kóshkende attaryna taqqan altyn-kúmisten ainala jalt-júlt etken saǵymǵa oranyp júredi eken. Onyń saltanatynan imengen basqa el Kezeńqara auyly jailauǵa kóshpei, kóshti qozǵamaityn bolǵan. Sol jyly Odaman ákesiniń úiinen búryn jailauǵa kóship shyǵyp alǵan eken.
Júiege jyǵylǵan Odaman jeńilgenin moiyndap, azamattar Orazálini aq kiizge kóterip, jeńisin toilaidy. Eń bastysy, búl aitys qazaq tarihynda aqyndar aitysy arqyly eldiń dauyn sheshken alǵashqy jáne eń sońǵy jaǵdai retinde ańyz bolyp qaldy.
Aqynnyń shóberesi, tanymal ánshi, sazger Baqbergen Asqarbekov bylai deidi:
– Odaman atamdy kórmesem de, jii estitinmin. Ákem Núrshabek, atam Asqarbek, ary qarai Odaman bolyp jalǵasa beredi. Úlkenderdiń aituynsha, búl kisi suyrypsalma aqyn, sheber kúishi bolǵan eken. Atam jaily bala kezimizde úlkender: «Tórde otyryp kúi shertkende bóksesimen syrǵyp, dalaǵa shyǵyp ketetinin bilmei qalatyn» dep jii aitatyn. Dúnie kúiip bara jatsa da kúi bitkenshe basqaǵa nazar audarmaidy desedi. Ábilhaq SHapahatov atamyz tirliginde Odamannyń shyǵarǵan ánin, 98 kúiin biledi eken. Qúnttamai júrip, qairan qazynadan aiyrylyp qaldyq.
Áli esimde, 1983 jyly Dánesh aǵa, Tólepbai Baiysov, Bilisbek Qonysbaev bar, 7-8 ártis Kerbúlaq audanynyń Qyzyljar auylyna kontserttik saparmen bardyq. Ol kezde keshke úi-úige bólinip, qonyp shyǵamyz. «Dánesh aǵa keldi» dese, eldiń bári eleńdep túrady ǵoi. Biz qonatyn úidiń aulasyna adam tolyp alypty. Bir kezde aq samaily áje Dánesh aǵaǵa kelip amandasyp, bárimizdiń aty-jónimizdi shetimizden súrai bastady. Maǵan jaqyndap keldi de: «Mynau úzyn shash bala kim?» – dep súrady. «Asqarbektiń nemeresi» dep jatty bireuler. «E, onda Odamannyń shóberesi eken ǵoi», – dep arǵy atamnyń atyn atady da, janyma kelip jailanyp otyryp, áńgimesin bastady:
– 1928 jyly atań Odaman Jarkent-Arasanda 19 jasar qyzben aitysyp edi. Sol aitys el arasynda biraz jylǵa deiin tarap júrdi.
Jylqynyń toqtaǵany ańyrǵany,
Aqynnyń toqtaǵany jańylǵany.
SHyraǵym, jap-jas qana bala ekensiń,
Arasanǵa kelip ediń ne qylǵaly.
Kel, qashalyq, qashalyq qashar bolsań,
Arqama sap kótereiin nashar bolsań.
Altyn-Emel asqansha kótereiin,
Odan ary qarai ayaǵyńdy basar bolsań, – dep bastalatyn aitysty tolyǵymen aityp shyqty. Ol kezde sózdi taspalap alatyn qúrylǵy joq. Esimde osy joldary ǵana jattalyp qalypty…
P.S. Odaman aqyn 1916 jylǵy últ-azattyq kóterilisi túsynda arǵy betke ótip, máńgilik mekeni sol jaqtan búiyrdy. Qazir QHR Qorǵas audany Kegen auylynyń túsyndaǵy SHóljota degen dóńeske jerlengen. Búginde júrt ony «Odamannyń beiiti» dep ataidy. Halqymyzda: «At aunaǵan jerde túk qalady» degen naqyl bar. SHyndap kirissek, el ishinde áli de talai qazyna jatyr. Ony elep-ekshep, táptishtep izdesek, áli talai qazynaǵa jolyǵarymyz anyq.
Derekkóz: A. Omaraqyn. «Doda» -Taldyqorǵan: Ofset
baspahanasy. 2022. -304 b.-116–117 b.











