Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت انداس وماراقىن ىزىمەن

ودامان اقىن

تۋعان، ولگەن جىلى بەلگىسىز (ءحىح-حح عاسىر). جاركەنت ءوڭىرىنىڭ تۋماسى.

admin
2025/09/24
انداس وماراقىن ىزىمەن
0
Одаман ақын

قازاقتىڭ ايتىس ونەرىنىڭ وكىلى رەتىندە اتى اتالىپ، جىرى جاتتالىپ جۇرگەن تۇلعالار جەتەرلىك. دەسە دە، ەڭبەگى ەلگە جەتپەگەندەر دە كوپ. سونىڭ ءبىرى – ودامان اقىن.

ەجەلدەن قازاق حالقىندا جەر مەن جەسىر داۋى بىتپەگەن، بارىمتا مەن سىرىمتا توقتاماعان. 1882 جىلى رەسەي-قىتاي اراسىنداعى «ىلە شەكارانى اجىراتىپ، بەكىتۋ» كەلىسىمى جاسالعاننان كەيىن دە شەكارانى جاعالاي قونىستانعان رۋلار اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك ءجيى ورىن الىپ تۇردى. وسىعان وراي، ەكى ەلدىڭ وكىلدەرى ءار ەكى جىلدا ءبىر رەت سەزد اشىپ، ەل اراسىنداعى داۋ-شاردى شەشىپ وتىرۋعا كەلىسەدى.

سول سەزدەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ىرگەلىسى – البان، سۋان، قىزاي رۋلارى اراسىنداعى 1889 جىلى وتكەن «كەگەن سەزى» ەدى. سەزدە داۋ ۇزاققا سوزىلىپ، ەكى جاعى دا جەڭىستىك بەرمەيدى. وسى تۇستا ورىستىڭ ويازدارى مەن قىتاي تارابىنىڭ مانساپتىلارى داۋدى قازاقتىڭ ءداستۇرلى اقىندار ايتىسى ارقىلى شەشۋدى ۇيعارادى. قاي جاقتىڭ اقىنى جەڭسە، سول جاققا جەڭىستى بەرمەك بولادى. سونىمەن ۇلى ءجۇز، ورتا ءجۇز رۋلارىنا بۇل بەكىمدى جەتكىزىپ، جاۋشى اتتاندىرادى. البان، سۋان جاعى وداماندى الدىرادى. ودامان – ادامنىڭ سوزگەرى، اسقان اقىن، «الىسقانىن الماي قويمايتىن ارىستان» دەگەن داقپىرتى بار، تەك ءۇيسىن ەلىنە عانا ەمەس، ارعىن، نايمان، مەركىت، قوڭىرات، قىپشاق، توبىقتى ەلدەرىنە اتى كەڭ تارالعان اقىن. وداماننىڭ اتاق-داڭقىنان حاباردار قىزايدىڭ اتقامىنەرلەرى ونىمەن ايتىستىراتىن اقىن تاپپاي قينالادى. وسى كەزدە ءورازالى جانپەيىسۇلى ودامانمەن ايتىسۋعا ءوزى سۇرانادى.

سول تۇستا ءوزىن ماقتاپ، قارسى جاعىن داتتاۋ، شىمبايىنا باتار شىندىعىن ءدال تاۋىپ ايتۋ، سول ارقىلى قارسىلاسىن ءسۇرىندىرۋ ايتىستىڭ باستى شارتى بولىپ ەسەپتەلەتىن. ءسوز سايىسىندا ورازالى سول جىلى وداماننىڭ اكەسى كەزەڭقارا بۇرىن جايلاۋعا كوشكەنىن ەستىپ، سونى العا تارتىپ، جۇيەدەن ۇتادى. ويتكەنى، قىتاي قازاقتارىنىڭ اراسىندا «كەزەڭقارانىڭ كوشى» دەگەن كوش وسى كۇنگە دەيىن ايتىلادى. كەزەڭقارا – وداماننىڭ اكەسى، ال اتاقتى مۇقا بولىس تا وسى اۋىلدان شىققان. كەزەڭقارا اۋىلى كوشكەندە اتتارىنا تاققان التىن-كۇمىستەن اينالا جالت-جۇلت ەتكەن ساعىمعا ورانىپ جۇرەدى ەكەن. ونىڭ سالتاناتىنان يمەنگەن باسقا ەل كەزەڭقارا اۋىلى جايلاۋعا كوشپەي، كوشتى قوزعامايتىن بولعان. سول جىلى ودامان اكەسىنىڭ ۇيىنەن بۇرىن جايلاۋعا كوشىپ شىعىپ العان ەكەن.

جۇيەگە جىعىلعان ودامان جەڭىلگەنىن مويىنداپ، ازاماتتار ءورازالىنى اق كيىزگە كوتەرىپ، جەڭىسىن تويلايدى. ەڭ باستىسى، بۇل ايتىس قازاق تاريحىندا اقىندار ايتىسى ارقىلى ەلدىڭ داۋىن شەشكەن العاشقى جانە ەڭ سوڭعى جاعداي رەتىندە اڭىز بولىپ قالدى.

اقىننىڭ شوبەرەسى، تانىمال ءانشى، سازگەر باقبەرگەن اسقاربەكوۆ بىلاي دەيدى:

– ودامان اتامدى كورمەسەم دە، ءجيى ەستيتىنمىن. اكەم نۇرشابەك، اتام اسقاربەك، ارى قاراي ودامان بولىپ جالعاسا بەرەدى. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا، بۇل كىسى سۋىرىپسالما اقىن، شەبەر كۇيشى بولعان ەكەن. اتام جايلى بالا كەزىمىزدە ۇلكەندەر: «توردە وتىرىپ كۇي شەرتكەندە بوكسەسىمەن سىرعىپ، دالاعا شىعىپ كەتەتىنىن بىلمەي قالاتىن» دەپ ءجيى ايتاتىن. دۇنيە كۇيىپ بارا جاتسا دا كۇي بىتكەنشە باسقاعا نازار اۋدارمايدى دەسەدى. ابىلحاق شاپاحاتوۆ اتامىز تىرلىگىندە وداماننىڭ شىعارعان ءانىن، 98 كۇيىن بىلەدى ەكەن. قۇنتتاماي ءجۇرىپ، قايران قازىنادان ايىرىلىپ قالدىق.

ءالى ەسىمدە، 1983 جىلى دانەش اعا، تولەپباي بايىسوۆ، بىلىسبەك قونىسباەۆ بار، 7-8 ءارتىس كەربۇلاق اۋدانىنىڭ قىزىلجار اۋىلىنا كونتسەرتتىك ساپارمەن باردىق. ول كەزدە كەشكە ءۇي-ۇيگە ءبولىنىپ، قونىپ شىعامىز. «دانەش اعا كەلدى» دەسە، ەلدىڭ ءبارى ەلەڭدەپ تۇرادى عوي. ءبىز قوناتىن ءۇيدىڭ اۋلاسىنا ادام تولىپ الىپتى. ءبىر كەزدە اق سامايلى اجە دانەش اعاعا كەلىپ امانداسىپ، ءبارىمىزدىڭ اتى-ءجونىمىزدى شەتىمىزدەن سۇراي باستادى. ماعان جاقىنداپ كەلدى دە: «مىناۋ ۇزىن شاش بالا كىم؟» – دەپ سۇرادى. «اسقاربەكتىڭ نەمەرەسى» دەپ جاتتى بىرەۋلەر. «ە، وندا وداماننىڭ شوبەرەسى ەكەن عوي»، – دەپ ارعى اتامنىڭ اتىن اتادى دا، جانىما كەلىپ جايلانىپ وتىرىپ، اڭگىمەسىن باستادى:

– 1928 جىلى اتاڭ ودامان جاركەنت-اراساندا 19 جاسار قىزبەن ايتىسىپ ەدى. سول ايتىس ەل اراسىندا ءبىراز جىلعا دەيىن تاراپ ءجۇردى.

جىلقىنىڭ توقتاعانى اڭىرعانى،

اقىننىڭ توقتاعانى جاڭىلعانى.

شىراعىم، جاپ-جاس قانا بالا ەكەنسىڭ،

اراسانعا كەلىپ ەدىڭ نە قىلعالى.

كەل، قاشالىق، قاشالىق قاشار بولساڭ،

ارقاما ساپ كوتەرەيىن ناشار بولساڭ.

التىن-ەمەل اسقانشا كوتەرەيىن،

ودان ارى قاراي اياعىڭدى باسار بولساڭ، – دەپ باستالاتىن ايتىستى تولىعىمەن ايتىپ شىقتى. ول كەزدە ءسوزدى تاسپالاپ الاتىن قۇرىلعى جوق. ەسىمدە وسى جولدارى عانا جاتتالىپ قالىپتى…

P.S. ودامان اقىن 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى تۇسىندا ارعى بەتكە ءوتىپ، ماڭگىلىك مەكەنى سول جاقتان بۇيىردى. قازىر قحر قورعاس اۋدانى كەگەن اۋىلىنىڭ تۇسىنداعى ءشولجوتا دەگەن دوڭەسكە جەرلەنگەن. بۇگىندە جۇرت ونى «وداماننىڭ بەيىتى» دەپ اتايدى. حالقىمىزدا: «ات اۋناعان جەردە تۇك قالادى» دەگەن ناقىل بار. شىنداپ كىرىسسەك، ەل ىشىندە ءالى دە تالاي قازىنا جاتىر. ونى ەلەپ-ەكشەپ، تاپتىشتەپ ىزدەسەك، ءالى تالاي قازىناعا جولىعارىمىز انىق.

دەرەككوز: ا. وماراقىن. «دودا» -تالدىقورعان: وفسەت

باسپاحاناسى. 2022. -304 ب.-116–117 ب.

1.5 2 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 22
Қышқыш қалай жасалған?
انداس وماراقىن ىزىمەن

قىشقىش قالاي جاسالعان

August 12, 2026
Адамның пайда болуы
انداس وماراقىن ىزىمەن

ادامنىڭ پايدا بولۋى

August 10, 2026
Күн және жұлдыздар
انداس وماراقىن ىزىمەن

كۇن جانە جۇلدىزدار

August 5, 2026
كۇن مەن جەر
انداس وماراقىن ىزىمەن

كۇن مەن جەر

August 4, 2026
Аспанның биіктеуі
انداس وماراقىن ىزىمەن

اسپاننىڭ بيىكتەۋى

July 31, 2026
Жер-көктің айырылуы жөнінде (Күнес ауданының аңыз-ертегілері)
انداس وماراقىن ىزىمەن

جەر-كوكتىڭ ايىرىلۋى جونىندە (كۇنەس اۋدانىنىڭ اڭىز-ەرتەگىلەرى)

July 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz