قازاقتىڭ ايتىس ونەرىنىڭ وكىلى رەتىندە اتى اتالىپ، جىرى جاتتالىپ جۇرگەن تۇلعالار جەتەرلىك. دەسە دە، ەڭبەگى ەلگە جەتپەگەندەر دە كوپ. سونىڭ ءبىرى – ودامان اقىن.
ەجەلدەن قازاق حالقىندا جەر مەن جەسىر داۋى بىتپەگەن، بارىمتا مەن سىرىمتا توقتاماعان. 1882 جىلى رەسەي-قىتاي اراسىنداعى «ىلە شەكارانى اجىراتىپ، بەكىتۋ» كەلىسىمى جاسالعاننان كەيىن دە شەكارانى جاعالاي قونىستانعان رۋلار اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك ءجيى ورىن الىپ تۇردى. وسىعان وراي، ەكى ەلدىڭ وكىلدەرى ءار ەكى جىلدا ءبىر رەت سەزد اشىپ، ەل اراسىنداعى داۋ-شاردى شەشىپ وتىرۋعا كەلىسەدى.
سول سەزدەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ىرگەلىسى – البان، سۋان، قىزاي رۋلارى اراسىنداعى 1889 جىلى وتكەن «كەگەن سەزى» ەدى. سەزدە داۋ ۇزاققا سوزىلىپ، ەكى جاعى دا جەڭىستىك بەرمەيدى. وسى تۇستا ورىستىڭ ويازدارى مەن قىتاي تارابىنىڭ مانساپتىلارى داۋدى قازاقتىڭ ءداستۇرلى اقىندار ايتىسى ارقىلى شەشۋدى ۇيعارادى. قاي جاقتىڭ اقىنى جەڭسە، سول جاققا جەڭىستى بەرمەك بولادى. سونىمەن ۇلى ءجۇز، ورتا ءجۇز رۋلارىنا بۇل بەكىمدى جەتكىزىپ، جاۋشى اتتاندىرادى. البان، سۋان جاعى وداماندى الدىرادى. ودامان – ادامنىڭ سوزگەرى، اسقان اقىن، «الىسقانىن الماي قويمايتىن ارىستان» دەگەن داقپىرتى بار، تەك ءۇيسىن ەلىنە عانا ەمەس، ارعىن، نايمان، مەركىت، قوڭىرات، قىپشاق، توبىقتى ەلدەرىنە اتى كەڭ تارالعان اقىن. وداماننىڭ اتاق-داڭقىنان حاباردار قىزايدىڭ اتقامىنەرلەرى ونىمەن ايتىستىراتىن اقىن تاپپاي قينالادى. وسى كەزدە ءورازالى جانپەيىسۇلى ودامانمەن ايتىسۋعا ءوزى سۇرانادى.
سول تۇستا ءوزىن ماقتاپ، قارسى جاعىن داتتاۋ، شىمبايىنا باتار شىندىعىن ءدال تاۋىپ ايتۋ، سول ارقىلى قارسىلاسىن ءسۇرىندىرۋ ايتىستىڭ باستى شارتى بولىپ ەسەپتەلەتىن. ءسوز سايىسىندا ورازالى سول جىلى وداماننىڭ اكەسى كەزەڭقارا بۇرىن جايلاۋعا كوشكەنىن ەستىپ، سونى العا تارتىپ، جۇيەدەن ۇتادى. ويتكەنى، قىتاي قازاقتارىنىڭ اراسىندا «كەزەڭقارانىڭ كوشى» دەگەن كوش وسى كۇنگە دەيىن ايتىلادى. كەزەڭقارا – وداماننىڭ اكەسى، ال اتاقتى مۇقا بولىس تا وسى اۋىلدان شىققان. كەزەڭقارا اۋىلى كوشكەندە اتتارىنا تاققان التىن-كۇمىستەن اينالا جالت-جۇلت ەتكەن ساعىمعا ورانىپ جۇرەدى ەكەن. ونىڭ سالتاناتىنان يمەنگەن باسقا ەل كەزەڭقارا اۋىلى جايلاۋعا كوشپەي، كوشتى قوزعامايتىن بولعان. سول جىلى ودامان اكەسىنىڭ ۇيىنەن بۇرىن جايلاۋعا كوشىپ شىعىپ العان ەكەن.
جۇيەگە جىعىلعان ودامان جەڭىلگەنىن مويىنداپ، ازاماتتار ءورازالىنى اق كيىزگە كوتەرىپ، جەڭىسىن تويلايدى. ەڭ باستىسى، بۇل ايتىس قازاق تاريحىندا اقىندار ايتىسى ارقىلى ەلدىڭ داۋىن شەشكەن العاشقى جانە ەڭ سوڭعى جاعداي رەتىندە اڭىز بولىپ قالدى.
اقىننىڭ شوبەرەسى، تانىمال ءانشى، سازگەر باقبەرگەن اسقاربەكوۆ بىلاي دەيدى:
– ودامان اتامدى كورمەسەم دە، ءجيى ەستيتىنمىن. اكەم نۇرشابەك، اتام اسقاربەك، ارى قاراي ودامان بولىپ جالعاسا بەرەدى. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا، بۇل كىسى سۋىرىپسالما اقىن، شەبەر كۇيشى بولعان ەكەن. اتام جايلى بالا كەزىمىزدە ۇلكەندەر: «توردە وتىرىپ كۇي شەرتكەندە بوكسەسىمەن سىرعىپ، دالاعا شىعىپ كەتەتىنىن بىلمەي قالاتىن» دەپ ءجيى ايتاتىن. دۇنيە كۇيىپ بارا جاتسا دا كۇي بىتكەنشە باسقاعا نازار اۋدارمايدى دەسەدى. ابىلحاق شاپاحاتوۆ اتامىز تىرلىگىندە وداماننىڭ شىعارعان ءانىن، 98 كۇيىن بىلەدى ەكەن. قۇنتتاماي ءجۇرىپ، قايران قازىنادان ايىرىلىپ قالدىق.
ءالى ەسىمدە، 1983 جىلى دانەش اعا، تولەپباي بايىسوۆ، بىلىسبەك قونىسباەۆ بار، 7-8 ءارتىس كەربۇلاق اۋدانىنىڭ قىزىلجار اۋىلىنا كونتسەرتتىك ساپارمەن باردىق. ول كەزدە كەشكە ءۇي-ۇيگە ءبولىنىپ، قونىپ شىعامىز. «دانەش اعا كەلدى» دەسە، ەلدىڭ ءبارى ەلەڭدەپ تۇرادى عوي. ءبىز قوناتىن ءۇيدىڭ اۋلاسىنا ادام تولىپ الىپتى. ءبىر كەزدە اق سامايلى اجە دانەش اعاعا كەلىپ امانداسىپ، ءبارىمىزدىڭ اتى-ءجونىمىزدى شەتىمىزدەن سۇراي باستادى. ماعان جاقىنداپ كەلدى دە: «مىناۋ ۇزىن شاش بالا كىم؟» – دەپ سۇرادى. «اسقاربەكتىڭ نەمەرەسى» دەپ جاتتى بىرەۋلەر. «ە، وندا وداماننىڭ شوبەرەسى ەكەن عوي»، – دەپ ارعى اتامنىڭ اتىن اتادى دا، جانىما كەلىپ جايلانىپ وتىرىپ، اڭگىمەسىن باستادى:
– 1928 جىلى اتاڭ ودامان جاركەنت-اراساندا 19 جاسار قىزبەن ايتىسىپ ەدى. سول ايتىس ەل اراسىندا ءبىراز جىلعا دەيىن تاراپ ءجۇردى.
جىلقىنىڭ توقتاعانى اڭىرعانى،
اقىننىڭ توقتاعانى جاڭىلعانى.
شىراعىم، جاپ-جاس قانا بالا ەكەنسىڭ،
اراسانعا كەلىپ ەدىڭ نە قىلعالى.
كەل، قاشالىق، قاشالىق قاشار بولساڭ،
ارقاما ساپ كوتەرەيىن ناشار بولساڭ.
التىن-ەمەل اسقانشا كوتەرەيىن،
ودان ارى قاراي اياعىڭدى باسار بولساڭ، – دەپ باستالاتىن ايتىستى تولىعىمەن ايتىپ شىقتى. ول كەزدە ءسوزدى تاسپالاپ الاتىن قۇرىلعى جوق. ەسىمدە وسى جولدارى عانا جاتتالىپ قالىپتى…
P.S. ودامان اقىن 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى تۇسىندا ارعى بەتكە ءوتىپ، ماڭگىلىك مەكەنى سول جاقتان بۇيىردى. قازىر قحر قورعاس اۋدانى كەگەن اۋىلىنىڭ تۇسىنداعى ءشولجوتا دەگەن دوڭەسكە جەرلەنگەن. بۇگىندە جۇرت ونى «وداماننىڭ بەيىتى» دەپ اتايدى. حالقىمىزدا: «ات اۋناعان جەردە تۇك قالادى» دەگەن ناقىل بار. شىنداپ كىرىسسەك، ەل ىشىندە ءالى دە تالاي قازىنا جاتىر. ونى ەلەپ-ەكشەپ، تاپتىشتەپ ىزدەسەك، ءالى تالاي قازىناعا جولىعارىمىز انىق.
دەرەككوز: ا. وماراقىن. «دودا» -تالدىقورعان: وفسەت
باسپاحاناسى. 2022. -304 ب.-116–117 ب.











