.باسى: https://qandas.kz/andas-omara%d2%9byn-izimen-%d2%b1rpa%d2%9b%d2%9ba-zhetken-ruhani-amanat-11036/
دۇنيە اۋەل باستا قاپ-قاراڭعى تۇنەكتە جاتىپتى. ونىڭ بەتىن – ءتۇن تۇندىگى قورشاپ تۇرىپتى، زىمىراپ ۋاقىت وتە بەرىپتى. كۇندەردىڭ بىرىندە تاڭەرتەڭ قۇلاعىنا ءبىر ءۇن جەتىپتى؛
– ەي، جاراتۋشى ءتاڭىرىم، مەن ماڭگى قاراڭعىدا قالا بەرەمىن بە؟ مەنىڭ سانسىز ءناسىلدى ۇرپاعىم قۇرساعىمدا تۋىلماي قالا بەرەمە؟ مەن انامىنعوي، انا زارىن تىڭداشى ءتاڭىرىم! – دەپ اعىل-تەگىل زارلاپ جىلاعان داۋىستى ەستيدى. بۇل زار قاعىپ جىلاعان جەر-دۇنيە ەكەنىن بىلگەن ءتاڭىرىم مەيىرى ءتۇسىپ:
– ەندەشە، نە تالابىڭ بار ەدى؟ – دەپتى جەرگە.
– ماعان ءبىر جارىق ساۋلە كەرەك، سول ساۋلەنىڭ مەيىرىنىسىز قالسام ءومىرىم قاران! – دەپتى جەر.
– تىلەگىڭدى قابىل ەتتىم. كوزىڭدى اش! – دەپتى ءتاڭىر مەيىرلەنە، – جەتەرلىك ساۋلە بەردىم.
جەر سىلكىنىپ الىپ قاراسا، اراسىندا كوكپەنبەك توڭىرەگەن قازانداي مولدىرەگەن اسپاندا كوپتەگەن كۇن پايدا بولعان ەكەن. سول كۇندەردىڭ ىستىق ساۋلەسى لەزدە جەر بەتىن كۇيدىرىپ، قاپ-قارا قىلدىرىپ جىبەرىپتى.
كەنەزەسى كەۋىپ، تاندىرى تارتىلىپ بارا جاتقان جەر، ەندى جانىن قويارعا جەر تابا الماي شىرقىراپتى. ءتۇپ-ءتۇزۋ جەر جارىلىپ-جارىلىپ، كەز-كەلگەن ورنى شىڭىراۋ قۇزعا اينالىپتى.
تاڭىرگە قايتا تالاپ قويۋعا باتىنا الماعان جەر كۇڭىرەنىپ، ءار ورنى ىستىققا شىداماي قوپارىلىپ جاتىپتى. وسى كەزدە كوكتەگى جەردىڭ ارىپتەستەرى جۇلدىزدار- جەردىڭ تارتىپ جاتقان تاۋحىمەتىن كورىپ، شىداپ تۇرا الماي زار جىلاپ، تاڭىردەن تىلەنىپتى:
– جەردىڭ ءبىر تىلەگىن ءال ەتكەم، ەندى ونى سەندەردىڭ كوز جاستارىڭمەن جان تارتۋ نيەتتەرىڭ قۇتقارادى- باسقا امال جول، – دەپتى ءتاڭىر.
قۇدىرەتتىڭ ءسوزىن الدىمەن ەستىگەن الىس تۇرعان جۇلدىزدار جىلاپتى، بارىدە قوسىلا جىلاپتى:
جەر باۋىرىم، دەنەمدەگى
بار ىلعالدى بەريىن!
سەن ولمەشى،
سەن ءۇشىن ولەيىن!!
بۇلاردىڭ كوز جاسى مىڭ جىلدا جەر بەتىنە جاقىنداپتى، ولاردىڭ اشۋ-مۇڭى – قاتپار-قاتپار شوي قارا بۇلت بولىپ، جەرمەن-كوكتىڭ اراسىن الىپتىدا، سەلگە اينالىپ، جەر ءجۇزىن سۋ الىپتى. شولدەپ كەنەزەسى كەپكەن جەر ەندى سۋ استىندا قالىپتى. كوپتەگەن كۇندى سۋ سەلى ءسوندىرىپتى دە، الىسىراق تۇرعان بىرەۋى عانا قالىپتى. جەردىڭ تاعى سۋ استىندا قاۋىپتە قالعانىن كورگەن اسپانداعى ارىپتەستەرى ەندى ۇرلەپ-ۇرلەپ جىبەرسە، ول قۇيىن جەل بولىپ كەلىپ، جەر بەتىندەگى تۇمامەن بۇلتتى قۋالاپ جوعالتىپتى.
اسپان ايىعىپ، ونىڭ ورىندە كۇلىمدەگەن ءبىر كۇن عانا قالىپتى. ونىڭ ساۋلەسىمەن جەر قۇلپىرىپ، سانسىز ءتۇرلى اعاشتار شىعىپ، سان الۋان ءشوپ-گۇلدەر ءوسىپ، تاۋلار، جازىقتار، بۇلاقتار، وزەندەر، ايدىن-شالقار كولدەر، سان-الۋان قۇستار مەن، تاۋ تولى اڭدار پايدا بولىپتى.
كۇن ساۋلەسىنەن ءلاححات العان جەر-انا ءوزى اڭساي كۇتكەن ساۋلەسىمەن قاۋىشىپ، قۇرساعىنداعى ون سەگىز مىڭ ۇرپاعىن جارىق دۇنيەگە اكەلىپتى. جەر دۇنيە سانسىز جىلداردا ارەڭ وسىنداي كۇيگە كەلىپ، «جەر-انا» دەپ اتالىپ، ۇرپاقتارىن اسىراپ تۇرىپتى.
دەرەككوز : «كۇنەس اۋدانىنىڭ اڭىز-ەرتەگىلەرى». 1991 جىل. ىشكى تارالىم. ىلە حالىق باسپاسى.
«Q-Andas» اقپارات اگەنتتىگى.
جالعاسى بار…
و رازدەلەنيي زەملي ي نەبا
(لەگەندى ي سكازكي ۋەزدا كيۋنەس)
ۆ ساموم ناچالە مير بىل پوگرۋجەن ۆ پولنۋيۋ نەپروگليادنۋيۋ تمۋ. ەگو پوۆەرحنوست پوكرىۆال پوكروۆەتس نوچي، ي ۆرەميا سترەميتەلنو مچالوس ۆپەرەد. ۆ ودين يز دنەي، راننيم ۋتروم، رازدالسيا گولوس:
– و، تۆورەتس موي ۆسەۆىشنيي، نەۋجەلي يا ناۆەكي وستانۋس ۆ ەتوي تمە؟ نەۋجەلي موە منوگوچيسلەننوە پوتومستۆو تاك ي وستانەتسيا نەروجدەننىم ۆ موەم چرەۆە؟ يا ۆەد مات، ۋسلىش جە پلاچ ي مولبۋ ماتەري، تۆورەتس! – تاك گوركو رىدالا زەمليا. پوچۋۆستۆوۆاۆ، چتو ەتوت پلاچ يسحوديت وت ساموي زەملي-ماتەري، ميلوسەردنىي تۆورەتس سپروسيل:
– چەگو جە تى پروسيش؟
– منە نۋجەن ليش لۋچ سۆەتا! بەز ەگو تەپلا ي لاسكي جيزن مويا وبرەچەنا! – وتۆەتيلا زەمليا.
– يا پرينيال تۆوە پروشەنيە. وتكروي گلازا! – مولۆيل تۆورەتس س ميلوستيۋ. – يا داروۆال تەبە دوستاتوچنو سۆەتا.
زەمليا سودروگنۋلاس، ۆزگليانۋلا ناۆەرح، ا نا نەبەساح، سياۆشيح سينەۆوي، سلوۆنو وگرومنىە كازانى، پوياۆيلوس منوجەستۆو سولنتس. ودناكو پالياشيە لۋچي ەتيح سولنتس مگنوۆەننو وبوجگلي پوۆەرحنوست زەملي ي پرەۆراتيلي ەە ۆ چەرنۋيۋ پەپەليشۋ.
يسسوحشايا وت جاجدى زەمليا، سترادايا وت نەۆىنوسيموگو زنويا، مەتالاس، نە ناحوديا سەبە مەستا. گلادكايا پرەجدە زەمليا راسترەسكالاس، پرەۆراتيۆشيس ۆ گلۋبوكيە ۋشەليا ي پروپاستي.
نە سمەيا سنوۆا وبراشاتسيا س ترەبوۆانيامي ك تۆورتسۋ، زەمليا ستونالا، ا ەە پوۆەرحنوستي رۋشيليس، نە ۆىدەرجيۆايا جارى. ۆ ەتو ۆرەميا ەە نەبەسنىە سوبراتيا – زۆەزدى – نە سموگلي راۆنودۋشنو سموترەت نا سترادانيا زەملي ي، زارىداۆ، ستالي موليت تۆورتسا و پوموشي:
– يا ۋجە يسپولنيل ودنۋ پروسبۋ زەملي، تەپەر سپاستي ەە سموگۋت ليش ۆاشي سلەزى ي يسكرەننەە سوسترادانيە، ينوگو پۋتي نەت، – وتۆەتيل تۆورەتس.
دالەكيە زۆەزدى، پەرۆىمي ۋسلىشاۆ سلوۆا ۆسەۆىشنەگو، زارىدالي، ا ۆسلەد زا نيمي زاپلاكالي ي وستالنىە:
– زەمليا، رودنايا ناشا!
ۆسيۋ ۆلاگۋ سۆوەگو تەلا وتداديم تەبە!
ليش بى تى نە پوگيبلا،
مى گوتوۆى ۋمەرەت زا تەبيا!
سپۋستيا تىسياچۋ لەت يح سلەزى پريبليزيليس ك زەملە. يح گنەۆنو-پەچالنىە سلەزى پرەۆراتيليس ۆ گۋستىە، پلوتنىە چەرنىە تۋچي، كوتورىە زاتيانۋلي پروسترانستۆو مەجدۋ نەبوم ي زەملەي، ا زاتەم پروليليس پروليۆنىم دوجدەم، زاپولنيۆ ۆسيۋ سۋشۋ ۆودوي. يسسوحشايا زەمليا وكازالاس پولنوستيۋ پود ۆودوي. پوتوكي ۆودى پوگاسيلي بولشينستۆو سولنتس، وستاۆيۆ ليش ودنو، ناحوديۆشەەسيا دالشە ۆسەح. ۋۆيدەۆ، چتو زەمليا سنوۆا وكازالاس ۆ وپاسنوستي پود ۆودوي، نەبەسنىە سوبراتيا ناچالي دۋت يزو ۆسەح سيل، ي يح دىحانيە پرەۆراتيلوس ۆ ۋراگاننىي ۆەتەر، كوتورىي رازوگنال س پوۆەرحنوستي زەملي تۋمان ي تۋچي.
نەبو پروياسنيلوس، ي نا ەگو ۆەرشينە وستالوس ليش ودنو سيايۋشەە سولنتسە. پود ەگو لاسكوۆىمي لۋچامي زەمليا راستسۆەلا: ۆىروسلي سامىە رازنىە دەرەۆيا، زازەلەنەلي تراۆى ي تسۆەتى، پوياۆيليس گورى، راۆنينى، رودنيكي، رەكي ي پولنوۆودنىە وزەرا، ا تاكجە منوجەستۆەننىە پتيتسى ي ديكيە زۆەري.
ناسلاديۆشيس سولنەچنىم سۆەتوم، زەمليا-مات سوەدينيلاس س دولگوجداننىم تەپلوم ي داروۆالا جيزن سۆوەمۋ ۆوسەمنادتساتيتىسياچنومۋ پوتومستۆۋ. سپۋستيا نەسكونچاەمىە ۆەكا زەمليا وبرەلا ەتوت وبليك، ستالا نارىۆاتسيا «زەملەي-ماتەريۋ» ي س تەح پور ۆزراشيۆاەت ي پيتاەت سۆويح دەتەي.
يستوچنيك: «لەگەندى ي سكازكي ۋەزدا كيۋنەس». 1991 گود. ۆنۋترەننيي تيراج. نارودنوە يزداتەلستۆو يلي.
ينفورماتسيوننوە اگەنتستۆو «Q-Andas».
(پرودولجەنيە سلەدۋەت…)
ON THE SEPARATION OF EARTH AND SKY
(Legends and Folktales of Künes County)
In the very beginning، the world lay in utter darkness. Its surface was wrapped in the veil of night، and time flew by relentlessly. One morning، a voice reached the ears of the Creator:
“O Creator Almighty، am I destined to remain in eternal darkness forever؟ Will my countless descendants remain unborn within my womb؟ I am a mother – hear the plea and lament of a mother، O Lord!” begged the voice in bitter tears. Realizing that this was the desperate cry of the Earth، the merciful Creator took pity and asked:
“What then is your desire؟”
“I need a ray of light! Without its warmth، my life is doom!” replied the Earth.
“I have granted your wish. Open your eyes!” said the Creator with grace. “I have given you plenty of light.”
The Earth shook and looked up، and in the deep blue sky، clear as vast cauldrons، many suns had appeared. However، the scorching heat of those suns instantly burned the surface of the earth، turning it jet-black.
Parched and suffering from unbearable heat، the Earth twisted in agony، finding no peace. The once-smooth land cracked open، and deep abysses formed in random places.
Fearing to make another request to the Creator، the Earth groaned softly as its terrain collapsed under the relentless heat. Seeing the suffering of the Earth، its skyward companions – the stars – could not bear the sight and wept bitterly، praying to the Creator:
“I have already fulfilled one wish of the Earth. Now، only your tears and compassionate hearts can save her – there is no other way،” the Creator declared.
Hearing the Almighty’s words first، the distant stars began to cry، and soon all the others joined in:
“O Earth، our dear sibling،
We shall give you all the moisture in our bodies!
Do not perish،
We are willing to die for you!”
It took a thousand years for their tears to reach the surface of the earth. Their sorrowful rage transformed into thick، layered black clouds that filled the space between heaven and earth، turning into a deluge that flooded the world. The parched Earth was now completely submerged under water. The flood extinguished most of the suns، leaving only one that was situated farther away. Seeing that the Earth was now endangered by the waters، its skyward companions began to blow forcefully. Their breath turned into a powerful wind that chased away the mist and clouds from the earth’s surface.
The sky cleared، leaving a single smiling sun shining in its heights. Under its gentle rays، the Earth blossomed: various species of trees sprouted، all kinds of herbs and flowers grew، mountains، plains، springs، rivers، and vast lakes formed، and countless birds and wild animals appeared.
Basking in the delight of the sunlight، Mother Earth embraced the long-awaited warmth and brought forth eighteen thousand kinds of descendants into the light. After countless years، the world reached this harmony، came to be known as “Mother Earth،” and continues to nurture her offspring.
Source: “Legends and Folktales of Künes County”. 1991. Internal publication. Ili People’s Publishing House.
Information Agency “Q-Andas”.
(To be continued..)











