ول قاي داۋىردە، قالاي ءومىر سۇرگەن ادام؟ نەمەن اينالىسقان؟ قانداي ەڭبەكتەر قالدىرعان؟ ونىڭ شىعارمالارى مەن قىزمەتىنىڭ ۇلتىمىزدىڭ، ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى ورنى قانداي؟ ءبىز وعان قانداي باعا بەرىپ، قانداي مامىلە جاساۋىمىز كەرەك؟ «اقىتتانۋ» عىلىمىن قالىپتاستىرىپ، جۇيەلەۋ جولىندا نەنى قولعا الۋ قاجەت؟ مىنە، وسى سۇراقتار توڭىرەگىندە العاشقى ويلارىمدى ورتاعا سالماقپىن
اقىت — التاي ايماعى، كوكتوعاي اۋدانىنىڭ قايىرتى وزەنىنىڭ بويىندا 1868 جىلى تامىز ايىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول كەزدە قازان قالاسىندا باسىلىپ شىققان كىتاپتارىندا ءوزىن
«اقىت ءۇلىمجىۇلى قارىمساقوۆ التايسكيي» دەپ كورسەتكەن. ءۇلىمجى – اقىتتىڭ اكەسى، ال اتاسى قارىمساق كەزىندە داۋلەتتى، جەكە اۋىل ۇستاعان ادام ەكەن. «التايسكيي» دەگەن تىركەس – مەكەنىن، ياعني التاي ءوڭىرىن بىلدىرەدى.
اقىتتىڭ شەشەسى جىبەك — ايگىلى شەشەن بارلىبايدىڭ ۇلى، باي بەكەجاننىڭ قىزى بولعان. ول 19 جاسىندا تۇرمىسقا شىعىپ، ۇزاق جىل بالا كوتەرمەي ءجۇرىپ، تۇڭعىشى اقىتتى 33 جاسىندا دۇنيەگە اكەلگەن.
ءۇلىمجىنىڭ جىبەك جانە باكەش اتتى ەكى ايەلىنەن التى ۇل، ءتورت قىزى بولعان.
ءۇلىمجى اكەسى قارىمساقتاي باي ەمەس، مومىن، قاراپايىم كىسى بولىپتى. وتباسى داۋلەتتەن ايىرىلىپ، ەل قاتارلى قاراپايىم تۇرمىس كەشكەنىمەن، مومىن اكە ءۇلىمجى مەن زەردەلى انا جىبەك بالاسىنىڭ بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتىپ، ونىڭ وقۋىنا ەرەكشە كوڭىل بولگەن. العاشقىدا اقىت نەمەرە اعاسى سادىق جەبەۇلى مەن اۋىل مولداسى عۇسىماننان ساباق الىپ، مۇسىلمانشا ساۋاتىن اشادى.
الايدا سادىق پەن عۇسىماننىڭ ءبىلىمى ونىڭ تالابىن تولىق قاناعاتتاندىرمايدى. اقىت ىلگەرى وقىعىسى كەلەدى، بىراق ول كەزدە (1875–1880 جىلدارى) وقۋ جالعاستىرۋ مۇمكىندىگى از ەدى. سول سەبەپتى اقىت، ءۇيدىڭ ۇلكەن بالاسى بولعاندىقتان، اكەسىنە كومەكتەسىپ، شارۋاشىلىققا ارالاسىپ كەتەدى. دەگەنمەن ەل ىشىندەگى ەڭ ساۋاتتى، پىسىق جىگىتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلادى.
بىرنەشە جىلدان سوڭ مولقى ەلىنىڭ ۇكىردايى جۋانقان بۇحارا مەدرەسەسىندە وقىپ جۇرگەن كەزىندە ورىس پاتشالىعىنىڭ قىسىمىنان التايعا قاشىپ كەلگەن مىرزاباقا (شىن اتى — ماحبۋبۇللا) دەگەن عۇلامانى پانالاتىپ، ەل بالالارىن وقىتۋعا جاعداي جاسايدى.
بۇل مەدرەسەدە 60-تان استام شاكىرت وقىعان، سولاردىڭ قاتارىندا اقىت تا بولادى. جۋانقان ۇكىردايدىڭ قولىندا جۇرگەن اقىت ۇستازى ماحبۋبۇللادان ساباق الىپ قانا قويماي، وعان كومەكتەسىپ، باسقا شاكىرتتەرگە دە ءدارىس بەرگەن. جۋانقان مەن ماحبۋبۇللا ەكەۋى دە اقىتتىڭ العىرلىعىن ەرەكشە باعالايدى. جۋانقان ونى ەل ىشىندەگى ءتۇرلى جۇمىستارعا جۇمساپ وتىرسا، ماحبۋبۇللا وعان اراب، پارسى، تۇرىك تىلدەرىن تەرەڭ مەڭگەرتەدى، شىعىس ادەبيەتى مەن يسلام مادەنيەتىنىڭ نەگىزدەرىن ۇيرەتەدى. سول كەز – اقىتتىڭ ۇيلەنىپ، بالا-شاعالى بولعان شاعى ەدى. ول كۇنكورىس قامىمەن جۋانقان ۇكىردايدىڭ تاپسىرماسىمەن قوبدا ايماعىنداعى پوشتا بولىمشەسىندە قىزمەت ەتەدى. بۇل جۇمىس وعان موڭعول جازۋىن جانە ورىس ءتىلىن ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى، ويتكەنى سول كەزدە قازاقتار مەن موڭعولداردىڭ، قىتايلار مەن ورىستاردىڭ حات-حابار قاتىناسى وسى تىلدەر ارقىلى جۇرگىزىلگەن.
اقىت بۇل كەزەڭىن ءوزىنىڭ «كەرەي يشانى مۇحاممەد مومىن» اتتى شىعارماسىندا بىلاي سيپاتتايدى:
پاقىر اقىت سويلەيدى ءاربىر تۇستا،
جاستا تۇركى تالانتى موللا عۇسىمان.
سادىق اعا ۇيرەتتى ءالىپ-ءبيدى،
تانىتتى حات، قاعازدى اسىعىستان.
ەرجەتىپ داموللادان الدىم ساباق،
ەسىمى ءدۇر ماحبۋبۇللا اسىل تالاپ.
بۇحاردىڭ اقسۇيەگى ءدال وزىنەن،
شىعادى دەمى سايىن عىلىم تاراپ.
…كوپ وقىسام بولماس پا ەدىم عىلىمپاز عىپ،
تەنتىرەپ دۇنيە قۋىپ ءجۇردىم قاراپ…
ماحبۋبۇللا ۇستازى تۋرالى ول ءسۇيىپ العان ايەلى بوقاي قايتىس بولعاندا جازعان «بوقايعا» دەگەن ولەڭىندە دە تەبىرەنە ەسكە الادى:
…قايران عازيز دوس-جارىم،
قاپىدا ءوتتى-اۋ جالعاننان.
داموللا ەكەڭ ۇستازىم،
ول كىسى دە ءوتتى دارىعا-اي…
اقىت ءوزىنىڭ اقىندىق ونەرىن تابيعي تالانتى ارقىلى، حالىق اقىندىعى داستۇرىمەن باستاعان
سول كەزەڭدە قوبدا قازاقتارىنىڭ ىشىندە اتى شىققان سارىپ قىز دەگەن اقىنمەن ءبىر كۇن-ءبىر ءتۇن ايتىسىپ، ونى جەڭگەنى تۋرالى دەرەك ەل اراسىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان. ايتىستىڭ تولىق نۇسقاسى جەتپەسە دە، ۇزىندىلەرى ەل جادىندا ايتىلىپ كەلەدى.
بۇل وقيعا جايىندا اقىن ارعىنبەك اپاشبايۇلى 1926 جىلى جازعان
«مينگو زامانىنداعى اباق قىلىقتارى» اتتى شىعارماسىندا بىلاي دەپ جىرلايدى:
اباقتان اتى شىققان اقىت موللا،
تاراعان جازعان حاتى وڭ مەن سولعا.
باسىلىپ ەۋروپادا كىتاپتارى،
وقىپ ءجۇر قازاق الىپ قولدان قولعا.
اباقتى دۇنيەگە تانىستىرعان،
سوزدەرى ماتباعاتقا بارعان جولدا.
ءۇش قىتقا جەرىن تۇگەل ارالاعان،
جۇرگەن جەر جايلارىنا سونداي جورعا.
بۇل كۇندە يمام، قازى اباق ەلگە،
اتاعى شىققان كىسى تالاي جەرگە.
بۋىرىلتوعاي، تۇرعىنعا مەشىت سالعان،
حالقىما ورنى بولىپ قالسىن دەرگە.
قۇدايىم عۇمىر بەرسىن دەپ تىلەيمىن،
وسىنداي موللا ءحادىم بولعان ەرگە.
جىردىڭ كەلەسى جولدارىندا ارعىنبەك اقىتتىڭ مىنەزى مەن بولمىسىن سيپاتتايدى:
تاعى دا ءوزى ءدىندار، ءدىيانات ءيلى،
داۋلەت-باق ءبىر باسىنا ۇيالاپتى.
جاس كۇننەن عىلىمعا بەلىن بايلاپ،
ەشكىمگە ويلاماعان قياناتتى.
قاي جەردە ولەڭ-تويعا قۇمار بولىپ،
ازىراق بالا كۇندە قيالاپتى.
اللانىڭ پەندەسىنە راحىمەتى كوپ،
تاۋبە ءتۇبىن بەكىتسە تىياناقتى.
بۇل جولداردان ءبىز اقىتتىڭ بىلىمدىلىگىمەن قاتار، ءومىر جولى مەن مىنەزىن، تۇرمىسىن دا انىق كورەمىز. ارعىنبەكتىڭ «قيالاۋ» دەپ وتىرعانى — اقىتتىڭ جاستىق شاعىندا ايتىسقا، سالت جىرلارىنا، بەتاشار، اۋجار سياقتى حالىقتىق ولەڭدەرگە قاتىسۋىن مەڭزەيدى. بىراق ول مۇنداي ويىن-ساۋىق قيالاۋدان 23 جاسىندا توقتاعان.
ءدال وسى جاسىندا اقىت ءوز بەتىنشە شىعىس ادەبيەتىنەن ۇيرەنگەن ءبىلىمىن پايدالانىپ، اراب جانە پارسى تىلدەرىندەگى حيكايالاردى قازاقشا جىر تۇرىندە قايتا جازۋعا كىرىسەدى. ونىڭ العاشقى تۋىندىسى — «جيحانشا» قيسساسى. بۇل شىعارما 1891 جىلى قازان قالاسىندا باسىلىپ شىققان. سول جىلى مولقى ەلى بوتاقارا اۋىلىندا موللا بولىپ جۇرگەن عالىم ماحمۇتقاننىڭ تاپسىرۋىمەن «سايپىلمۇلىك—بادىعۇلجامال» قيسساسىن جازادى، ول دا قازاندا باسىلىپ شىعادى. بۇل ەكى تۋىندى — اقىتتىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتىنەن جازبا ادەبيەتكە بەت بۇرعانىنىڭ ايعاعى. ول بۇل شىعارمالاردى نازيرالىق ادىسپەن (ياعني ەركىن ادەبي اۋدارما تاسىلىمەن) جازا وتىرىپ، شىعىس حيكايالارىن قازاقى تۇسىنىككە بەيىمدەگەن.
وسى كىتاپتاردىڭ جارىق كورۋى قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى اسا ماڭىزدى وقيعا بولدى. ولار قازاق تىلىندە باسپادان شىققان تۇڭعىش شىعارمالاردىڭ ءبىرى ەدى. سول سەبەپتى پروفەسسور اۋەلقان قاليۇلى اقىتتى قازاق باسپاسوزىندەگى «تۇڭعىش اۆتور» دەپ اتايدى. 1891 جىلدان 1914 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا اقىت قازان، ورىنبور، سەمەي باسپالارىندا توعىز كىتابىن شىعارىپ، ولار 17 رەت قايتا باسىلعان. مۇعالىمدىك جانە اعارتۋشىلىق قىزمەتى 1891 جىلى اقىت قوبداداعى پوشتا بولىمشەسىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ەدى. كەيىن ونى ەلدىڭ ىقپالدى ءبيى، بايى ءارى ۇكىردايى جۋانقان شاقىرىپ، ءوز اۋىلىنداعى بالالاردى وقىتۋ جانە حاتشىلىق ىستەرگە كومەكتەسۋ ءۇشىن ۇستازدىققا الادى. وسىلايشا اقىت پوشتا قىزمەتىنەن تولىقتاي اعارتۋشىلىق جولعا وتەدى.
جاز ايلارىندا ول ەكى كيىز ۇيدە، قىس ايلارىندا دوڭبەك ۇيدە 15–20 بالانى وقىتقان.
1903 جىلى قازاندا باسىلعان «كەرەي يشانى مۇحاممەت مومىن» اتتى شىعارماسىندا اقىت بۇل تۋرالى بىلاي جازادى:
«حات جازعان قالام الىپ اقىت اتىم،
شاكەنباي نەمەرەسى بارلام مىرزا،
موللاسى بولىپ تۇرعاندا جازعان حاتىم…»
بۇل جولداردان ونىڭ بارلام ۇكىردايدىڭ اۋىلىندا 1903 جىلدارى دا مولدا ءارى ۇستازدىق قىزمەت اتقارعانى بايقالادى.
سول كەزەڭ تۋرالى اقىت ءوزىنىڭ «قاجىبايان» اتتى ساپار ەستەلىگىندە دە ەسكە الادى:
قوبدادا بوتاقارا بارلام مىرزا،
جان ەكەن باعى وسكەن جىلدان-جىلعا.
اباقتىڭ ۇرپاعىمىز اتام قازاق،
ايتايىن ەگجەيىمدى عايىپ قىلما.
بارلامدا بالا وقىتىپ از جىل تۇردىم،
كوڭىل قوش ويناپ-كۇلىپ ءومىر ءسۇردىم.
بالاسى سولتەكبايدىڭ لايىق اعا،
سول كىسىمەن كىرشىكسىز دوس بولىپ ءجۇردىم…
وسى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، اقىت 1891 جىلدان 1907 جىلعا دەيىن، ياعني قاجىلىق ساپارىنا اتتانعانعا دەيىن 16 جىل ۇزدىكسىز اارتۋشىلىقپەن اينالىسقان. 1907 جىلى ول قاجىلىققا جول تارتادى. قاجىلىق ساپارىنا ول قوبدادان قاجىلاردى شىعارىپ سالىپ ءجۇرىپ، ىلەسىپ كەتەدى. سول كەزدە ول 39 جاستا، ءۇيلى-باراندى، ەلگە سىيلى ادام ەدى. الايدا ارتىندا قالعان اكەسىنەن رۇقسات سۇراپ ۇلگەرمەي كەتۋى ونىڭ جانىنا قاتتى باتقان، بۇل وكىنىشىن ول «قاجىبايان» شىعارماسىندا قايتالاي ايتىپ وتىرادى. وسى ساپار ونىڭ دۇنيەتانىمىن كەڭەيتىپ، كەيىنگى ەڭبەكتەرىنە تەرەڭ رۋحاني اسەر قالدىرعان.
قادىس ءجانابىلۇلى
دەرەككوز:اقىت ۇلىمجىۇلىنىڭ ولەڭدەر جيناعى.
جالعاسى بار…











