Eki birdei atynan aiyrylǵan aqyn Ayapbergen Jansarbaiúly bylai dep tolǵaǵan eken:
Óldi ǵoi jylan tiip jiren jorǵa,
Alyp em júrtymnan áreń zorǵa.
Janymdai kóretúǵyn qairan atym,
Júristen tanbaushy edi kúndik jolda.
Tútqiyl aiyryldym-au amal bar ma?
Zalym – jyrtqysh kez boldyń bizdiń sorǵa.
Keń tanau, juan baqai, kerim ediń,
Kerimbek qúnanynda berip ediń.
Júrushi em birin minip, birin túsip,
Túsynda eki atymnyń kórim edim.
Eki atym, ary oilaimyn, beri oilaimyn,
Ásirese tory atym – seni oilaimyn.
Júretin jyn soqqandai bir bala edi,
Óltirdi-au, zoryqtyryp dep oilaimyn.
Barushy em keri minip Almalyǵa (1),
Ondaida qaramaushy em jan-jaǵyma.
Qaqpan bel, qamys qúlaq, qairan kerim,
Merkiniń (2) jotasynda qalǵanyń ba?!
Basy edi óleńimniń iǵai-iǵai,
Jayau júrgen qylady jerdi shimai.
Óleńdi basqa dertpen aitqanym joq,
Barady qapalyǵym ishke syimai.
Airylyp qos kerikten jayau qaldym,
Keńsudyń (3) jaǵasyna tayau bardym.
At-tony bar jailauǵa kóship ketti,
Eki kózim tórt bolyp, oyau qaldym.
YApyrmai, mynau qandai zaman eken,
Jigitke jayaushylyq jaman eken.
Qanpiya (4) bir qúnanyn berip edi,
Ózi aqsaq, bir baspaityn shaban eken.
Kezinde keri atymmen ań qaradym,
Sanaqsyz qasqyr, túlki – alǵan ańym.
Jan baǵyp júrgen qairan attarym-ai,
Aiyrylyp qalǵanyma zar bolamyn.
1,2,3 – jer ataulary; 4 – dosy.
***************************
Bir jyly Ayapbergen jezdesi Ámirjan bar 4 adam sayatqa shyǵady. Olar Aduyngerge (1) barǵanda boran bolyp, qatty qysylady. Sonda Ayapbergen jezdesi Ámirjannyń sózi qylyp:
Bes-alty úlym bar edi,
Altauy birdei erjetti,
Júrgen jerin eńiretti.
Eń kenjesi Mizambai,
Mizambaidy kórmedim,
Úige baryp ólmedim, –
dei kelip, qasyndaǵy ala atty Qojaqqa qarap:
Núrbiǵa berdi alasyn,
Aduyngerge salasyń.
Aduyngerge salǵanda,
Qúdaiym saldy pálesin.
It pen qúsqa jem qylyp,
Qandyrdyń dúshpan tabasyn, –
dep qaiyryp tastap, qasyndaǵy Manatbektiń qoshtasuyna qiystyryp:
Qatyn deitin qatyn joq,
Bala deitin bala joq.
Aqyryp túrǵan boranda,
Yqtaitúǵyn pana joq.
Az kún júrip kórmedim,
Eń bolmasa, qúdai-au,
Úiime baryp ólmedim, –
degen eken.
Sol sapar ústinde bir kúni Qojaq adasyp qalǵanda ony joqtau retinde:
Alma desem – órigim,
Qojaq edi serigim.
Joqtamai seni qaiteiin,
Mezgilsiz erte, jezdeke,
Qaǵylyp qaldy-au jeligiń.
Tonyńdy túldap bókterdim,
Er qasynda bórigiń.
Iman bersin qúdaiym,
Qadyrly bolsyn ólimiń.
Ayapbergen seri, ańshy bolǵanymen qorqaqtau adam eken. Túnde dalaǵa túnegende:
– Qojaq, sen qoryqsań – oń jaǵyma jat, Manatbek, sen qoryqsań – sol jaǵyma jat, –
dep ózi ortalaryna jatyp alady eken.
Maieke su bastap júrip ish kiimin joǵaltyp alsa kerek. Sonda Aiekeń:
Áueli qystyń basy – aqyrapty,
Tizesi shalbaryńnyń qaqyrapty.
Aiyrylyp dambalyńnan jalańbút qalyp,
Bútyńa orap kepsiń japyraqty, –
dep ázildepti.
Álish moldamen Maieke atalas keledi eken. Álishte bir kók sholaq at bolyp, ekeui ólim-jitimge birge baryp túrady eken. Túrdyǵúl ruynan Smaǵúl degen kisi qaitys bolyp, habar kelgende SHákil ruyna aitpai Álish pen Maieke baryp, bir shapan, bir taiynsha alyp qaityp kele jatsa, qúrdasy Ayapbergen jolyǵyp:
– Qaidan kelesińder? – dep súraidy.
Sonda Maieke:
SHyǵyp ek keshe úiden – qúrban kúni,
Qútyryp kók sholaqtyń túrǵan kúni.
Bir shapan, taiynshadan qúry qalyp,
Mysyńnyń, Ayapbergen, qúryǵan kúni, –
dep ázildepti.
Qojaq jezdesi qymyzǵa mas bolǵanda Ayapbergenniń aitqan óleńi:
On bir túyaq aidaǵan,
Keńsudyń boiyn jailaǵan.
Qymyzǵa qashan jetem dep,
Qojaq ishin qairaǵan.
SHytyr talǵa barǵanda,
Esekeńdi aralap,
Qojaq attan jairaǵan.
Jyn qaǵyp ketken kisidei,
Tizginmen qolyn bailaǵan.
«Osy bólem óledi», – dep,
Sauytbai maza qoimaǵan.
Elge habar beruge,
Aǵlambekti sailaǵan.
«Úiyqtap ketse – sauyǵar,
Búrkep jauyp qoiyńdar», –
Dep Baijekem jatqyzyp,
Aqylmen tolǵap oilaǵan.
Ertesi Qojaq sauyqqan soń bólesi Sauytbaiǵa:
– Saukem, sary bólem-ai,
Men osyndai ólem-ai.
«Qymyzdan óldi» degenge
Begimbet, Múryn sener me-ai, –
depti.
Ábiken ruyndaǵy jieni Kerimbek záńgiden alǵan keri atty «Keń tanau kerim» dep minip júredi eken. Bir jyly jieni Núrsiya Ámirjanúly súrap minip, zoryqtyryp óltiripti. Sonda:
Januar keń tanauym – kerim edi,
Kerimbek súraǵanda berip edi.
On túlki, otyz suyr ákelgende,
Maieke, Sauytbailar kórip edi.
Núrsiya zoryqtyryp óltiretin –
Jazyqsyz januarym ne qyp edi?
Júretin jyn soqqandai arynyńnan,
Qyzyǵyp talai adam kórip edi, –
dep keri atty joqtapty.
TÚSINDIRME SÓZDIK (qysqa anyqtamalar)
Jiren jorǵa – jorǵalaityn júrisi bar jiren tústi júirik jylqy.
Keń tanau, juan baqai, qaqpan bel, qamys qúlaq – jylqynyń kelbet-bitimin sipattaityn halyqtyq teńeuler (jaqsy túqym belgisi retinde).
Ker/keri at – jylqynyń tús atauy (kóbine buryl/ala-shúbarlau reńk).
Qúnan – eki jastan asqan jas jylqy.
Zoryqtyru – qatty aidap, sharshatyp, tityqtatyp jiberu.
Kúndik jol – bir kún júretin qashyqtyq.
Iǵai-iǵai – yrǵaqty qaiyrma, «ánniń basy» degen reńk.
Eki kózim tórt boldy – tyqyrshyp kúttim, dóńgelektenip tosumen boldym (idioma).
Jayaushylyq – at-kóliksiz júru (auyr-kemsitpe mánde).
Dert, qapalylyq – qaiǵy-múń.
Ishke syimau – sherińdi ústai almau.
Seri – ónerpaz, sánqoi, sayatshy jigit beinesi.
Túldap bókteru – joqtau-jorada er qasynda ton/kiim ilip qoyu (marqúm atyna túldau saltymen sabaqtas).
Dambaly – ishkiim (kóne-auyzeki).
Aqyrap – qarasha aiynyń eskishe aty (kei óńirde qystyń basy dep aitylady).
Záńgi – el ishindegi lauazym-ataq/sheneunik atauy (SHyǵys Túrkistan, Qytai qazaqtary konteksinde – auyl starshinasy maǵynasynda qoldanylǵan).
Maieke / Aieke – Maidyń/Aidyń qúrmettishe aityluy («-ekeń» qoshemet júrnaǵy).
Aduynger, Almaly, Merki, Keńsu – jer-su ataulary (óńirlik toponimder).
Núrbi – kisi aty.
Aǵlambek – kisi aty (habarshy retinde atalady).
Begimbet, Múryn – ru-atalar atauy (baiyrǵy aimaqtyq ortadaǵy qauym ataulary).
Mizambai – kisi aty; shumaqta jezdesiniń «eń kenjesi» dep atalady.
Andas Omaraqynúly.
Derekkóz:Doda: (Aitystar men tarihi-etnografiyalyq jyrlary) / A. Omaraqyn ; [qúrastyrǵan: Á. Majai [j. b.] .- Taldyqorǵan : [b. j.]. https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657687
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi











