ەكى بىردەي اتىنان ايىرىلعان اقىن اياپبەرگەن جانساربايۇلى بىلاي دەپ تولعاعان ەكەن:
ءولدى عوي جىلان ءتيىپ جيرەن جورعا،
الىپ ەم جۇرتىمنان ارەڭ زورعا.
جانىمداي كورەتۇعىن قايران اتىم،
جۇرىستەن تانباۋشى ەدى كۇندىك جولدا.
تۇتقيىل ايىرىلدىم-اۋ امال بار ما؟
زالىم – جىرتقىش كەز بولدىڭ ءبىزدىڭ سورعا.
كەڭ تاناۋ، جۋان باقاي، كەرىم ەدىڭ،
كەرىمبەك قۇنانىندا بەرىپ ەدىڭ.
ءجۇرۋشى ەم ءبىرىن ءمىنىپ، ءبىرىن ءتۇسىپ،
تۇسىندا ەكى اتىمنىڭ كورىم ەدىم.
ەكى اتىم، ارى ويلايمىن، بەرى ويلايمىن،
اسىرەسە تورى اتىم – سەنى ويلايمىن.
جۇرەتىن جىن سوققانداي ءبىر بالا ەدى،
ءولتىردى-اۋ، زورىقتىرىپ دەپ ويلايمىن.
بارۋشى ەم كەرى ءمىنىپ المالىعا (1)،
وندايدا قاراماۋشى ەم جان-جاعىما.
قاقپان بەل، قامىس قۇلاق، قايران كەرىم،
مەركىنىڭ (2) جوتاسىندا قالعانىڭ با؟!
باسى ەدى ولەڭىمنىڭ يعاي-يعاي،
جاياۋ جۇرگەن قىلادى جەردى شيماي.
ولەڭدى باسقا دەرتپەن ايتقانىم جوق،
بارادى قاپالىعىم ىشكە سىيماي.
ايرىلىپ قوس كەرىكتەن جاياۋ قالدىم،
كەڭسۋدىڭ (3) جاعاسىنا تاياۋ باردىم.
ات-تونى بار جايلاۋعا كوشىپ كەتتى،
ەكى كوزىم ءتورت بولىپ، وياۋ قالدىم.
ياپىرماي، مىناۋ قانداي زامان ەكەن،
جىگىتكە جاياۋشىلىق جامان ەكەن.
قانپيا (4) ءبىر قۇنانىن بەرىپ ەدى،
ءوزى اقساق، ءبىر باسپايتىن شابان ەكەن.
كەزىندە كەرى اتىممەن اڭ قارادىم،
ساناقسىز قاسقىر، تۇلكى – العان اڭىم.
جان باعىپ جۇرگەن قايران اتتارىم-اي،
ايىرىلىپ قالعانىما زار بولامىن.
1،2،3 – جەر اتاۋلارى؛ 4 – دوسى.
***************************
ءبىر جىلى اياپبەرگەن جەزدەسى ءامىرجان بار 4 ادام ساياتقا شىعادى. ولار ادۋىنگەرگە (1) بارعاندا بوران بولىپ، قاتتى قىسىلادى. سوندا اياپبەرگەن جەزدەسى ءامىرجاننىڭ ءسوزى قىلىپ:
بەس-التى ۇلىم بار ەدى،
التاۋى بىردەي ەرجەتتى،
جۇرگەن جەرىن ەڭىرەتتى.
ەڭ كەنجەسى ميزامباي،
ميزامبايدى كورمەدىم،
ۇيگە بارىپ ولمەدىم، –
دەي كەلىپ، قاسىنداعى الا اتتى قوجاققا قاراپ:
نۇربيعا بەردى الاسىن،
ادۋىنگەرگە سالاسىڭ.
ادۋىنگەرگە سالعاندا،
قۇدايىم سالدى پالەسىن.
يت پەن قۇسقا جەم قىلىپ،
قاندىردىڭ دۇشپان تاباسىن، –
دەپ قايىرىپ تاستاپ، قاسىنداعى ماناتبەكتىڭ قوشتاسۋىنا قيىستىرىپ:
قاتىن دەيتىن قاتىن جوق،
بالا دەيتىن بالا جوق.
اقىرىپ تۇرعان بوراندا،
ىقتايتۇعىن پانا جوق.
از كۇن ءجۇرىپ كورمەدىم،
ەڭ بولماسا، قۇداي-اۋ،
ۇيىمە بارىپ ولمەدىم، –
دەگەن ەكەن.
سول ساپار ۇستىندە ءبىر كۇنى قوجاق اداسىپ قالعاندا ونى جوقتاۋ رەتىندە:
الما دەسەم – ورىگىم،
قوجاق ەدى سەرىگىم.
جوقتاماي سەنى قايتەيىن،
مەزگىلسىز ەرتە، جەزدەكە،
قاعىلىپ قالدى-اۋ جەلىگىڭ.
تونىڭدى تۇلداپ بوكتەردىم،
ەر قاسىندا بورىگىڭ.
يمان بەرسىن قۇدايىم،
قادىرلى بولسىن ءولىمىڭ.
اياپبەرگەن سەرى، اڭشى بولعانىمەن قورقاقتاۋ ادام ەكەن. تۇندە دالاعا تۇنەگەندە:
– قوجاق، سەن قورىقساڭ – وڭ جاعىما جات، ماناتبەك، سەن قورىقساڭ – سول جاعىما جات، –
دەپ ءوزى ورتالارىنا جاتىپ الادى ەكەن.
مايەكە سۋ باستاپ ءجۇرىپ ءىش كيىمىن جوعالتىپ السا كەرەك. سوندا ايەكەڭ:
اۋەلى قىستىڭ باسى – اقىراپتى،
تىزەسى شالبارىڭنىڭ قاقىراپتى.
ايىرىلىپ دامبالىڭنان جالاڭبۇت قالىپ،
بۇتىڭا وراپ كەپسىڭ جاپىراقتى، –
دەپ ازىلدەپتى.
ءالىش مولدامەن مايەكە اتالاس كەلەدى ەكەن. الىشتە ءبىر كوك شولاق ات بولىپ، ەكەۋى ءولىم-جىتىمگە بىرگە بارىپ تۇرادى ەكەن. تۇردىعۇل رۋىنان سماعۇل دەگەن كىسى قايتىس بولىپ، حابار كەلگەندە شاكىل رۋىنا ايتپاي ءالىش پەن مايەكە بارىپ، ءبىر شاپان، ءبىر تايىنشا الىپ قايتىپ كەلە جاتسا، قۇرداسى اياپبەرگەن جولىعىپ:
– قايدان كەلەسىڭدەر؟ – دەپ سۇرايدى.
سوندا مايەكە:
شىعىپ ەك كەشە ۇيدەن – قۇربان كۇنى،
قۇتىرىپ كوك شولاقتىڭ تۇرعان كۇنى.
ءبىر شاپان، تايىنشادان قۇرى قالىپ،
مىسىڭنىڭ، اياپبەرگەن، قۇرىعان كۇنى، –
دەپ ازىلدەپتى.
قوجاق جەزدەسى قىمىزعا ماس بولعاندا اياپبەرگەننىڭ ايتقان ولەڭى:
ون ءبىر تۇياق ايداعان،
كەڭسۋدىڭ بويىن جايلاعان.
قىمىزعا قاشان جەتەم دەپ،
قوجاق ءىشىن قايراعان.
شىتىر تالعا بارعاندا،
ەسەكەڭدى ارالاپ،
قوجاق اتتان جايراعان.
جىن قاعىپ كەتكەن كىسىدەي،
تىزگىنمەن قولىن بايلاعان.
«وسى بولەم ولەدى»، – دەپ،
ساۋىتباي مازا قويماعان.
ەلگە حابار بەرۋگە،
اعلامبەكتى سايلاعان.
«ۇيىقتاپ كەتسە – ساۋىعار،
بۇركەپ جاۋىپ قويىڭدار»، –
دەپ بايجەكەم جاتقىزىپ،
اقىلمەن تولعاپ ويلاعان.
ەرتەسى قوجاق ساۋىققان سوڭ بولەسى ساۋىتبايعا:
– ساۋكەم، سارى بولەم-اي،
مەن وسىنداي ولەم-اي.
«قىمىزدان ءولدى» دەگەنگە
بەگىمبەت، مۇرىن سەنەر مە-اي، –
دەپتى.
ابىكەن رۋىنداعى جيەنى كەرىمبەك زاڭگىدەن العان كەرى اتتى «كەڭ تاناۋ كەرىم» دەپ ءمىنىپ جۇرەدى ەكەن. ءبىر جىلى جيەنى نۇرسيا ءامىرجانۇلى سۇراپ ءمىنىپ، زورىقتىرىپ ءولتىرىپتى. سوندا:
جانۋار كەڭ تاناۋىم – كەرىم ەدى،
كەرىمبەك سۇراعاندا بەرىپ ەدى.
ون تۇلكى، وتىز سۋىر اكەلگەندە،
مايەكە، ساۋىتبايلار كورىپ ەدى.
نۇرسيا زورىقتىرىپ ولتىرەتىن –
جازىقسىز جانۋارىم نە قىپ ەدى؟
جۇرەتىن جىن سوققانداي ارىنىڭنان،
قىزىعىپ تالاي ادام كورىپ ەدى، –
دەپ كەرى اتتى جوقتاپتى.
تۇسىندىرمە سوزدىك (قىسقا انىقتامالار)
جيرەن جورعا – جورعالايتىن ءجۇرىسى بار جيرەن ءتۇستى جۇيرىك جىلقى.
كەڭ تاناۋ، جۋان باقاي، قاقپان بەل، قامىس قۇلاق – جىلقىنىڭ كەلبەت-ءبىتىمىن سيپاتتايتىن حالىقتىق تەڭەۋلەر (جاقسى تۇقىم بەلگىسى رەتىندە).
كەر/كەرى ات – جىلقىنىڭ ءتۇس اتاۋى (كوبىنە بۋرىل/الا-شۇبارلاۋ رەڭك).
قۇنان – ەكى جاستان اسقان جاس جىلقى.
زورىقتىرۋ – قاتتى ايداپ، شارشاتىپ، تيتىقتاتىپ جىبەرۋ.
كۇندىك جول – ءبىر كۇن جۇرەتىن قاشىقتىق.
يعاي-يعاي – ىرعاقتى قايىرما، «ءاننىڭ باسى» دەگەن رەڭك.
ەكى كوزىم ءتورت بولدى – تىقىرشىپ كۇتتىم، دوڭگەلەكتەنىپ توسۋمەن بولدىم (يديوما).
جاياۋشىلىق – ات-كولىكسىز ءجۇرۋ (اۋىر-كەمسىتپە ماندە).
دەرت، قاپالىلىق – قايعى-مۇڭ.
ىشكە سىيماۋ – شەرىڭدى ۇستاي الماۋ.
سەرi – ونەرپاز، سانقوي، ساياتشى جىگىت بەينەسى.
تۇلداپ بوكتەرۋ – جوقتاۋ-جورادا ەر قاسىندا تون/كيىم ءىلىپ قويۋ (مارقۇم اتىنا تۇلداۋ سالتىمەن ساباقتاس).
دامبالى – ىشكيىم (كونە-اۋىزەكى).
اقىراپ – قاراشا ايىنىڭ ەسكىشە اتى (كەي وڭىردە قىستىڭ باسى دەپ ايتىلادى).
زاڭگى – ەل ىشىندەگى لاۋازىم-اتاق/شەنەۋنىك اتاۋى (شىعىس تۇركىستان، قىتاي قازاقتارى كونتەكسىندە – اۋىل ستارشيناسى ماعىناسىندا قولدانىلعان).
مايەكە / ايەكە – مايدىڭ/ايدىڭ قۇرمەتتىشە ايتىلۋى («-ەكەڭ» قوشەمەت جۇرناعى).
ادۋىنگەر، المالى، مەركى، كەڭسۋ – جەر-سۋ اتاۋلارى (وڭىرلىك توپونيمدەر).
نۇربي – كىسى اتى.
اعلامبەك – كىسى اتى (حابارشى رەتىندە اتالادى).
بەگىمبەت، مۇرىن – رۋ-اتالار اتاۋى (بايىرعى ايماقتىق ورتاداعى قاۋىم اتاۋلارى).
ميزامباي – كىسى اتى؛ شۋماقتا جەزدەسىنىڭ «ەڭ كەنجەسى» دەپ اتالادى.
انداس وماراقىنۇلى.
دەرەككوز:دودا: (ايتىستار مەن تاريحي-ەتنوگرافيالىق جىرلارى) / ا. وماراقىن ؛ [قۇراستىرعان: ءا. ماجاي [ج. ب.] .- تالدىقورعان : [ب. ج.]. https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657687
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى











