سوندىقتان اتالارىمىز جاس وتاۋدىڭ العاشىقى قىزىعى بولىپ، ومىرگە كەلگەن بالانى ءوز باۋىرىنا باسىپ، جاستاردىڭ جوعاردى ايتىلعان سىناقتان سۇرىنبەي ءوتىپ كەتۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ وتىرعان. مەنىڭ پايىمىمدا وسىلاي ىستەۋدىڭ ءۇش ءتۇرلى سەبەبى بار ەكەن. بىرىنشىدەن، جاس اتا-انا وزدەرىن ناعىز اتا-انا رەتىندە سەزىنىپ، وتباسىنىڭ تىرەگى ەكەنىن بىلگەنگە دەيىن كەزىككەن قيىندىقتى جەڭىلدەتەدى. ەكىنشىدەن – «ەكى بالانىڭ اراسىندا وسكەن قاريا بالا بولادى، ەكى كاريانىڭ ورتاسىندا وسكەن بالا دانا بولادى» دەگەن قازاقى تاربيەنىڭ ەكپىنى. ۇشىنشىدەن، جاس وتباسىلار اجىراسىپ كەتكەن جاعدايدا بالا جەتىمدىك كورمەي اتا-اپاسىنىڭ قولىندا، ءوز اۋلەتىنىڭ اراسىندا وسە بەرەدى. قازاقتىڭ تاريحىن پاراقتاپ وتىرساق «جەتىم بالا» دەگەن ۇعىم بولماعانى وسىنداي كورەگەندىكتىڭ ناتيجەسى. وكىنىشكە وراي، قازىر وسى سالتتان اجىراپ قالدىقتا، اجىراسۋ دەگەن سانگە اينالدى. بۇرىن جەتىم-جەسىرىن اۋىل بولىپ جەبەسە، قازىر اتا-اناسىن قارتتار ۇيىنە، بالا-شاعاسىن جەتىمدەر ۇيىنە وتكىزۋ ءۇشىن، قۇجات جيناپ، جانتالاسىپ جۇرگەندەردى كورگەندە جانىڭ جۇدەيدى. «قۇداي مەنىڭ دە، وزگەلەردىڭ دە، وركەنيەتتى ۇرپاقتىڭ باسىنا سالماسىن» دەپ جاعاڭدى تىستەيسىڭ.
سول كەزدىڭ تاعى ءبىر جاقسى قاسيەتى – جاسى كىشىلەر ۇلكەندەرگە، كەلىندەر اۋلەت مۇشەلەرىنە ات قويىپ، ءبىر-ءبىرىن ادەپپەن شاقىرىپ جاتاتىن. وسىن بالا كۇنىمىزدە كورىپ وستىك. ونىڭ قازاقتىڭ سالتىندا ات تەرگەۋ دەپ اتايدى. اسىرەسە، جاس كەلىننىڭ ات تەرگەۋدى بىلمەۋىن كورگەنسىزدىك، تاربيەسىزدىك دەپ تۇسىنەتىن. ول كەلىننىڭ اتا-اناسىنا دا ۇلكەن ۇياتتى ءىس بولىپ سانالاتىن. ات تەرگەۋدىڭ دە سان ءتۇرى بار. ءتىپتى، ونىڭ ءوزى كەلىننىڭ كورگەندىلىگى مەن ءتالىم-تاربيەسىن ايشىقتاپ تۇراتىن بەلگى سانالاتىن. ءبىزدىڭ اۋىلدا ات قويۋعا كەلگەندە كىشى اپام الدىنا جان سالمايتىن. كىشى اپا دەپ وتىرعانىم اكەمنىڭ ۇلكەن اعاسى داۋلەتحان وماراقىنۇلىنىڭ (ءبىز ول كىسىنى ۇلكەن اعا دەپ اتايتىنبىز) زايىبى جانەلحان اۋەلحانقىزى. ول كىسى اۋىلداعى بارلىق ادامدى اتىمەن اتاماي، تەرگەپ شاقىراتىن. اتاۋلارىنىڭ ءوزى ءبىر توبە بولاتىن. بي اتا، مولدا اتا، ەمشى اتا، زاڭگى اتا، ىسىمەر اجە، ەمشى اپا، اق اجە، مولدا اعا، قويشى اعا، جىلقىشى اعا، ساياتشى اعا، ۇلكەن جەڭەشە، كىشى جەڭەشە، مىرزا جىگىت، ەركە تورە، ەركەم، تەنتەگىم، ادام تۇرماق اۋىلدى دا بي اتانىڭ اۋىلى، ۇلكەن اۋىل، ۇلكەن ءۇي، وتاۋ ءۇي، كەنجەمنىڭ ءۇيى دەپ تەرگەپ ايتاتىن. ونىمەن قوسا، ورىستەگى ءتورت تۇلىك، اۋلاداعى ءۇي جانۋارلارىندا تەرگەپ شاقىراتىن. جاڭا تۋعان نارەستەگە دە اتى دايىن تۇرادى.
كىشى اپام اڭگىمە ايتقاندا مىندەتتى تۇردە ابىسىنى، ماڭسۇگىر اكەمىزدىڭ (مولدا اعامىز) زايىبى ساعاتحان شەشەمىز بىرگە ءجۇرۋشى ەدى. ويتكەنى، ساعاتحان شەشەمىز اڭگۇدىكتەۋ ادام بولعاندىقتان ۇلكەندەر ول كىسىگە ات تەرگەمەۋگە رۇحسات بەرگەن ەكەن. قازىر ويلاسام، بۇلدا ۇلكەندەردىڭ كورەگەندىگىنىڭ ءبىر بەلگىسى سياقتى. ويتكەنى، تەرگەلگەن ەسىمنىڭ كىمگە تيەسىلى ەكەندىگىن ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن ادام دا كەرەك قوي. سونىمەن كىشى اپام «ەمشى اتامىز» دەپ اڭگىمەسىن باستاعاندا ساعاتحان شەشەمىز «جانسارباي ەمشى» دەپ انىقتاماسىن ايتادى. زاڭگى اتامىز دەي بەرگەندە وماراقىن، اقىن اتا اياپبەرگەن، ەمشى اپا باتيما جانساربايقىزى، سىنىقشى اتا ساقال، داۋكەس اتا ءماشى، مىرزا جىگىت انداس،.. مىنە، وسىلاي جالعاسا بەرەدى.
قازاقى وتباسىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان ورتاسىندا دۇنيەگە كەلگەن سوڭ اپكەم ەكەۋمىز بالا كۇنىمىزدە وماراقىن اتام مەن ۇرىمحان اپامنىڭ بالاسى بولىپ وستىك. ۇلكەندەردىڭ ۇيرەتۋىمەن اكە-شەشەمىزدىڭ اتىن تەرگەپ، “كىشى اعا”، “كەنجە كەلىن” دەپ اتاپ كەتتىك. اكە-شەشەنى بۇلاي اتاۋ بالا كۇندە بىلىنبەگەنىمەن، جاس وسە كەلە ورەسكەل سەزىلە بەرەدى ەكەن. «اكە»، «اعا»، «شەشە»، «تاتە»، تاعى دا باسقا تۇرمىستىق اتاۋلارعا بالا كۇنىڭدە ءتىل سىندىرماعان سوڭ ۇلكەيگەندە ۇيرەنە قويۋ دا قيىن بولدى. اقىرى اكەمىزدى «اندەكە»، شەشەمىزدى «باسەكە» دەپ شاقىرۋعا ۇيرەنىپ كەتتىك.
نەگىزىندە ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ كۇندەلىكتى تىرلىگى شەشەمىز ءاۋسحان ماجايقىزىنىڭ باسقارۋىمەن جۇرەتىن. ويتكەنى، اكەمىزدى كوپ كورە المايتىنبىز. بىراق شەشەمىز بىزگە تاپسىرما بەرگەندە: «اكەلەرىڭ ايتتى»، – دەپ بارىپ، سوسىن مىندەتىمىزدى ءبولىپ بەرەتىن. سول كەزدە تەلەفون، سوتقا، ۋاتساپ، ەل پوشتا دەگەن جوق قوي. كەيدە اپتالاپ، كەيدە ايلاپ كورىنبەي كەتەتىن اكەمىز قاي ۋاقىتتا كەلىپ شەشەمىزگە سىبىرلاپ، بىزگە تاپسىرما بەرىپ كەتەتىنىن بىلە الماي دال بولاتىنبىز. بىراق «اكەڭ ايتتى» دەسە بولدى قانداي تاپسىرمانى بولسا دا مۇلتىكسىز ورىنداپ تاستاۋعا دايىن ەدىك. بىراق شەشەمىز ۇلدارىن سىرتتىڭ جۇمىسىنا، قىزدارىن ءۇيدىڭ شارۋاسىنا جۇمسايتىن. ەگەر ءبىز ۇيدە قازان-وشاققا جولاپ قويساق، باسىمىزعا قارا بۇلت تونەتىن. قىزدارى توقىما توقىپ، كەستە ءبىزىن ۇستاي الماعانى ءۇشىن تالاي جازالانعان ەدى. قازىر شە؟ اكەنىڭ ايتقان تاربيەسىن ەلەمەي، شەشەنىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ ارەكەت ەتپەيتىن ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ كەزدە قازان-وشاق جاقتى كوپ جاعالايتىن ەركەكتەردى «قىتىنباسشا» دەپ اتايتىن. قازىر ەركەكتىكتەن ايىرىلعان قاتىنباسشالار كوبەيىپ، كوسەمسىپ ءجۇر. ال قىزدار ەر ادامنىڭ الدىنان قيا وتپەيشى ەدى. قازىر بولسا، ەركەكتىڭ جاعاسىنا جارماسىپ جاتقان ايەلدەردى كورىپ، جاعامىزدى ۇستايمىز. بۇرىنعىشا ايتقاندا: “كوك ينەنى ك. ءتۇرتىپ المايتىندار” قانشا ما؟ بۇل دا اكەلىك ايباردان ايىرىلىپ، شەشەلىك اقىلدان جۇرداي بولىپ بارا جاتقانىمىزدىڭ بەلگىسى سىڭايلى. بۇل قوعام ءۇشىن، بولاشاق ءۇشىن، ەل ءۇشىن قاۋىپتى.
بىردە اكەم ۇزاق ساپاردان ۇيگە ورالدى. سول كۇنى اۋىل بولىپ ءبىزدىڭ ۇيگە جينالىپ، تاڭ سىزىلىپ، شولپان تۋعانشا اڭگىمە دۇكەن قۇردى. ءدال سول كەزدە ساعاتحان شەشەمىز توركىندەپ كەتكەندىكتەن كىشى اپامنىڭ اڭگىمەسىن تۇسىندىرۋگە مەن كومەكشى بولدىم. جالىققان ءبىر كەزدە اكەمنەن:
– وسى ات تەرگەمەسە بولماي ما؟ – دەپ سۇراپ قالدىم.
– بولمايدى. قازاق ات تەرگەۋدى ۇمىتقان كۇنى باۋىرمالدىقتان ايىرىلادى. باياعىدا اعايىندى قويلىباي، ءبورىباي، قايراقباي، قامىسباي، وزەنباي، پىشاقپاي دەگەن التى اعايىندى بولىپتى. ءبىر كۇنى كەلىنى وزەننىڭ ارعى جاعىنداعى قامىستىڭ اراسىندا جايىلىپ جۇرگەن قويلارعا قاسقىر شاپقانىن كورىپ، سۇلۋباي دەگەن قويشى بالاعا ايعايلاپتى:
– ءاي، كورىكتى قاينىم، سارقىرامانىڭ ارعى جاعىنداعى سىلدىرامادا ۇلىما ماڭىراماعا شاۋىپ جاتىر، بىلەمەنى الىپ تەز بار، – دەپ التى قايناعاسىنىڭ اتىنىڭ بىردە-بىرىنە سوقپاي، ويىن قويشىعا تولىق جەتكىزىپتى. كىشى اپاڭ قازاق ايەلدەرىنىڭ دانالىعىنان ءنار الىپ، ونىڭ اسىل قاسيەتىن بۇگىنگە جەتكىزگەن ادام. بۇل تەكتىلىك، كورگەندىلىك، ادەپتىلىكتىڭ بەلگىسى. قاي داۋىردە دە قازاننان قۇلاق، كەلىننەن ۇيات كەتكەندە قازاق حالقى ورنى تولماس وكىنىشكە ۇرىنىپ وتىرعان. وسى نارسە ەستەرىڭدە بولسىن. ەسەسىنە، سەندەر سول كىسىدەن ۇلگى الىپ، بۇنى وسىدان ارى جالعاستىرعاندارىڭ ءجون، – دەپ اقىلىن ايتتى.
ەرتەسى، اكەم اۋىلدىق بۇكىل بالاسىن جيناپ الىپ، ءبىر-بىرىمىزگە ات قويدىردى جانە ءتىلىمىزدى سىندىرىپ، ۇيرەتىپ كەتتى. مىنە، كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ بالالارى ءبىر-ءبىرىنىڭ اتىن تەرگەپ اتاۋدى ادەتكە اينالدىرىپ كەلەدى.
سول كۇننىڭ كوڭىلدە قالعان اسەرى كوز الدىمدا كولدەنەڭدەيدى دە تۇرادى. ەندى وسى مىندەت مەنىڭ موينىما جۇكتەلىپ وتىر. اتاجۇرتقا كەلگەلى ءبىر مۇشەل جىل ءوتتى. وڭ-سولىمىزدى تانۋدا وڭاي بولعان جوق. امانشىلىق بولسا، وسى جازدا بارلىق بالانى جيناپ، اكەم ايتىپ كەتكەن ات تەرگەۋدىڭ ابىرويلى جولىن ارتتان ەرگەن ۇرپاقتارعا ۇيرەتسەم دەپ بەكىنىپ وتىرمىن.
قاجەت انداس،
«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتىگى.
دەرەككوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1727342
جەتىسۋ راديوسى: https://t.me/zhetysu_fm/1080











