Sondyqtan atalarymyz jas otaudyń alǵashyqy qyzyǵy bolyp, ómirge kelgen balany óz bauyryna basyp, jastardyń joǵardy aitylǵan synaqtan súrinbei ótip ketuine múmkindik berip otyrǵan. Meniń paiymymda osylai isteudiń úsh túrli sebebi bar eken. Birinshiden, jas ata-ana ózderin naǵyz ata-ana retinde sezinip, otbasynyń tiregi ekenin bilgenge deiin kezikken qiyndyqty jeńildetedi. Ekinshiden – «Eki balanyń arasynda ósken qariya bala bolady, eki kariyanyń ortasynda ósken bala dana bolady» degen qazaqy tárbieniń ekpini. Úshinshiden, jas otbasylar ajyrasyp ketken jaǵdaida bala jetimdik kórmei ata-apasynyń qolynda, óz áuletiniń arasynda óse beredi. Qazaqtyń tarihyn paraqtap otyrsaq «Jetim bala» degen úǵym bolmaǵany osyndai kóregendiktiń nátijesi. Ókinishke orai, qazir osy salttan ajyrap qaldyqta, ajyrasu degen sánge ainaldy. Búryn jetim-jesirin auyl bolyp jebese, qazir ata-anasyn qarttar úiine, bala-shaǵasyn jetimder úiine ótkizu úshin, qújat jinap, jantalasyp júrgenderdi kórgende janyń júdeidi. «Qúdai meniń de, ózgelerdiń de, órkenietti úrpaqtyń basyna salmasyn» dep jaǵańdy tisteisiń.
Sol kezdiń taǵy bir jaqsy qasieti – jasy kishiler úlkenderge, kelinder áulet múshelerine at qoiyp, bir-birin ádeppen shaqyryp jatatyn. Osyn bala kúnimizde kórip óstik. Onyń qazaqtyń saltynda at tergeu dep ataidy. Ásirese, jas kelinniń at tergeudi bilmeuin kórgensizdik, tárbiesizdik dep túsinetin. Ol kelinniń ata-anasyna da úlken úyatty is bolyp sanalatyn. At tergeudiń de san túri bar. Tipti, onyń ózi kelinniń kórgendiligi men tálim-tárbiesin aishyqtap túratyn belgi sanalatyn. Bizdiń auylda at qoyuǵa kelgende kishi apam aldyna jan salmaityn. Kishi apa dep otyrǵanym ákemniń úlken aǵasy Dáulethan Omaraqynúlynyń (biz ol kisini úlken aǵa dep ataitynbyz) zaiyby Janelhan Áuelhanqyzy. Ol kisi auyldaǵy barlyq adamdy atymen atamai, tergep shaqyratyn. Ataularynyń ózi bir tóbe bolatyn. Bi ata, molda ata, emshi ata, záńgi ata, isimer áje, emshi apa, aq áje, molda aǵa, qoishy aǵa, jylqyshy aǵa, sayatshy aǵa, úlken jeńeshe, kishi jeńeshe, myrza jigit, erke tóre, erkem, tentegim, adam túrmaq auyldy da bi atanyń auyly, úlken auyl, úlken úi, otau úi, kenjemniń úii dep tergep aitatyn. Onymen qosa, óristegi tórt túlik, auladaǵy úi januarlarynda tergep shaqyratyn. Jańa tuǵan nárestege de aty daiyn túrady.
Kishi apam áńgime aitqanda mindetti túrde abysyny, Máńsúgir ákemizdiń (molda aǵamyz) zaiyby Saǵathan sheshemiz birge júrushi edi. Óitkeni, Saǵathan sheshemiz ańgúdikteu adam bolǵandyqtan úlkender ol kisige at tergemeuge rúhsat bergen eken. Qazir oilasam, búlda úlkenderdiń kóregendiginiń bir belgisi siyaqty. Óitkeni, tergelgen esimniń kimge tiesili ekendigin túsindirip beretin adam da kerek qoi. Sonymen kishi apam «Emshi atamyz» dep áńgimesin bastaǵanda Saǵathan sheshemiz «Jansarbai emshi» dep anyqtamasyn aitady. Záńgi atamyz dei bergende Omaraqyn, aqyn ata Ayapbergen, emshi apa Batima Jansarbaiqyzy, synyqshy ata Saqal, daukes ata Máshi, myrza jigit Andas,.. mine, osylai jalǵasa beredi.
Qazaqy otbasynyń qaimaǵy búzylmaǵan ortasynda dúniege kelgen soń ápkem ekeumiz bala kúnimizde Omaraqyn atam men Úrymhan apamnyń balasy bolyp óstik. úlkenderdiń úiretuimen áke-sheshemizdiń atyn tergep, “Kishi aǵa”, “Kenje kelin” dep atap kettik. Áke-shesheni búlai atau bala kúnde bilinbegenimen, jas óse kele óreskel sezile beredi eken. «Áke», «Aǵa», «SHeshe», «Táte», taǵy da basqa túrmystyq ataularǵa bala kúnińde til syndyrmaǵan soń úlkeigende úirene qoyu da qiyn boldy. Aqyry ákemizdi «Andeke», sheshemizdi «Baseke» dep shaqyruǵa úirenip kettik.
Negizinde bizdiń úidiń kúndelikti tirligi sheshemiz Áushan Majaiqyzynyń basqaruymen júretin. Óitkeni, ákemizdi kóp kóre almaitynbyz. Biraq sheshemiz bizge tapsyrma bergende: «Ákeleriń aitty», – dep baryp, sosyn mindetimizdi bólip beretin. Sol kezde telefon, sotqa, uatsap, el poshta degen joq qoi. Keide aptalap, keide ailap kórinbei ketetin ákemiz qai uaqytta kelip sheshemizge sybyrlap, bizge tapsyrma berip ketetinin bile almai dal bolatynbyz. Biraq «Ákeń aitty» dese boldy qandai tapsyrmany bolsa da múltiksiz oryndap tastauǵa daiyn edik. Biraq sheshemiz úldaryn syrttyń júmysyna, qyzdaryn úidiń sharuasyna júmsaityn. Eger biz úide qazan-oshaqqa jolap qoisaq, basymyzǵa qara búlt tónetin. Qyzdary toqyma toqyp, keste bizin ústai almaǵany úshin talai jazalanǵan edi. Qazir she? Ákeniń aitqan tárbiesin elemei, shesheniń qas-qabaǵyna qarap áreket etpeitin úrpaq ósip keledi. Bizdiń kezde qazan-oshaq jaqty kóp jaǵalaityn erkekterdi «qytynbassha» dep ataityn. Qazir erkektikten aiyrylǵan qatynbasshalar kóbeiip, kósemsip júr. Al qyzdar er adamnyń aldynan qiya ótpeishi edi. Qazir bolsa, erkektiń jaǵasyna jarmasyp jatqan áielderdi kórip, jaǵamyzdy ústaimyz. Búrynǵysha aitqanda: “Kók ineni k. túrtip almaityndar” qansha ma? Búl da ákelik aibardan aiyrylyp, sheshelik aqyldan júrdai bolyp bara jatqanymyzdyń belgisi syńaily. Búl qoǵam úshin, bolashaq úshin, el úshin qauipti.
Birde ákem úzaq sapardan úige oraldy. Sol kúni auyl bolyp bizdiń úige jinalyp, tań syzylyp, SHolpan tuǵansha áńgime dúken qúrdy. Dál sol kezde Saǵathan sheshemiz tórkindep ketkendikten kishi apamnyń áńgimesin túsindiruge men kómekshi boldym. Jalyqqan bir kezde ákemnen:
– Osy at tergemese bolmai ma? – dep súrap qaldym.
– Bolmaidy. Qazaq at tergeudi úmytqan kúni bauyrmaldyqtan aiyrylady. Bayaǵyda aǵaiyndy Qoilybai, Bóribai, Qairaqbai, Qamysbai, Ózenbai, Pyshaqpai degen alty aǵaiyndy bolypty. Bir kúni kelini ózenniń arǵy jaǵyndaǵy qamystyń arasynda jaiylyp júrgen qoilarǵa qasqyr shapqanyn kórip, Súlubai degen qoishy balaǵa aiǵailapty:
– Ái, kórikti qainym, sarqyramanyń arǵy jaǵyndaǵy syldyramada úlyma mańyramaǵa shauyp jatyr, bilemeni alyp tez bar, – dep alty qainaǵasynyń atynyń birde-birine soqpai, oiyn qoishyǵa tolyq jetkizipti. Kishi apań qazaq áielderiniń danalyǵynan nár alyp, onyń asyl qasietin búginge jetkizgen adam. Búl tektilik, kórgendilik, ádeptiliktiń belgisi. Qai dáuirde de qazannan qúlaq, kelinnen úyat ketkende qazaq halqy orny tolmas ókinishke úrynyp otyrǵan. Osy nárse esterińde bolsyn. Esesine, sender sol kisiden úlgi alyp, búny osydan ary jalǵastyrǵandaryń jón, – dep aqylyn aitty.
Ertesi, ákem auyldyq búkil balasyn jinap alyp, bir-birimizge at qoidyrdy jáne tilimizdi syndyryp, úiretip ketti. Mine, kúni búginge deiin bizdiń auyldyń balalary bir-biriniń atyn tergep ataudy ádetke ainaldyryp keledi.
Sol kúnniń kóńilde qalǵan áseri kóz aldymda kóldeneńdeidi de túrady. Endi osy mindet meniń moinyma júktelip otyr. Atajúrtqa kelgeli bir múshel jyl ótti. Oń-solymyzdy tanuda ońai bolǵan joq. Amanshylyq bolsa, osy jazda barlyq balany jinap, ákem aityp ketken at tergeudiń abyroily jolyn arttan ergen úrpaqtarǵa úiretsem dep bekinip otyrmyn.
Qajet ANDAS,
«Q-andas» aqparattyq agentigi.
Derekkóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1727342
Jetisu radiosy: https://t.me/zhetysu_fm/1080











