Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

Iliyastyń júrt bile bermeitin búrkenshik esimderi haqynda…

admin
2026/08/30
Qajet derek
0

Qazir Iliyastyń esimin birde Iliyas Jansúgirúly, endi birde Iliyas Jansúgirov dep jazyp júr. Odan ózge Iliyastyń shyǵarmashylyq ómirinde qoldanǵan san túrli búrkenshik aty bar. Joǵarydaǵy eki esimdi birdei qoldana bergen jón be? Álde, solardyń birin alǵanymyz dúrys pa? Bolmasa, búrkenshik esimderiniń úilesimdi bireuin úlgi etken dúrys pa? San súraqtyń jauabyn tabu úshin aldymen Iliyastyń búrkenshik esimderin anyqtap alaiyq. Sosyn óz pikirimdi bildirgenim jón siyaqty.

Aqyn-jazushylardyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zerdelei júrip, derekterdi anyqtap, ótirik ketip qalmas úshin áldeneshe saralap, taldau jasaǵanda bir mańyzdy jaǵdaidy elep, eskere bermeitinimizdi ańǵardym. Biz kóbinde qalamgerlerge baǵa bergende baspadan shyqqan kitaptary men toptamalaryna ǵana kóńil bólemiz. Olardyń kópshilikke tanyluyna úlken áser etetin, óz dárejesinde baǵasyn aluǵa yqpaly bar, súienishi men senimdi serigi bolǵan baspasóz ekendigi oiǵa kele bermeidi. Men túlǵa tanuda osy túrǵydan kelu mańyzdy dep esepteimin. Óitkeni qazirgi álem meili qazaq klassikteri bolsyn, bári de eń aldymen jazushylyq ómirin baspasózden bastaǵan.

Bir qyzyǵy, ótken ǵasyrdyń alǵashqy jartysyndaǵy qazaq baspasózinde basylǵan maqalalar negizinen búrkenshik atpen jariyalanǵan. Búl sol tústaǵy álem ádebietinde de oryn alǵan ortaq qúbylys edi. Onyń san túrli sebebi bar eken. Búl taqyryp boiynsha jiyp-tergen, sezingen-sezgen, zerdelegen dúnielerdi oqyrman nazaryna úsynudy keiinge qaldyra túrudy jón kórdim. Biraq sol baspasózderdegi búrkenshik atpen jazylǵan dúnielerdiń kimge tán ekendigi áli kúnge arnaiy zertteu nysanasyna ilinbei keledi. Toqtar Beiisqúlov aǵamyz Beiimbet Mailinniń búrkenshik esimderin 72-ge jetkizip, osy taqyryptaǵy alǵashqy joldy saldy. Dese de, keibir dúdámal oilar ony qaita qaraudyń qajettiligin tuyndatyp otyr. Ol basqa áńgime.  Osy rette men Iliyastyń búrkenshik esimderin anyqtap kórudi myqtap qolǵa aldym. Onyń tútas bayanyn tómende sóz etemin.

Ózimen qatarlas qalamgerler siyaqty  Iliyas ta gazet-jurnaldarǵa búrkenshik atpen maqala jazyp otyrǵan.  Mysaly, Bilál Súleiov «Qaptaǵai», Búiras,  Súleiúly degen búrkenshik attardy qoldansa, SHamǵali Sarybaev SHamǵali, «SH.S», «Sarybaiúly», Sara Esova «Esqyzy», «Qazaq qyzy», Qajym Bilsinúly «Qasqarau», Qaldybai Ábdullin  «Q.A», Beiimbettiń qansha túrli qalam atpen jazǵanyn joǵaryda aittyq. Sol qatarda Iliyastyń qoldanǵan búrkenshik esimderiniń sany birazǵa jetedi. Ol turaly osyǵan deiin Temirbek Qojakeev pen Jaqypjan Núrǵojaev kórsetken Iliyas, Matai, SHoljyq,  Aǵyn syndy qalam attarmen qatar Fatima apamyzdyń esteliginde jazylǵan Iliyas, Iliyas Jansúgirúly, Jansúgirúly, Iliyas Jansúgirov, Balger, Ja-ja, Salpań qúlaq, Qúlaq, Jetim bala siyaqty búrkenshik esimderdi, Beiimbet Mailin turaly irgeli eńbek jazyp, Iliyas shyǵarmalaryn biraz zerttegen Toqtar Beiisqúlov aǵamyz tizimge qosqan Jetim bala, Qarabúqara, Búqara, Toqai-temir, Tańqybai, Saqa, Qúiqalyq, Sona, Qosshy, Badyraq, Qainar, Qúrmetshil siyaqty esimderdi atauǵa bolady. Keiingi kezde zertteushilerdiń tynymsyz izdenisiniń arqasynda Iliyastyń «Qazaq» gazetinde basylǵan eńbekteri anyqtalyp, búrkenshik esimderiniń sanyn kóbeite tústi.

«Qazaq» gazeti  1913-1918 jyldary Orynbor qalasynda jariyalanyp túrǵan qoǵamdyq-sayasi jáne ádebi-mádeni basylym. №1,  1913 jyly 2 aqpanda shyǵyp, 1918 jyldyń nauryzynda birjolata jabyldy.  Jalpy 265 nómiri jaryq kórgen.  Basylymda A. Baitúrsynúly, Á. Bókeihan, M. Dulatúly, M. SHoqai, M. Tynyshbaiúly, SH. Qúdaiberdiúly, Ǵ. Qarash, R. Mársekov, J. Tileulin, Ǵ. Músaǵaliev, M. Júmabaev, H. Bolǵanbaev, H. Ǵabbasov, J. Aqpaev, J. Seidalin, S. Toraiǵyrov, A. Mámetov, S. Dónentaiúly, H. Dosmúhamedúly, I. Jansúgirúly, taǵy da basqa avtorlardyń maqalalary jariyalanyp túrdy. Iliyas Jansúgirúly atalmysh gazettegi belsendi avtordyń biri bolmasa da, onyń óleńge degen qúmarlyǵyn oyatqan, alǵashqy topshysyn qataitqan basylym osy «Qazaq» gazeti bolatyn. Iliyastyń «Qazaq» gazetine qalai kelgeni, kimderdiń qol úshyn bergeni, qandai maqalary men óleńderi, aqparattyq materialy jaryq kórgeni turaly aldaǵy uaqytta tolyq túsindirip beremiz. Osy rette taqyrypqa orai atalǵan gazettegi Iliyastyń búrkenshik esimderine birden auysyp keteiik.

«Qazaq» gazeti (Almaty: «Qazaq entsiklopediyasy» bas redaktsiyasy, 1998) Ú. Subhanberdina, S. Dáuitov, Q. Sahovtardyń qúrastyruymen jaryq kórgen kitapta:  «Jansúgirov Iliyas. Qaptaǵai. Ózgeriske // Qazaq, 1917. №224, 1 aprelь. Óleń. Jansúgirov Iliyas. Qaptaǵai. Tolqyn // Qazaq, 1915. №162, 23 dekabrь. Óleń. Jansúgirov Iliyas. Qaptaǵai. Úmit // Qazaq, 1915. №102, 8 fevralь. Óleń», – dep «Qazaq» gazetindegi «Óleń-jyr» aidary boiynsha jasalǵan bibliografiyalyq kórsetkishte berilgen eken. (tómendigi surette)

Osy tústa Iliystyń auyldasy, aǵasy ári ústazy, jaqyn janashyry bolǵan qazaq halqynyń talantty úly Bilál Súleevtiń de «Qaptaǵai» degen búrkenshik esimdi qoldlanǵany belgili. Bibliografiyalyq kórsetkishte kórsetilgen «Qaptaǵai» esimimen jariyalanǵan óleńder Bilál Súleevtiki boluy da múmkin ǵoi.  Osy tolǵaqty másele turaly SHyńar Jeńisqyzy «Ádebiet portalynda» jariyalaǵan «Iliyas Jansúgirovtiń jariyalanbaǵan eńbekteri» (https://adebiportal.kz/kz/news/view/20047) atty maqalasynda jan-jaqtyly salystyryp, naqty jauap bergen. Búl oidy  Batyr Qalmyrzaevtyń «Iliyas Jansúgirov jáne «Qazaq» gazeti» atty maqalasy tolyqtai tústi.

Onda: «Qazaq» gazetiniń 1914 jylǵy 16 qazandaǵy 82-nómirinde Iliyastyń «Jańa salyqtar» degen bas maqalasy jaryq kóripti. Múnda imperialistik soǵysqa qazaq eliniń qatysy, soǵys salyqtaryn alu máselesi aitylǵan. Búl maqala – I. Jansúgirovtiń baspasózde alǵash shyqqan maqalasy. Al «Músylman basqyndardy qonaq qylu» (15.10.1915) maqalasynda Iliyas imperialistik soǵystyń qazaq eline tigizgen áseri jaily jazypty. Maqalaǵa «Qaptaǵai» degen búrkenshik atpen qol qoiǵan. «Jarly júmyskerlerge kiim qazynadan berildi» (10.09.1916), «Júmysker jabdyqtary turaly» (198, 199 nómirler, 1916), «Júmysshylar jaiynan» (1916, 195-223, 1917, 220-225, 248-249 nómirler), «Júmysshylar qamy» júmysyndaǵy qazaqtardyń hal-jaǵdaiy, 1916 jylǵy mausym jarlyǵy boiynsha tyl júmysyna qazaqtan adam alu nauqanynyń barysy, sol jarlyqty qazaq halqynyń qalai qarsy alǵany jaiynda Á. Bókeihanovtyń maǵúlmat jinauy sóz bolady. Sondai-aq, búl maqalalarda I. Jansúgirov Máskeude oqityn qazaq studentteriniń tyl júmysyndaǵy qazaqtardyń hal-jaiyn tekseru úshin Batys maidanyna attanǵandary, tyl júmysynan qaitpaǵan adamdar turaly jáne tyl júmysyndaǵylarǵa kómektesu úshin komissiya qúru, onyń mindeti turaly jazady», – dep Iliyas Jansúgirovtiń «Qazaq» gazetinde jariyalanǵan maqalalaryn da atap ótken.

Osy túsqa kelgende taǵy da: «Iliyaspen qatarlas ósken, shákirti retinde tálim alǵandardyń zertteulerinde onyń «Qazaq» gazetindegi eńbekteri turaly nege aitpaǵan?» degen oqyrmannyń kókeiinde belgisiz kúdik paida bola qaluy múmkin. Batyr Qalmúrzaevsha aitqanda: «Múnyń sebebi – «Qazaq» gazeti ol jyldary zerttele qoimap edi».

Iliyastyń baspasózdegi eńbekterin jinap, búrkenshik esimderin anyqtap júrgen: «Iliyas osynshama kóp búrkenshik esim qoldanbaǵan shyǵar? Múmkin, basqalardyń búrkenshik esimi boluy da múmkin ǵoi» – degen súraqtar da aldamyzdan shyqty.  Olardyń oiyndaǵy kúdikti aryltu úshin biraz kóz maiyn tauysuǵa túra keldi.  Qysqasy, biz ózimizden búrynǵy zertteushilerdiń amanttap ketken boljamdaryna sene otyryp,  joǵaryda atalǵan búrkenshik esimmen jazylǵan eńbekterdiń mazmúny, jazylu formasy, maqalanyń bastaluy men ayaqtaluy, stili, kózqarasy, paiymy, publitsistikalyq shyǵarmalarǵa tán elementterdiń bári-bárine nazar audaryldy. Ár jyldary, ártúrli búrkenshik atpen jazylǵan birqatar shyǵarmany salystyra qarastyrǵanda bir avtordyń qoltańbasy ańǵarylyp túrdy. Endeshe, sonyń birnesheuine toqtala keteiik. Mysaly, «Matai» dep qol qoiǵan «Maida-mai-aq eken» («Tilshi», №35, 1923 jyly 1 mai) felьetony men «Iliyas» dep qol qoiylǵan «Mai toiynda» («Tilshi», №35, 1923 jyly, 1 mai) atty óleńiniń oiy da, aitary da bir nárse – kedei búqaranyń mai meiramynyń máni men mańyzdylyǵyn áli de jete bilmeitindigi synalady. Ol ekeuindegi búrkenshik esim basqa bolǵanymen bir avtordyń jazǵany kózge úryp túr. Qaitalanǵan sóilemder de bar. « Matai» dep qol qoiylǵan «Úrlyq órshidi» («Tilshi» gazeti, №7, 1922 jyl, 2 dekabrь, sársenbi) bas maqalasy men «Iliyas Jansúgirúly» dep qol qoiylǵan «Búzaqylyqqa daua» («Tilshi» gazeti, №28, 1923 jyl, 20 mart, seisenbi) maqalasynyń aitpaǵy bir nárse – el ishindegi úrlyq pen búzaqylyqty tuyndatyp otyrǵan juan-júdyryqtardyń isin tezge saludy kórsetedi. Tipti, osy eki maqalada maǵynalas sóilemder jii úshyrasady. Kórelik, «Auyl arasynda tártip saqtaityn úlkendi-kishili militsiya úiymdary dúrys baqylamaidy. «Úryny ústaimyz, qiratamyz, joyamyz», – dep neshe túrli azamattardy shyǵarady. Olar qyryp-joiyp at minip, halyq kózinshe úrylardy qattaidy, ústaidy… Artynan óziniń auylyna qonaqqa baryp, ony kórip, mailansa, jailansa adyraiyp shyqqan batyrlardyń aiǵaiy ayaqsyz ketedi… Úrylardyń aruaǵy asyp, jondanyp qala beredi…» («Úrlyq órshidi») dese, «Bir búzyq aiyptalyp ústalsa, onyń joldasy, syrlasy kedeilerdiń, momyn sharualardyń kózderin boyap, aldap, peregovor jasatyp, aqtap alyp ketetindigin bilemiz. Múndai qaraqshylyǵyn qoimasa, qazaq-qyrǵyz búzyqtaryn jaqyndyq, bauyrmaldyq qylyp ayasań, ómirde, sharuada tynyshtyq bolmaidy» («Búzaqylyqqa daua») dep túiindeidi oiyn. Al «Ja-ja» degen búrkenshik esimmen jariyalanǵan «Baspasózdi qalai kótermeleu kerek» atty maqalada: «Túrkistandaǵy «Aqjol» bolsyn, «Tilshi» bolsyn halyqqa tarau jaǵy nashar. Múnyń mindeti bizdiń jer-jerdegi ókimet qyzmetindegi joldastarymyzda. Múnyń da qanyna bitken auru sol músylmansha baspasózden, jazudan jiirkenip otyratyndyq» dep jazsa, «Aǵyn» dep qol qoiylǵan «Keńsede jergilikti tildi júrgizu» («Tilshi», №80, 1924 jyly, 10 yanvarь) atty bas maqalada: «Búl júmysty biz ayaǵynan órletip otyruymyzda is júzinde auyldyq, bolystyq mekemelerdiń isti músylmansha júrgizuin kútip otyrmyz. Onyń ústine oyazdaǵy, oblystaǵy, kindiktegi mekemelerdiń oryssha kúrsildetip, barlyq jarlyq-búiryqtardy oryssha jerge salyp jatyr. Mine, búl retpen júmys jemis bermeidi. Azdan soń jalyǵamyz da júmystan birjola qol siltep, jyly jabamyz. «Dekret – sekret bolady» dep qadap aitady. Múndai msyaldyń san túrin keltiruge bolady. Barlap qarasaq, joǵaryda salystyrmaly túrde kórsetilgen eki maqaladaǵy búrkenshik esim basqa bolǵanymen oi úqsastyǵy, pikir birdeiligi, tipti, osy eki maqalanyń bastaluy men ayaqtaluy bir avtordyń jazǵanyn dáleldep túr. Sondai-aq, «Iliyas Jansúgirov atyndaǵy» qoǵamdyq qor tarapynan basylyp shyqqan aqynnyń 10 tomdyq shyǵarmalar jinaǵynyń 1-tomyna engizilgen dúnielerdiń deni Iliyastyń túrli búrkenshik esimmen jazyp, túrli basylymda jaryq kórgen dúnieleri.  «Biz ham Lenin» (J. Jetim bala. «Tilshi», №84, 1924 jyly, 30 yanvarь) atty bas maqala, «Lenin ómiri» (Iliyas. №84, 30/I, 1924 jyl, «Tilshi» gazeti) atty ǵúmyrnamalyq shyǵarma, «Qosh babai» (Aǵyn. «Tilshi, №91, 1924 jyl, 23 fevralь) atty arnau óleń úsh túrli atpen qol qoiylǵanymen, olardy salystyryp kórgende aitylǵan oilardyń birin-biri tolyqtyryp otyrǵanyn, tipti, keibir sóilemderdiń sol qalpy qaitalanǵanyn baiqadyq. Demek, osynyń ózinen biz joǵaryda kórsetken búrkenshik attardyń Iliyasqa tán ekendigin alǵashqy adymda dáleldedik deuge bolady. Búdan basqa da kóptegen dálel kórsetuge bolar edi. Qazirshe osy da jete túrar dep toqtap, dálelimizdiń dáiektiligin basqa joldar arqyly qarastyrmaq boldyq.

Sózimiz dáleldi boluy úshin biraz áurelenip júrip, Qazaqstan Últtyq kitaphanasynyń sirek qoljazbalar men kitaptar qorynda saqtalǵan tóteshe, kirillshe, latynsha basylǵan sarǵaiǵan gazet tigindisin, qalamgerdiń baspadan shyqqan kitaptaryn jalyqpai aqtarystyryp júrip, sondaǵy  Iliyastyń avtorlyq aty jazylǵan túpnúsqalardyń kóshirmesin jasauǵa tyrystym. Aldymen sony kórip alaiyq:

Joǵarydaǵylar tek Iliyas, Iliyas Jansúgirúly, Iliyas Jansúgirov degen búrkenshik esimderi jazylǵan dúnieler. Maqalanyń basynda aitylǵan súraqqa jauap beru úshin osylardy aluǵa túra keldi. Iliyastyń basqa da búrkenshik esimderiniń túpnúsqasy nelikten kórsetilmegen dep oilanyp otyrǵan bolarsyz. Sebebi, qolda bardyń bárin tize bersek, maqala tym shúbalańqy bolyp, oqyrmandy jalyqtyryp alarmyz dep oiladym. Oiyńyzda kúdik-kúmán qalmauy  úshin tómendegi bir-eki dáleldi úsyna keteiin.

Joǵaryda kórsetilgen esimder «Qazaq», «Tilshi», «Eńbekshiqazaq», «Saryarqa», «Qyzyl Qazaqstan», «Sotsialistik Qazaqstan»  gazetteri men kitaptardan alyndy. Aita keterligi, osyǵan deiin «Tilshi», «Eńbekshi qazaq» gazetteri (tolyq)men «Jas qairat», «Áiel teńdigi», «Jańa ádebiet», «Ádebiet maidany», «Jarshy»  jurnaldaryndaǵy (tolyq emes) Iliyasqa tán (osyǵan deiingi Iliyastyń jaryq kórgen jinaqtaryna enbegen, engen kúnde de kóp ózgeriske úshyraǵan) óleń, oqshau sóz, maqalalaryn jinastyryp, ony tótesheden kirilshege audaryp, tolyq jinaǵy daiyndadyq. Amanshylyq bolsa, aldaǵy uaqytta oqyrman nazaryna úsynylady. Osy aitqan sózimizdiń dáleli retinde sol eńbekterdiń bibliografiyalyq kórsetkishin kórsete ketsek artyq bolmaityn shyǵar. Osy kórsetkishterden de Iliyastyń qandai búrkenshik esemderdi qoldanyp, nendei tuyndylar jazǵanyn bile alasyzdar.

«TILSHI» GAZETINDE:

«QANYNA TARTPAǴANNYŃ QARY SYNSYN (Ataly sóz)» (Tanabalasy. «Tilshi» gazeti, №3, 1922 jyl, 3 sentyabrь), «TIRSHILIKTI SAQTAUDYŃ JOLY» (Tana balasy.«Tilshi» gazeti, №4, 1922 jyl, 10-sentyabr), «OSY KÚNDE QALAI QYLSAŃ BOLYS-EKEŃ ATANASYŃ» (Matai. «Tilshi» gazeti, №7, 1922 jyl, 2 dekabrь, sársenbi), «OKTYABRЬ TÓŃKERISI HÁM Q.Q», (Iliyas. «Tilshi» gazeti №6, 7. HI, 1922 jyl), «ÚRLYQ ÓRSHIDI» (Matai. «Tilshi» gazeti, №7, 1922 jyl, 2 dekabrь, sársenbir), «AUYLSHARUASHYLYQ QÚRALDARY» (Iliyas. «Tilshi» gazeti, №12, 1923 jyl, 16 yanvarь, seisenbi), «PARTIYA TÚRMYSY» (Iliyas Jansúgirúly. «Tilshi» gazeti, №12, 1923 jyl, 16 yanvarь, seisenbi), «BAQTYŃ ÁDISI» (Matai. «Tilshi» gazeti, №14, 1923 jyl, 24 yanvarь, sársenbi),  (JÚMAǴALI – NÓRKEI» (Matai.«Tilshi» gazeti, №16, 1923 jyl, 1 fevralь, beisenbi), «JETISUDA OQU MÁSELESI» (Matai, «Tilshi» gazeti. №17, 18, 18 aqpan, 1923 jyl), «FEVRALЬ TÓŃKERISINE» (Iliyas. «Tilshi» gazeti, №26, 12 mart,  1923 jyl), «BÚZAQYLYQQA DAUA» (Iliyas Jansúgirúly), «Tilshi» gazeti, №28, 1923 jyl, 20 mart, seisenbi), «JASTARǴA» (Iliyas. «Tilshi» gazeti, №28, 1923 jyl, 20 mart, seisenbi), «SHESHILMEGEN JÚMBAQ» (Matai.«Tilshi» gazeti, №30-31, 1923 jy),  «QAZIRGI DÁUIR – MÁDENIET BÁSEKESINIŃ DÁUIRI» men «JETISUDA» jáne «KERSHOLAQQA» (Qara-búqara, «Tilshi» gazeti, №34, 1923 jyl, 25 aprelь, sársenbi), «MAIDA, MAI-AQ EKEN» (Matai.«Tilshi», №35, 1923 jyly, 1 mai), «BASPASÓZDI QALAI KÓTERMELEU KEREK» (Ja-ja. «Tilshi» gazeti, №38, 1923 jyl, 11 mai, júma), «JETISU QOSSHYLARYNYŃ ÚSHINSHI TOIY» (Jansúgirúly. Qydyrbaiúly. «Tilshi», №40, 1923 jyly 24 mai), «QOSSHYLAR  JAIYNAN» (Iliyas. «Tilshi» gazeti , 8 dekabrь, 1923 jyl, 2-bet), «MERGEN BÓKEN» (Iliyas. «Tilshi”, №48, 28 iyunь 1923 jyl), «JETISUDA KOOPERATSIYA  QÚRYLYSY» (Matai.  «Tilshi», №51, 1923 jyly, sársenbi,  11iyulь), «ÁUE KEŃISTIGINIŃ JETISINDE» (Matai. «Tilshi», №52, 1923 jyly,  seisenbi,  31iyunь), «ASTYQ QARYZYNA JAZYLYŃDAR» (Matai. «Tilshi», №53, 1923 jyly,  seisenbi), «JOLSYZ SALYQ» (Aǵyn. «Tilshi», №60, 1923 jyly,  18 sentyabrь, seisenbi), «ESKERETIN JÚMYS» (Iliyas. «Tilshi», №63, 1923 jyly,  1oktyabrь, dúisenbi), «PÁN ATAMALARY» (Iliyas. «Tilshi», №75, 1923 jyly, 7 dekabrь, júma), «KEŃSEDE JERGILIKTI TILDI JÚRGIZU» (Aǵyn. «Tilshi», №80, 1924 jyly, 10 yanvarь), «LENINNIŃ ÓMIRI» (Iliyas.№84, 30/I, 1924 jyl, «Tilshi» gazeti), «BIZ HÁM LENIN» (J. Jetim bala.«Tilshi», №84, 1924 jyly, 30 yanvarь), «QOSH BABAI» (Aǵyn.

«Tilshi, №91, 1924 jyl, 23 fevralь), «BALQAN TAU» (Aǵyn.«Tilshi», №92,1924 jyl, 27 fevralь), «QAZAQSHA KITAPTAR» (Aǵyn. «Tilshi gázeti», №92,  1924 jyl, 27 fevralь, sársenbi), «QAZAQ ÁIELINIŃ ÓMIRINEN» (Iliyas. «Tilshi», №94, 1924 jyl, 8 mart), «KEDEI SHAL» (Aǵyn. «Tilshi», №100, 1924 jyl, 4 aprelь), «JARAPAZAN» (Iliyas. «Tilshi gázeti», №106,,  1924 jyl, 24 aprelь, beisenbi) «EMLE JAIYNAN» (SHoljyq.«Tilshi», №103, 1924 jyl, 15 aprelь), «TUMAS PA EKEN?» (Aǵyn.«Tilshi gazeti», №116, 1924 jyl,18 iyunь, sársenbi ), «QAZANSHY QATYN DA JÚRT BASQARSYN» (Iliyas. «Tilshi gázeti», №118, 1924 jyl, 25 iyunь, sársenbi), «SOQA MEN ZEŃBIREK» (Aǵyn. «Tilshi» gazeti,   №137,  1924–jyl,  28 sentyabrь,  jeksenbi), «HALYQ AǴARTU QYZMETKERLER ÚIYMYNYŃ BES JYLDYQ HÁM UEZDIK OQYTUSHYLAR KONFERENTSIYASY» (Iliyas. «Tilshi» gazeti, №140 –141, 1924 jyl), «JETISU QAZAQ INSTITUTY ÓMIRI» (Iliyas.«Tilshi» gazeti, №152, 4 yanvarь 1925 jyl), «DALA QOTYR BÚLAQ QOSSHYLARY» (Iliyas.«Tilshi», №159, beisenbi, 26 fevralь, 1925 jyl), «QOSSHY JINALYSYNDA» (Iliyas. «Tilshi», №160, seisenbi, 3 mart, 1925 jyly), «EŃBEKKE ERKIN DAŃQ-ATAQ!» (Iliyas. «Tilshi gazeti», №172, 1925 jyl, 1–mai,  júma), «SHARUA QAMY ERTE ESKERILSIN»                                                                                                    (Saqa. «Tilshi gazeti»,  №288,  1927 jyl qoyan, 27 iyunь,  jeksenbi), «QYLYSHTYŃ QIYALY JYRY» (Iliyas.   «Tilshi», №316, 1927 jyl  qoyan, 7 noyabrbь, dúisenbi).

«ÁIEL TEŃDIGI» JURNALY

«AUYLDAǴY  QYZDARǴA» (Iliyas. «Áiel teńdigi» jurnaly, 1926 jyl, №7-10), «JEDEL JÁRDEM» (Iliyas. «Áiel teńdigi» jurnaly, 1926 jyl,  6 san, № 7-10).

«JAS QAIRAT» JURNALY

«QAZAQTYŃ ÁL-AUQATY, HAL-TÚRMYSY, SAYASI QÚRYLYSY TURALY» (Iliyas. «Jas qairat» jurnaly №6, 36–37–38-better).

«JAŃA ÁDEBIET» JURNALY

«JAŃA ÁDEBIET» (Iliyas. «Jańa ádebiet» jurnaly, 1929 jyl, №12),

«ÓTKEN KÚN (1916 jyldyń kóterlisinen estelik)» (Kórkem ádebiet bólimi.                                                  Iliyas), «MAMONTOVTYŃ ÓLIMI» (Iliyas. «Jańa ádebiet» jurnaly. №1 32-33-37 better), «QÚRYSH  QÚS» («Jań ádebiet» jurnaly, №9, 1928 jyl sentyabrь), «MEN JAZUǴA QALAI ÚIRENDIM» (Iliyas. «Jańa ádebiet» jurnaly, 1928 jyl, №10).

«JARSHY»  JURNALY                                                  

«TOLǴAU» (Iliyas. «Jarshy» jurnaly, 1929 jyl, № 1-5 bet).

EŃBEKSHI QAZAQ» JÁNE «SOTSIALISTIK QAZAQSTAN» GAZETTERI:

«Gazet sózi ayaqsyz qalmasyn» (Batyraq. 1928 jyl, yanvarь 19, beisenbi, №16 (1043), «Toǵyz jasar qyzyn satty» (Batyraq 1928 jyl,  mart 6, seisenbi, №55 (1082), «Tentektiń ertegisi» (1928 oktyabrь 4, beisenbi, №229(1256) , «BET ASHAR» (№258 (1285), 1928 jyl, 7 noyabrь, sársenbi),  «Quyrshaq» (Tańqybai 1929 mart 8, júma, №55 (1384), «Adyraiǵan tóreshildik, tymyraiǵan tóreshildik, taǵy-taǵy qai tóreshildik» (Tańqybai №58 (1387) 1929, mart 12, beisenbi), «Han atbeket» (Badyraq. №64 (1393), mart, 22 júma 1929), «Tórt joldyń toraby» (Iliyas. №144 (3443), beisenbi. 3 mai, 1929 jyly), «SHoqpardyń shoqtyǵynda» (Iliyas. № 128 (1457), beisenbi, 8 iyulь, 1929 jyl), «Óńsheń jauyz, qandy auyz» (Iliyas. №171 (1500), 1929 jyl, avgust 17, seisenbi), «Jarlynyń qorǵany, jaudyń qúrbany» (Tańqybai. 1929 jyl, 29 avgust, beisenbi, №173 (1502), «Gazet emes, kontsert» (Badyraq. 1929, 3 sentyabrь, beisenbi, №177 (1506), «Meni arqala, baq quala» (Badyraq. 1929, 9 sentyabrь, dúisenbi, №180 (1509), «Jol auzynda» (Iliyas. 1929, 16 sentyabrь, dúisenbi, №186 (1515), «Sonymen ketip baramyn» (Iliyas. №190 (1520), 1929 jyl, 22 qyrkúiek, jeksenbi), «Teatr turaly» (Jansúgirúly Iliyas. №198 (1527), 1929 jyl 30 qyrkúiek, jeksenbi), «Taspen úrǵandy, aspen úrady» (Qosshy. 1928 jyl, sentabrь 4, seisenbi, №203 (1230), «Alystaǵy auylda» (Saqa. №211 (1541), 1929 jyl, 16 oktyabrь, sársenbi), «Biz embide edik» (Saqa. №228 (1557), 1929 jyl, 4 noyabrь, dúisenbi), «Tentektiń ertegisi» (Iliyas. 1928 oktyabrь 4, beisenbi, №229(1256).  «Ivan Ivanovich» (Tańqybai. №243 (1572), 1929 jyl, 22 noyabrь, júma), «Án, ánshiler jaiynda» (Jansúgir úly Iliyas. 25 qańtar, 1931 jyly). Joǵarydaǵy tizimde kórsetilgenniń bári tótesheden kirilshege audarylyp, jinaqtaldy. Kitap bolyp basyluda, kóp ótpei oqyrman qolyna tiip te qalar. Osy eńbekterden de Iliyastyń qandai búrkenshik esim qoldanǵanyn ańǵaruǵa bolady.

Iliyas múralaryn jinau isi áli jalǵasyp jatyr. Aldaǵy uaqytta   «Aqjol», «Jas Alash», «Qyzyl Qazaqstan», «SHolpan», «Kedei erki», «Jańa ádebiet», «Ádebiet maidany», «Áiel teńdigi», «Qazaqstan múǵalimi», «Auyl», taǵy da basqa gazet-jurnaldarda jariyalaǵan eńbekterin jinastyryp, júrt igiligine asyrmaqpyz. Búl baǵyttaǵy júmys júrip jatyr. Búl joly sol eńbekterdegi Saqa, Qapal, Qapal oyazy, Taldy, Qorǵan, Jaza, Jalshy, Jetisu, Jetisuskii, Almatinskii, I.J, SHoqpar, Otar, Lepsi, Ánshi, Tilshi, taǵy da basqa búrkenshik atpen jariyalanǵan materialdardy Iliyas Jansúgirovke tán deuge bolady. Múnyń ishinde «Jetisu, Jetisuskii, Almatinskii» degen búrkenshik attar kúmán tudyratyny belgili. Ony sol materialdardyń audarmasy tolyq bitkennen keiin salystyrmaly túrde zerdelep kóremiz. Aǵa buyn iliyastanushylarmen aqyldasa otyryp, sheshim qabyldaimyz degen oidamyn.

Oidy oi qozǵap, osy túsqa kelgende aldymyzdan taǵy bir derek sap ete qaldy.

Osy qújatty kórip, taǵy da tereńirek boilai túsuge túra keldi. Sóitsek, Iliyas ROSTA (Rossiiskoe telegrafnoe agentstvonyń) Qazaqstandaǵy tilshisi bolyp júmys atqarǵan eken. Búl Iliyastyń sol tústaǵy qazaq tildi basylymdarmen qatar orys tildi baspasózderge de jazyp túrǵanyn bildiredi. Ondaǵy búrkenshik esimderin anyqtau qazirshe múmkin bolmai túr. Demek, biz qazirge deiin Iliyastyń úzyn yrǵasy 42 búrkenshik esimi bar degenge túraqtadyq. Búl onyń tóteshe gazet-jurnaldarda jariyalanǵan eńbekterin jinastyrǵanda kelgen qorytyndymyz. Al 1930 – 1937 jyldar aralyǵyndaǵy kirillitsiya jáne latyn hárpinde shyqqan gazet-jurnaldardy áli tolyq paraqtaǵan joqpyz. «Úmitsiz shaitan» degendei, «Iliyastyń áli de biraz búrkenshik esimine jolyǵamyz» degen úmitimiz sóngen joq.

Sonymen Iliyastyń búrkenshik esimderin negizinen anyqtap aldyq deuge bolady. Jetpei jatqan, qalyp qalǵan, qate ketken jerleri bolsa, zerdeli oqyrmanmen keńese otyryp, júmysymyzdy ary qarai ilgerilete beruge peiildimiz. Osylai keliseiik te, aitar oiyma oralaiyn.

Joǵarydaǵy suretter men bibliografiyalyq kórsetkishte kórsetilgen Iliyastyń tóteshe, kirillitsiya, latyn harpinde jazǵan shyǵarmalaryndaǵy búrkenshik esimderge taldau jasaityn bolsaq,  jalpy,  42 búrkenshik esimniń ishindegi «Iliyas», «Matai»,  «Iliyas Jansúgirúly», «Iliyas Jansúgirov» eń kóp qoldanylǵan búrkenshik esimder. Sonyń ishinde 1929 jylǵa deiin  «Iliyas» pen «Iliyas Jansúgirúly» basym oryndy ústaidy. Al «Iliyas Jansúgirov» 1930 jyldan keiingi eńbekteri men oryssha qújattarda jii kezdesedi. Ómirbayannyń bárinde «Iliyas Jansúgirúly» dep jazylǵan. «Iliyas» degen esimniń «Ov» pen «Ev» qazaq auyldaryna dendep enbegen tústa qoldanylǵandyqtan ony «Iliyas Jansúgirúly» degen esimniń balamys dep qabyldauǵa bolady.

Endeshe, Iliyastyń atategine bir jerde «úly», endi birde «ov» degen qosymshany tirkep, ala-qúla jazǵansha «Iliyas Jansúgirúly» degen atty bir tútas qoldanudy qolǵa almaimyz. Toqsan auyz sózimniń tobyqtai túiini osy edi..

Múndai túiinge keluge túrtki bolǵan eki sebep bar:

Birinshiden, biz 2025 jylǵa qarai el boiynsha qazaq jazuyn latyn hárpine auystyratyn bolamyz. Demek, sol tústa «Ov», «Ev», «Ova», «Eva» degen qazaq tiline jat qosymshalar ózdiginen sózdik qordan shettetiledi. Sol kezde bári bir Iliyas Jansúgirúly dep jazuǵa májbúr bolamyz. Osy ózgeristi 2025 jylǵa deiin kútkenshe nege biyldan biyldan bastap kirisip ketpeimiz.

Ekinshiden, qazir Iliyas shyǵarmalary shetel tiline audarylyp, álemdik ádebiettiń altyn qoryna ene bastady. Aldaǵy uaqytta salmaǵy tipti asa túsetinin belgili. Ony júrttyń bári kórip, bilip otyr. Sol eńbekterde Iliyastyń atategin oryssha Iliyas Jansúgirov bolyp jazylyp júr. Onyń ornyna qazaqsha Iliyas Jansúgirúly bolyp jazylsa, sheteldikter Iliyastyń qazaqtyń qalamgeri ekenin seziner edi. Osy oiym qoldau tapsa,  núr ústine núr bolar edi…

Aitu bizden, atqaru sizden, aǵaiyn!

Jalǵasy bar…

Qajet Andas

Abai.kz

Post Views: 14
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz