Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

Áskeri qyzmet máselesi

admin
2026/08/30
Qajet derek
0
Әскери қызмет мәселесі

Basy:  Qazaqty áskerlik qyzmetke alu habary shyqqan kezde ol turaly gazetimizde jazylǵan pikirler oqyrmandardyń esinde shyǵar. Búl habardyń ras-ótirigi búl kúnge deiin aiqyndalǵan joq. Aldymyzdaǵy aqpan aiynda Gos.Duma jiylysy ashylmaqshy. Eger ol habar ras bolsa, Dumanyń osy májilisterinde qaralyp ta qalar. Sondyqtan, Áskerlik máselesi turaly keibir pikirlerdi jazyp ótu, artyq bolmas dep oilaimyz. Osy nómirde qazaq dalasynyń ár túsynan kelgen tórt kisiniń maqalasyn (qazaq pikirin) basamyz. Osy nómirdiń «Orenburskoe slovo» da jazylǵan «Nemirov degen kisiniń, qazaqty áskerge aludy qúptap jazǵan maqalasyn da basamyz. Árqaisysyn oqyrmandar jiti qarap, salystyrar.

I

SALMAQBAI KÓSEMISÚLY JAZADY:

         25-shi nauryzda 1891-shi jyly shyqqan, osy kúnge dáuiri júrip túrǵan, <<Stepnoe Polojenieni>> shyǵarǵan Gos.Sovettiń úkimi boiynsha «Aqmola, Semei, Jetisu, Oral jáne Torǵai oblystarynyń qazaqtary áskeri qyzmetten, ilgergi zamanda búiryq bolǵansha, bosatylady» degen edi. Búǵan qaraǵanda, qazaqty áskerge almaidy deyge bolmaidy. Búl másele qaralatyn bolsa, Keńeste qazaqtan kisi bolsa paidaly bolar edi. Bizge sheshetin másele: qazir, osy soǵys ústinde qazaqty askeri kyzmetke alu múmkin be? Lajysyzdyqtan alynatyn bolsa, jayau qyzmet yaki atty áskerlikke alynuy ma? Osyny bayandap, halyqqa jailyraq jaǵyn qalau, úkimetke tiyanaqty dálelderimen jetkizu, halyq bilisshisi bolǵan adamdardyń mindeti.

Qazaq halqy kerekke jarai qalsa, túrli múńymyzdy aityp, halyq tilegin tiisti oryndarǵa jetkizu qajet. Keiingiler, áttegen-ai, búrynǵylar izdense búlar bolarma edi degen kúige qalmauymyz kerek.

Bizdiń oiymyzsha, qazaqtyń jyr-múńy, deputattyqtyń joqtyǵy áskeri qyzmet máselesimen birge qolǵa alynsa, keshigu bolmas edi.

II

AHMET JANNATÚLY JAZADY:

Búkil dúnie júzindegi júrttarǵa shalyǵyn tigizgen soǵys, qazaqqa mal qúrbanynan basqa auyrlyq keltirmei ketse, qazaq oǵan qúl edi. Búl soǵystan qazaq ayanyp túrǵan joq. Myńdaǵan, milliondaǵan aqsha kómegi, soǵys maidanyna qazaq atynan jiberilgen lazaret, kiiz úiler jáne basqalary búǵan aiǵaq. Biraq sońǵy kezdegi, áskerge alu habary shyǵyn jalǵyz malǵa emes, basqaga da jaqyndaǵandyǵyn sezdirip túr.

Qazaq halqy áskeri qyzmetten búl kúnge deiin aman bolyp, oǵan úirengen joq edi. Áskerlikti moiyndarlyq bolsa da, dál osyndai tyǵyl-tayań kezde alar degen oiynda joq edi. Sondyqtan búl kútilmegen habar qazaq halqyn biraz áureledi. Búlai bolǵanda, bizge úide qarap otyru bolmas, Dumada ol másele ózimizge paidalyraq qalpynda sheshiluine qam qyluymyz kerek. Qazaqtyń óz kózi osyndai qiyn, úlken máselede bolmaǵanda, qaida bolmaq. «Óz kózin ólgendi tiriltpese de, qisaiǵandy túzetedi» degen bar emes pe?

Búl turaly, bizdiń pikirimizshe, tezirek qimyldap, búl másele qaralarda ár oblystan birer kisi Petrogradqa ókil jiberu, búlar úkimetke jáne deputattarǵa qazaq jaiyn, tilegin bildirui kerek.

Qazaq tilekteri mynalar:

  • Qazaqty áskerge alatyn bola qalsa, onyń tirshilik qalpy oisyrap, ziyan kórmeuine jáne túrli sharalar qylyp, búrynnan ásker berip úirengen júrttardan góri jeńildikke jetisu.
  • Qazaqty «Kazak orys» qylu. Kazak orys polojeniesimen jer alu.
  • Qazaqtan alynǵan áskerdi óz aldyna jeke úiystyru, bastyqtaryn ózinen qoyu.
  • Deputattyq súrau.
  • Zemstvo jáne jalpy oqu kirgizu.

Búlar jalpy qazaq halqynyń tilegi. Búlardy tiisti oryndarǵa jetkizip, aita biluimiz jáne búl jolda shabandyq qylmai tez qimyldauymyz kerek.

III

MYSTYQIM MALDYBAIÚLY JAZADY:

«Ásker alu» degen habar shyqqaly beri auyldaǵy aqsaqaldar, atqa mingenderdiń pikiri mynau:

  • Búgin zań shyǵaryp, erteń askerge ala bastasa, qazaqqa auyr tiedi.
  • Eki myń qazaqtan bir kisi orys tilin bilmeidi. Qazaqty áueli dayarlap, zemstvo ashyp, mektep kóbeitip, sonan soń alsa, memleketke de, halyqtyń ózine de paidasy zor bolar edi.
  • Osy kúni metrika joqtyǵynan qazaq jasyn bilu óte qiyn istiń biri. Áueli búl jaǵyn tártipke salu úshin, qazaq metrikaly boluy kerek,.
  • Qazaqtan ásker alyna qalǵan halda, jayau ásker bola almaidy. kazaq-orys qylmasa, kazaq-orys qylǵanda memlekettik aibyndy áskeri bolarlyq, júrttyń tirshilik-sharua jaǵyn da uaiymsyz qylyp, jeriniń jaqsysyn kazak-orys retinshe beruge laiyq. Ózge irgeli júrttarmen qatar qúqyqty boluyn tileidi.
  • Qazaq halqy Úkimettiń qaulysynan bas tartpaidy. Biraq osy soǵystyń ústinde qazaqtyń áskerge alynbauyn tileidi.

IV

MÁDI AǴYSÚLY JAZADY:

Osy soǵystyń ústinde qazaqtan ásker alu kerek degen músylman deputattary, qazaq jaiyn jete bilmegendikten aitady. Deputattar qazaq arasyn aralasa, hal-jaiyn baiqasa, bálki, búl pikirlerinen qaitar edi. Qazaqtyń ózinen Dumada deputat bolmaudyń kemshiligi osyndaida kórinedi. Árine qazaq halqy Patshaǵa qyzmet kórsetemiz dep oilaidy. Qamsyz jatqan halyq. Búdan keiin úkimetimiz qazaq halqynyń aǵaruyn óte eskerip, aǵaruyna ilgergi júrttar qatarly qúqyqtar berip, Duma sekildi joǵarǵy oryndarda zań shyǵarysqanda, qazaq múńyn jetkize biletin, qazaqty úrkitpei noqtaǵa kirgizetin deputattar shaqyrsa ǵana búl is sátine ainalar edi.

«Qazaq» gazeti, №166, 1-bet. 24 qańtar, 1916 jyl, jeksenbi.

Túp núsqa arab harpinde.

Audarǵan Qajet Andas

 

VOPROSY PRIZYVA NA VOINSKUYU SLUJBU

Vozmojno, nashi chitateli pomnyat, chto my osveshali i vyskazyvali svoe mnenie po voprosu prizyva kazahov na voinskuyu slujbu. Do segodnyashnego dnya dostoverno neyasno reshenie etogo voprosa. V skorom vremeni, v fevrale mesyatse, namechaetsya zasedanie Gosudarstvennoi Dumy. Vozmojno, vopros prizyva budet rassmotren na etom zasedanii. Poetomu ne lishnim budet opublikovatь nekotorye mneniya po dannomu voprosu.

V etom nomere my opublikuem chetyre statьi (mnenii kazahov), postupivshih k nam s raznyh regionov stepi.

V etom je nomere  my  privedem statьyu nekoego Nemirova, podderjivayushego prizyv kazahov na voinskuyu slujbu, kotoroe bylo napechatano v gazete “Orenburgskoe slovo”. Dumaem, chto nashi chitateli rassmotryat i sravnyat kajdoe mnenie.

 

I. Salmakbai Kosemisuly:

Soglasno “Stepnomu polojeniyu” prinyatomu Gosudarstvennym sovetom 25 marta 1891 goda i imeyushuyu silu v nastoyashee vremya: Kazahi Akmolinskoi, Semipalatinskoi, Semirechenskoi, Uralьskoi i Turgaiskoi oblastei osvobojdayutsya ot voinskoi slujby, do osobogo prikaza (ukaza) v budushem.

Iz etogo sleduet, chto nelьzya odnoznachno utverjdatь, chto kazahov ne budut bratь na voinskuyu slujbu.

Pri rassmotrenii etogo voprosa, bylo by poleznym imetь v Gosudarstvennom Sovete predstavitelya (chlena) ot kazahov.

Nam nujno reshitь vopros: V dannoe, voennoe vremya vozmojno li prizyvatь kazahov na slujbu? Esli prizyvatь ih ot bezyshodnosti, to v kakie podrazdeleniya – peshuyu slujbu ili je tolьko v konnuyu? Uvajaemym narodom, deyatelьnym lyudyam,  nujno obdumatь,- kak budet luchshe dlya naroda i s ubeditelьnymi dokazatelьstvami dolojitь pravitelьstvu – eto ih obyazannostь.

Po nashemu mneniyu, vse bedy i jelaniya kzahskogo naroda v otsutstvii deputatsva, esli naryadu s problemoi prizyva kazahov na voinskuyu slujbu, reshalsya by vopros deputatstva, ne bylo by volokity.

 

II. Ahmet Jannatuly:

Esli by voina, prinesshaya bolьshie bedy mnogim narodam mira, ne prinosila by drugih bed i nevzgod, krome poterь v skote, kazahi ne tak uj roptali by i ne vyrajali by nedovolьstva. Kazahi ne protiv  okazyvatь Rossii neposilьnuyu pomoshь v etoi voine. Mnogomillionnye finansovye sredstva, voennye lazarety otpravlyaemye na front, yurty, i mnogoe drugoe, etomu dokazatelьstvo.

No soobsheniya, o prizyve kazahov na slujbu, podrazuemevayut ne tolьko poteri v skote, no i mnogochislennye rashody.

Kazahi do nastoyashego vremeni ne prizyvalisь na voennuyu slujbu i  k nemu oni ne privykshi. V sluchae prinyatiya resheniya o prizyve kazahov na slujbu, kazahi ne gotovy k nemu potomu, chto ne dumali, chto budut prizvany imenno v takoe nespokoinoe, smutnoe vremya. Pochemu eta neojidannaya novostь silьno vzbudorajila kazahskii narod? V takom sluchae nam nelьzya molcha otsijivatьsya, nado reshatь etot vopros v Dume, chtoby reshenie bylo dlya nas priemlemym. Pri reshenii takogo vajnogo, trudnogo voprosa, v Dume doljen bytь nash chelovek (predstavitelь). A gde-je emu bytь-to?

U nas govoryat: “Rodnoi chelovek hotь i ne ojivit mertvogo, no vypravit krivogo”.

Nashe mnenie: Pri rassmotrenii etogo voprosa, bezoglagatelьno napravitь v Petrograd predstavitelei s raznyh oblastei, chtoby oni donesli do deputatov istinnoe polojenie kazahov i ih pojelaniya.

Pojelaniya kazahov takovy:

  1. V sluchae prizyva kazahov na voinskuyu slujbu, prinyatь neobhodimye mery vo izbejanie trudnostei i nevzgod kazahskogo naroda, sozdatь usloviya i datь sravnitelьno bolьshie lьgoty, chem tem narodam, kotorye i ranee prizyvalisь k voinskoi slujbe.
  2. K kazaham otnositьsya kak i k kazakam. Otvoditь zemli takje kak i kazakam, po “Polojeniyu o kazakah”.
  3. Iz prizvannyh kazahov sozdavatь otdelьnye otryady (podrazdeleniya), ih komandirami naznachatь samih kazahov.
  4. Vosstanovitь deputatstvo v Gos.Dume.
  5. Reshitь voprosy zemstva i vseobshego obucheniya (gramoty).

Eto – pojelaniya vsego kazahskogo naroda. Eto vse nujno donesti do sootvetstvuyushih organov, sumetь dokazatь ih neobhodimostь. Eto delo ne doljno zatyagivatьsya i trebuet bezoglagatelьnogo resheniya.

III. Mystyhim Maldybaiuly:

S teh por kak stalo izvestno o  “prizyve kazahov na voinskuyu slujbu” mneniya aksakalov i uvajaemyh lyudei v aulah takovy:

  1. Segodnya prinyatь zakon, a zavtra nachatь prizyvatь na slujbu – dlya kazahov eto ochenь tyajelo.
  2. Iz dvuh tysyach kazahov ni odin ne znaet russkii yazyk. Sperva kazahov nado podgotovitь – datь zemstvo, otkrytь shkoly, tolьko potom prizyvatь na slujbu. I eto prineslo by bolьshuyu polьzu kak dlya gosudarstva, tak i dlya samogo naroda.
  3. Na segodnyashnii denь iz-za otsutstviya metrik opredelitь vozrast kazaha – ochenь trudnoe delo. CHtoby privesti v poryadok etu problemu kajdyi kazah doljen imetь etot dokument (metriku).
  4. Esli vse – taki nachnut prizyvatь kazahov na voinskuyu slujbu, kazah ne mojet statь peshim soldatom, esli je budut slujitь kak i kazaki, to kazahi stali by silьnoi Armiei gosudarstva.

Nujno reshatь voprosy jiznedeyatelьnosti, jizneustroeniya kazahskogo naroda, sdelatь ee neobremenitelьnoi, tak je kak i kazakam, vydelyatь luchshe zemli.

Datь kazaham ravnye prava s pravami drugih narodov Rossii.

  1. Kazahskii narod priznaet Postanovleniya pravitelьstva. No protiv togo, chtoby kazahov prizyvali na slujbu v eto voennoe vremya.

 

IV. Madi Agysuly:

Deputaty-musulьmane ratuyushie za prizyv kazahov na voinskuyu slujbu, v eto voennoe vremya, nedostatochno horosho znakomy s istinnym polojeniem kazahskogo naroda. Esli by deputaty poshli v narod, oznakomilisь by s jiznьyu i bytom kazahov, vozmojno, izmenili by svoe mnenie. V takih sluchayah osobenno chuvstvuetsya otsutstvie v Dume deputatov ot samyh kazahov.  Konechno, kazahskii narod dumaet, chto budet slujitь TSaryu. No v eti dni v gosudarstve – iz “dvenadtsati chastei tela ni odna ne tsela”. Neobustroennyi narod. Posle vsego etogo, tolьko v tom sluchae, kogda pravitelьstvo ochenь pozabotitsya o likvidatsii bezgramotnosti kazahov i predostavit im ravnye s drugim narodami prava, dast deputatskie mesta v takih vysokih gosudarstvennyh organah kak Gosudarstvennaya Duma, napravit k kazaham svoih deputatov, znayushih jiznь kazahskogo naroda ih jelaniya ih chayaniya, i tolьko togda eta problema mojet statь razreshimoi.

Gazeta “Kazah”, №166, str.1, 24 yanvarya 1916 god, voskresenьe.

Qajet Andastyń audarmasy boiynsha

 orysshalaǵan Sabyrjan Qaliev.

“Q-andas” aqparattyq agenttigi.

Jalǵasy bar…

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 8
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz