«ORYNBORSKOE SLOVO» gazeti
Nemirov jazady:
Basy: Qazaqty áskerge alu máselesin aityp otyrǵanymyz jalǵyz búl emes. 1883 jyly III Aleksandr Patshanyń táji kigen toiyna barǵan qazaq ókilderi, qazaq halqyn kazak-orys qyzmetine aludy ózderi ótingen. Biraq ol kezde Ministr Vannovskii qazaqty áskerge alu áli erte degen edi. Búl másele, ornynan túsken Soǵys Ministri Suhomlinov zamanynda da kóterildi. Qazaqty áskerge aludy búl da qalamady. Biraq búnyń pikirin, qazaq jaiyn biletin Ministrliktiń kisileri dálelsiz dep tapty. Músylman deputattary Suhomlinovtyń múnysyn qazaq halqyn jáne ózderin kemsitu dep ókpelesti. Músylman – deputattar, keibir Ykimet basshylarynyń qoshtauymen, búl máseleni qaita qozǵady. Yqtimal, búl másele aldaǵy uaqytta Duma májilisterinde sheshilip te qalar.
Búryn da jáne qazir de qazaqtan ásker aluǵa qarsylardyń kórsetetin sebepteri: qazaq nadan, mádenieti joq, orys tilin bilmeidi,orys tamaǵyna shydai almaidy, degen sózder edi.
Búlardyń múnysy dálelsiz. Dálelsizdigin aiǵaqtau úshin tereńge ketpei-aq, osy soǵystan mysal aluǵa bolady. Osy soǵysta Frantsiyanyn qol astyndaǵy, qazaqtan da nadanyraq, ozge halyqtar áskerlikke alyndy. Búlarda frantsuz tilin bilmeushi edi. Frantsiya mádenieti bizdikinen kem be? Frantsiyadaǵy júrttar bizdiń qazaqtan artyq pa? Frantsuzdar, olar óte paidaly ásker boldy, dep maqtap otyr. Olardan taǵy bir milliondai ásker jinap otyr.
Búl soǵysta bizdiń qazaqtar azamattyq kórsetti. Soǵysqa bergen esepsiz kóp kómekterinen basqa, ózderi tilenip soǵysqa ketkenderi de kóp boldy.
Bidiń Ministrlerdiń keibireuleri qazaqtan ásker aluǵa qyryn qaraulary, – qazaq jaiyn bilmegendigi. Qazaq jaiyn bilmeitindigin mynadan da biluge bolady: Osy kúnge sheiin bizden eshkim qazaq halqynyń anyq esebin bilmeidi. Qaisy bir «biledi» degender, qazaqty 6 million, keibireui – 10 million, bir sypyralary tipti 16 million dep aitady.
Biz qazaq halqyn sonsha nadan dep oilaimyz. Qazaq ádebieti bai, kórkem. Qazaq arasynda mektep kóp, ózderinshe oqyǵan qazaqtar da az emes. Sondyqtan qazaq halqy nadan, jauyz degen pikir qate.
Orys tamaǵy qazaqqa jaqpaidy degen de beker. Qalalarda, internatta jatyp oqushy, qazaq balalary kóp. Olar orys tamaǵyn tamaqsynady. Denderi sau bolady.
Ras, qazaq momyn, tynyshtyqty súietin halyq. Biraq bireu namysyna tise, kek aludy biledi. Birligi bar, dúshpanynan kek aluǵa kelgende eshkimniń oiyna kirip-shyqpaityn tásilderdi tabady.
Olardyń taǵy bir artyqshylyǵy, bastaryna qandai bir auyrtpalyq tússe de, aspai-saspai, ádispen, aqyl-ailamen is qylady. Antqa berik, shydamdy, qyraǵy, jershil, jaǵdaidyń ózgerisin sezgish.
Osy aitqandarǵa qaraǵanda, qazaq halqynan jaqsy ásker qúrauǵa bolady. Ásirese, barlaulyqqa qandai laiyqty.
Al endi qazaqtan ásker alu dúrys bolǵanda, sheshilui qajet bir máselel bar: jayau áskerlikke, álde, atty áskerlikke alu máselesi.
Qazaq halqynyń jaiyn, saltyn anyq biletin árkimge maǵlúm. Qazaq at ústinde ǵana qyzmet etuge jaraidy. Sondyqtan búlardy atty ásker qylu jáne kazak-orys polojeniesine túsiru jón. Múnyń mysaly – qazaq siyaqty qalmaq halqynda boldy.
Búlai bolǵanda biz túiini shielengen bir máselege kelip tirelemiz. Onymyz jer máselesi. Búl máseleni inesinen jibine deiin teksermei-aq, tótesinen aitaiyq: qazaq jeriniń topyraǵyna, auasynyń retine qarai , qazaq qalpyna, saltyna qarai, qazaq halqynyń memleketke zor paidaly mal sharuasyn udetuin, onyń úshin keń qonys, úzyn óris kerektigin esimizge alyp, kazak-orys retinde jer bergende, olarǵa eki ese de emes, úsh ese de emes, tórt ese, tipti bes ese artyq jer beru kerek.
Sóz ayaǵynda sony da aityp ketelik. Qazaqty áskeri qyzmetke alu isin tártipke salu qiyndyǵyn baiqasaq ta, qazaq halqynyń zor kúshimen búl soǵysta paidalanyp qalmasaq, zor ókinish bolar.
Rossiya adam kúshine qansha bai bolsa da, kemude. Qazaq dalasynan jańadan milliondap ásker jiyuǵa bolady. Búlarǵa oryssha til úiretuge uaqyt jetispeitindikten, óz aldyna lek-lek ásker qylu kerek. Qazaqtan bir million ásker alu úshin, qazaq dalasynan tegis jinamai-aq, Semei, Aqmola, Torǵai jáne Oral oblystarynyń Soltústik uezderinen jinasada bolady. Búl qazaqtar ózge jerdegilerinen, qai jaǵynan bolsa da artyǵyraq.
«Qazaq» gazeti, №166, 3-bet. 24 yanvarь, 1916 jyl, jeksenbi.
Túp núsqa arab harpinde
Audarǵan Qajet Andas.
PRIZYV KAZAHOV NA VOINSKUYU SLUJBU
GAZETA “ORENBURGSKOE SLOVO”
Nemirov pishet:
Vopros prizyva kazahov na voinskuyu slujbu podnimaetsya ne vpervye. V 1883 godu, predstaviteli ot kazahov priglashennye na prazdnovanie koronatsii TSarya Aleksandra III, sami prosili o tom, stoby kazahov privlekali k kazatskoi slujbe. No, togda Ministr Vannovskii skazal, chto eshe rano bratь kazahov na voinskuyu slujbu. Etot vopros podnimalsya i v bytnostь byvshego Voennogo Ministra – Suhomlinova. On toje otritsatelьno otnessya k takomu predlojeniyu. Odnako, lyudi iz Ministerstva, znayushie jiznь kazahov, sochli ego mnenie neobosnovannym. Deputaty – musulьmane obvinili Suhomlinova v tom, chto etim on unijaet kazahskii narod, takje i musulьman. Deputatami-musulьmanami, pri podderjke nachalьstva nekotoryh gosudarstvennyh organov, etot vopros vnovь byl zatronut. Vozmojno, chto etot vopros, v skorom vremeni budet reshen na zasedaniyah Gosudarstvennoi Dumy.
Ranьshe, da i seichas, u teh kto protivitsya prizyvu kazahov na voinskuyu slujbu, prichiny odni i te je: kazahi nevejestvenny, net kulьtury, russkii yazyk ne znayut, ne terpyat russkuyu edu, i t.p. Eti vyskazyvaniya – bezdokazatelьny.
CHtoby dokazatь obratnoe, ne budem daleko uglublyatьsya, a privedem primer iz etoi je voiny. V etoi voine, vo Frantsii, iz podvlastnyh ei narodov byli prizvany na slujbu narody, eshe bolee nevejestvennye,bezgramotnye chem kazahi. Oni toje ne znali frantsuzskii yazyk. Tak, chto je, kulьtura Frantsii nije nashei? Ili drugie narody Frantsii luchshe kazahov?
Frantsuzy otzyvayutsya o nih horosho? “Iz nih poluchilisь vynoslivye soldaty, i poleznaya Armiya”. I sobrali eshe odnu Armiyu v million chelovek.
V etoi voine nashi kazahi pokazali nastoyashii patriotizm. Krome neposilьnoi pomoshi okazannoi frontu, sami kazahi dobrovolьtsami idut voevatь.
Nekotorye nashi Ministry, koso smotryashie na prizyv kazahov na slujbu, ne znayut kazahov. Neznanie imi jizni i polojeniya kazahov mojno ponyatь i iz etogo: Do nastoyashego vremeni nikto iz nas ne znaet tochnoi chislennosti kazahskogo naroda. Nekotorye “znatoki” govoryat, chto kazahov – shestь millionov, nekotorye – desyatь millionov, a mnojestvo “znatokov” nazyvayut tsifru aj v shestnadtsatь millionov.
My dumaem, chto kazahi – bezgramotnyi,nevejestvennyi narod, no kazahskaya literatura ochenь bogata, hudojestvenna. U kazahov mnogo shkol, nemalo kazahov poluchivshih samoobrazovanie. Potomu, mnenie o bezgramotnosti kazahov – oshibochno.
Utverjdeniya o tom, chto kazahi ne perevarivayut russkuyu edu – neobosnovanny. V gorodah, v internatah jivut i uchatsya kazahskie deti. Ih mnogo, i oni pitayutsya russkoi edoi, nikto iz nih ne boleet, vse jivy, zdorovy.
Pravda, kazahi – skormny, spokoiny, lyubyat tishinu. No esli kto-nibudь zadenet ih chestь, oni znayut kak otomstitь. Oni drujny, splochenny, a kogda nujno otomstitь vragu, oni naidut takie sposoby, kotorye nikomu daje v golovu ne pridut.
I eshe odno ih preimushestvo – esli popadut v kakoe-nibudь trudnoe polojenie, ne rubyat s plecha, a spokoino obdumayut, primut pravilьnoe reshenie i preodolevayut trudnosti, reshat problemu. Oni verny dannoi klyatve, vynoslivy, metki, lyubyat svoyu zemlyu (vsegda gotovy zashititь ee), tonko chuvstvuyut izmenchivostь polojeniya del.
S uchetom skazannogo, iz kazahskogo naroda mojno sozdatь horoshuyu Armiyu.
Kazahi budut, daje ochenь, kstati v razvedyvatelьnom dele.
A teperь, pri polojitelьnom reshenii voprosa prizyva kazahov, estь odin vopros kotoryi neobhodimo reshitь: v peshie voiska ili konnye voiska.
Kajdomu, kto horosho znakom s jiznьyu, bytom i traditsiyami kazahskogo naroda, izvestno, chto kazahi mogut slujit tolьko v konnyh otryadah. Poetomu, iz nih nujno sozdavatь konnye otryady, i primenyatь v otnoshenii kazahov takoe je polojenie, kak “polojenie o kazakah”.
V primer mojno privesti reshenie takogo je voprosa v otnoshenii kalmytskogo naroda.
Dalee, my stalkivaemsya s odnoi trudnorazreshimoi problemoi. Eto – vopros zemli. Ne budem vsestoronne issledovatь etot vopros, a skajem pryamo! Obsledovav jiznenennoe prastranstvo kazahov, to estь, zemlyu, vodu, vozduh, takje uchityvaya uklad jizni kazahov, ih traditsii, i dlya obespecheniya razvitiya skotovodstva, kotoroe budet prinostь bolьshuyu polьzu gosudarstvu, pri otvedenii zemelь kazaham, nujno ponimatь, chto dlya vedeniya hozyaistvennoi jizni im nujny bolьshie prostory, i vydelitь im zemlyu ne v dva raza, ne v tri, ne v chetyre, a v pyatь raz bolьshe chem kazakam.
V zaklyuchenie nado skazatь, chto hotь vopros prizyva kazahov na voinskuyu slujbu – trudnoreshaemyi, v etoi voine neobhodimo vospolьzovatьsya bolьshimi silami kazahov, v protivnom sluchae my ob etom silьno pojaleem.
Rossiya, kak by ni byla silьna v jivoi sile, no vse – taki slabeet. S kazahskih stepei mojno sobratь millionnye voiska.
Iz-za nehvatki vremeni na obuchenie ih russkomu yazyku, nujno sozdavatь samostoyatelьnye, kazahskie otryady. CHtoby sobratь millionnoe voisko, neobyazatelьno privlekatь lyudei so vseh kazahskih zemelь, dostatochno sobratь ih iz severnyh uezdov Semipalatinskoi, Akmolinskoi, Turgaiskoi i Uralьskoi oblastei. S kakoi-by storony ne posmotretь, polьzy ot nih budet pobolee nejeli ot kazahov s drugih regionov.
Gazeta “Kazah”, №166, str.1, 24 yanvarya 1916 god, voskresenьe.
Qajet Andastyń audarmasy boiynsha
orysshalaǵan Sabyrjan Qaliev.
“Q-andas” aqparattyq agenttigi.
Jalǵasy bar…











