Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

Taǵy áskerlik máselesi

admin
2026/08/30
Qajet derek
0
Тағы әскерлік мәселесі

Áskerlik máselesi turaly «Qazaq» jáne basqalardyń pikiri kóp jazyldy. Báriniń de pikiri qazaq «kazak» boluyn laiyq kórdi. Jalǵyz «Q» myrza soldat bolu paidaly deidi. Odan ózge eshkim soldat bolu paidaly degen emes. «Qazaq» basqarmasynda Astrahan-Bókeilik qazaqtarynan, áskerlik máselesi turaly eki kisi , «Joqshy» jáne«Bókeilik» hat jazyp, «Q» pikirin quptaidy. YAǵni, «kazak» bolu paidasyz deidi. Al ekeuiniń pikirinde «Q» pikirinen basqa jańa esh nárse bolmasa da, eki túrli pikir, az-kóp bolsa da, gazet júzine birdei shyqsyn, búgip qalmaiyq dep, qysqartyńqyrap bastyq.

«Joqshy» jazady:

«Qazaqqa «kazak» bolu jaisyz, ruhyn joyatyn auyr júmys, óitkeni, «kazak» bolǵanda qazaq balasy 18 jasynan bastap 33-ke sheiin 15 jyl (3 jyl dayarlanu, 12 jyl anyq qyzmet) áskerlik ábigerinde sandalyp júredi. Jyldyń 3-4 aiyn úirenude ótkizetin bolǵan soń kóbin de soǵan baru-qaitu qaiǵysyna shyǵyn etip, kóńil bólinip sharuasyna tósele almaidy. Búl onsyzda jalqau, nadan, kedei bizdiń qazaq júrty úshin qyrsyzdyqqa úiretuge úlken sebep.

1894-1900 jyldarda Oral oblysyna qaraǵan Slonihino beketinde túryp edim. Ondaǵy orystarmen aralaspasam da, músylmandarmen aralastym. Onda eki top noǵai bar edi. Biri sol jerlik noǵailar, «atty kazak» qyzmetindegi «Oral noǵailary» atanady. Ekinshisi, kelimsek noǵailar, «soldattyq» qyzmette «Qazandyq» dep ataidy. Búl eki tobyn salystyryp qaraǵanda, Oral noǵailary Qazandyqtan san jaǵynan eki ese kóbirek. Oqu-óner, sharua-kásip, minez-qúlyq jaǵynan eki ese tómen. Kemdigine sebep, Oral noǵaiy kedei, nadan, jas jigitteri sharuaǵa yńǵaisyz, Atalary erjetken balalarynyń at-túrmanyn jiystyru qaiǵysynda júrip jas balalaryn oqytuǵa oraly bolmaidy. Sondyqtan balalary oqusyz qalatyny belgili. Qazandyqtar sharuasyna ainaluǵada, balalaryn oqytuǵa da uaqyt tabady. Balalary tegis soldatqa alynbaidy. Alynǵany da 3-4 jylda qaityp keledi. Kelgen soń sharuasyna kirisedi. Kiim-tamaq qazynadan bolǵan soń shyǵynǵa úrynbaidy, boryshqa batpaidy.

Qazaqta baidan jarly kóp. Sol jarlylardyń balalary 18-21 jasqa kelgende at-túrman túzeuge mindetti bolsa, ol ózi múndai qymbatshylyq esebinde 4-5 júz som túrady. Kedei múny qaidan tabady. Bir balasyna tapsyn, 2-3 jyldan keiin ekinshi, úshinshi balalary túr. Olarǵa ne jetkizedi. Kazak bolu «qazaq» sharuasyna auyr deitinimiz osy…

          «Qyr balasy» aitady:

«Kazaq» mújyqtan qúqytary artyq. Oǵan sebep tarih joly. Mújyq qúl bolǵan. «Kazak» bostandyq bolǵan. qúqyǵy artyq bolǵanymen adamshylyǵy kem, erkin bolǵanmen, baǵyty-joly teris. Búǵan sebep nadandyǵy, nadandyqqa sebep kedeiligi, kedeilike sebep bos uaqyttarynyń kemdigi… Erkindik qúqyǵy jaqsy aityp baryp, qolǵa timese dep qorqamyn.  «Altyn eriń atqa auyr tise, altynyn alda otqa jaq» deidi úlkender.

Saldattyq joly árkimge belgili, anyq jol. 21 jastan bastap 3-4 jyl belsenip qyzmet etedi de elge qaitady. Múnyń sharua, oqyp-úirenuge anandai bógeti joq, shyǵyn qazynadan.Qazaq balasy kazarma da jata almaidy, júre almaidy degende qate. Jasy jetip, qabyrǵasy qatyp, qan-sóli tolyp bolǵan 21 jasty jigitterdiń densaulyǵyn 8-10 jasynan sarǵaiyp tar auada shyqpai otyrǵan balalarǵa qiyas etu jalǵan.

Endi jer jaiynan bir-eki sóz. 179-shi nómir «Qazaqtyń» bas maqalasynda: Soldat bolu mújyq dárejesinde bolu. Mújyq sybaǵasy jaqsy jerden 15 desyatina, «kaza»k sybaǵasy jaqsy jerden 30 desyatina depti. Bizdiń túsinuimizshe jer máselesi bir basqa. Áskerlik másele ekenshi basqa.  Sen soldat boldyń dep,  mal baǵyp, kóshpeli kúide kúneltip otyrǵan alty million júrtty, ózderi tilemese, zorlap krestyandyqqa kirgizip 15-ke desyatinaga qamamaidy. Memleketke mal kerek. Maldyq súti-eti kerek. Júni-terisi kerek. Maldyq azaimai jetisip túruy úshin qonys kerek jáne ol maldy baǵyp ósirudiń jai-japsaryn jaqsy biletin el kerek. Búl sharuada túgel basqaruǵa, bizdiń «memleket» uaǵynda, qazaqtan laiyqty el joq ekeni dausyz. Solai bolǵanda, soldat boldyń dep qazaq bitkendi mújyq jasap, 15-ke qamap qoyuǵa reti kelmeidi.

Osy kúngi qazaq jerin tilimdep alyp jatqan bizdiń «kazak» bolmaǵandymyzdan emes. Qazaqtyń qalǵan jeri de mal baǵuǵa jetedi dep bastyqtardyń túsinuinen bolmasa, ógei balaǵa esep aityp, kúshke tayanyp túrǵan is. Oǵan amal ne?

«Kazak» bol, qazaq bol, bári bir qashqanda kúshtiniki dirmen tartsa kerek dep «Joqshy» sózin ayaqtaidy.

Qazaqqa «kazak» boludan soldat bolu paidaly degen ekinshi jazushy «Bókeilik» tiń maqalasyn basuǵa qajet kórmedik. Sebebi pikiri, dáleli joǵarǵy «Joqshy»-nikinen aiyrsa tanyǵysyz.

 

JAUAP HAT

 

181-shi nómirde M. Jaǵyrsha haty basyldy.

Qyryq úsh úi qazaq ózi bolmaimyn dep otyrǵanda, zorlyqpen otyryqshy bola ma, joq pa deidi?

Bizdiń qazaq Aqpatshanyń astynda, bizdiń memleket 17-shi qazan manifesinen beri «Konstitutsiyalyq» memleket, múnyń qazaqsha maǵynasy: «zańǵa qúl» bolady. Úkimet zannan shyǵa jaiylsa, búl qalai dep adasqan úkimetti qaqpalap, túzu zan jolyna salatyn bizde Gos. Duma bar. Búl G. Duma kúzeti sayasat tilinde «zapros» yaǵni «Búl qalai» degen maǵynada.

43 úi isi turaly, qazaqqa shyǵyp, júrip túrǵan zańdy qarastyraiyq, zańda ne bar eken?

«Kóshpeli búratana egin salǵanymen ózi súranbai eriksiz mújyq bolmaidy. Jáne ózge jaǵdaiǵa da, tapqa da jazylmaidy.

Búl zań 1822-shi jyly shyqqan, jasy 94-de.

«Mújyqqa jazylǵan qazaq qaita qazaqqa jazylamyn dese, búǵan bóget joq.  Búl zań 25-shi nauryzda 1891-shi jyly shyqqan, jasy 25-te, osy kúni qazaq dalasyna júrip túrǵan zakon osy. Múnyń jolynan úkimet shyqsa, G.Duma jaqtan «búl qalai» attan shyqpaq.

.      * Svod Zakonov, tom II, Polojenie ob inorodtsah,  primechanie k statьe 26. Izdanie 1892 goda

Stepnoe polojenie 25 marta 1891 goda.

«Qazaq» gazeti, №184, 1-bet, 9 mauysm, 1916 jyl,.

Túp núsqa arab harpinde

Audarǵan Qajet Andas.

 

СНОВА О ВОИНСКОЙ СЛУЖБЕ

 

Газета «Казах» много писала о воинской службе. Все мнения сходились к тому, что казах должен служить как «казак», и что это самый подходящий вариант. Только один господин «К» сказал, что служить «солдатом» выгодно, кроме него никто не говорит, что выгодно быть «солдатом».

Недавно, в редакцию газеты пришло письмо от казахов Астрахани –  Жокшы и Бокейлика, по вопросу воинской службы, где они поддерживают мнение господина «К», т.е. утверждают, что служить «казаком» невыгодно. В их мнениях нет нечего нового, кроме повторения слов господина «К». Все же мы решили изложить оба мнения и предлагаем их в сокращенном виде.

Жокшы пишет:

«Казаху служить «казаком» неприемлемо, это  – тяжелая работа разрушающая душу казаха, потому, что став «казаком», казахский юноша с 18-ти лет до 33-х, 15 лет (3 года  – подготовительная служба, 12 лет- настоящая служба) будет пропадать где-попало, на воинской службе. В году 3-4 месяца будет проводить на учебных сборах, большинство будут озабочены расходами на отправку – приезд с этих сборов, и не смогут в полной мере заниматься своим хозяйством.

Это «большая причина» для беспечности, и без того ленивому, невежественному, бедному народу.

С 1894-1900 годы, я проживал на станции Слонихино, что в Уральской области. Хоть я и не общался с тамошними русскими, но общался с мусульманами. Там есть две группы ногайцев.

Одни – местные ногайцы, находятся на службе как «конные казаки» их называют «Уральскими ногайцами».

Вторые – пришлые ногайцы, на «солдатской» службе, их называют «казандык».

Если сравнить эти две группы, «Уральские ногайцы» в два раза превосходят числом «казандыков». А по образованию, искусству, по профессионализму, по ведению хозяйства – в два раза ниже. Причина этого в том, что «Уральские ногайцы» – бедны, безграмотны, их молодые джигиты не приспособлены к хозяйственным работам. Их родители были озабочены поиском средств для службы своих подросших детей и не имели времени и сил для обучения своих детей.

Потому – ясно, что их дети  останутся безграмотными, «казандыкцы» же находят время и для занятия «хозяйством и для обучения своих детей. Не все дети призываются на службу. А те которых взяли на службу, возвращаются через 3-4 года и приступают к хозяйственным работам. Так, как одежда и питание за счет казны, расходов не несут, не лезут в долги.

У казахов, бедных больше, чем богатых. Дети этих бедняков, по достижении 18-21 года должны пойти на службу, но кто их подготовит к ней (обмундирование, коня и др), при нынешней дороговизне подготовительные расходы составят 400-500 рублей. Откуда у бедняка такие деньги. Пусть и найдет на одного сына, но через 2-3 года подрастут – второй, третий. Что он им даст. Служить «казаком» для казаха тяжело, говорим мы.

“Сын степи” пишет:

«У казака больше прав, чем у мужика. Причиной тому – путь истории. Мужик был слугой, а казак – свободным. Хоть и больше прав у казака, но мало человечности, хоть и свободный – пути – дороги неверны. Причиной тому – невежество, причина невежества – бедность, причина бедности – нехватка свободного времени… Я боюсь как бы эти права и свободы не попали к нам в руки. (Как бы мы не стали «казаками»).

«Если золотое седло тяжело для коня, сними и сожги его» говорят аксакалы.

«Солдатская» служба ясна и понятна всем. С 21-го года служить 3-4 года, возвращаться домой. И это никак не препятствует работе, учебе, расходы по службе за счет казны.

Мнение о том, что казах не может жить в казарме – ошибочное. Сравнивать совершеннолетнего, возмужавшего 21 – летнего джигита с 8-10-ти летними мальчиками, и говорить, что джигиты в казармах будут болеть как и детишки в городских школьных домах, нельзя.

А теперь несколько слов по вопросу земли. В основной статье газеты «Казах», №179 сказано: Быть «солдатом, значит быть в  категории «мужика». Мужик имеет право на 15 десятин плодородной земли, а казак – 30 десятин той же земли.

А по нашему пониманию –  вопрос земли это одно, а вопрос воинской службы – совсем другое.

Если казахи будут на «солдатской» службе, никто не будет шестимиллионному народу, занимающемуся скотоводством и ведущему кочевой образ жизни, насильно навязывать крестьянство и загонять в эти 15 десятин.  Государству нужен скот, нужны мясо, молоко, шерсть, шкура. Чтобы поголовье скота не уменьшалось, а всегда было в достаточном количестве – нужны пастбища, нужен народ хорошее скотоводческое хозяйство. В этом деле, заниматься всем этим хозяйством, в нынешнее время, лучше казахов никто не может. И это бесспорно.

Таким образом, призвав казахов в «солдаты», приравнять их к мужикам, и загнать в 15 десятин никак не получится.

То, что казахские земли урезают и забирают – не потому, что мы не стали «казаками», а потому, что «начальнички» думают, что у казахов достаточно оставшихся земель для скотоводства, потому, что к нам относятся как к пасынкам, потому, что с нами говорят с позиции силы то есть даже и не разговаривают. И мы ничего сделать не можем Каков выход?

«Да будь ты казаком, будь ты казахом, все едино – все принадлежит сильному», заключил свои слова Жоқшы.

Мы сочли необязательным опубликовывать второе письмо, присланное Бокейликом. Его мнение, доводы, о том, что выгоднее- служить «солдатом» или «казаком», ничем не отличаются от мнения и доводов Жоқшы, с которым мы вас ознакомили выше.

 

ОТВЕТНОЕ ПИСЬМО

 

М.Жагырша задает вопрос: Если 43 дома, то есть семьи казахов, не хотят жить оседло, могут ли их насильно сделать оседлыми или нет?

Мы, казахи находимся под покровительством белого Царя. Наше государство, после манифеста от 17-го октября –  «конституционное»   государство, это по  казахский будет: – слуга закона.

Если Правительство переступает закон, то у нас есть Гос.Дума, которая поставит его на рельсы закона. Этот надзор Гос.Думы на политическом языке означает – «Запрос» или «Что это такое».

По вопросу 43-х домов.

Обратимся к законам, принятым относительно казахов и действующим по сей день.

И что же там написано?

«Кочевые инородцы, хотя и будут заниматься земледелием, против своей воли не могут быть отнесены к «мужикам», к ним не могут применяться другие условия, также их нельзя приписывать к другим группам».

Этот закон был принят в 1822 году, 94 года назад.

«Если, добровольно записавшийся в «мужики» казах, снова захочет записаться в казахи, этому нет никаких препятствий».

Этот закон принят 25 марта 1891 года, ему 25 лет. Его никто не отменял. И он – поныне действующий закон. В случае его  нарушения правительством, со стороны Гос.Думы могут возникнуть вопросы –  «что это такое?», «как это понимать?».

 

Свод законов, том II, Положение об Инородцах,

примечание к статье 26, Издание 1892 года.

Степное положение, 25марта 1891 года.

Газета «Казах» №184, стр.1, 9  июня, 1916 года.

 

Материал подготовлен по переводу Кажета Андaса.
Перевод на русский язык
– Сабыржан Калиев.
Источник: информационное агентство “Q-Andas”.

Жалғасы бар…

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 11
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz