Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

Deputattar haty

admin
2026/08/30
Qajet derek
0
Депутаттар хаты

Basy:  Músylman fraktsiyasynyń aqsaqaly Q. Tevkeliev jáne Kavqaz deputaty M.I.Jipkerov Bas Ministr SHtrummerge mynadai hat jazǵan:

«25-shi mausym jariya bolǵan Patsha jarlyǵy boiynsha Kavqaz, Túrkistan dala ulayattary, Sibir, Astrahan jáne Stavropolь dalalaryndaǵy búratana halyqtar, 19 dan 48 jasqa sheiin, soǵys maidanynda or qazu, jol salu jáne ózge, memleket qorǵau jolyndaǵy júmystardy isteuge shaqyryldy. Patsha Jarlyǵynyń 2-shi babynda júmysqa shaqyrylǵan búratanalardyń jasyn aiyru 3-shi tamyz 1914 jylǵy Patsha bekitken áskeri keńes jaǵdaiyna laiyqty keltirip olardy qandai tártippen alu erki Ishki Ister jáne Soǵys Ministrleriniń qaraularyna tapsyrylǵan. Al búlardyń ózara kelisip, tártip shyǵaru isinen búratanalar ókili boluymyz retimen, búl máseleleler turaly áli pikirimizdi aituǵa ózimizge borysh sanaimyz.

Búl Jarlyqtyń shyǵu tártibinde de sózimiz joq jáne bolary bolyp, boyauy sińip qalǵan is ekenine de toqtalamyz. Biraq búl istiń óte eleuliliginen, búǵan halyqtyń qabarsyzdyǵynan jáne halyqty dayarlauǵa kún búryn qam jelinbegeninen, kóńilimizge kelgen qúdikti jasyra almaimyz. Bizdiń taǵy bir qúqyǵymyz, osy búratanalardy júmysqa alu isi oryndalǵanda, kóńildegidei memleket paidasy tolyq tabylmai jáne halyqtyń da jai-kúii, sharuasyna auyrlyq kelip qalama, dep oilaimyz. Bizdiń búl qúqymyzdy quptaityn bir nárse, búratanalardy júmysqa alu isi óte asyǵys oryndalǵaly túr jáne bizdiń estuimizshe, búl isti oryndauǵa ákimderge erik artyqsha mol berilgen. Sondyqtan halyqtyń bolmys-túrmysyna ashyna, bizder búratanalardy júmysqa alu sharalarynyń qaisy bir jaǵyn úkimettiń esine salamyz. Bizdiń qarauymyzsha, búl sharalardy Ishki Is jáne Soǵys Ministrleri keńeskende eskerui tiis.

Artyqsha, bizdiń úiǵaruymyzsha, eskeretin nárseler: 1) Júmysshalardy alu turaly, júmysshylar jáne olardyń ústinen qaraushylardyń qyzmeti jáne qúqyǵy turaly tolyq tártip shyǵaruǵa tiis. 2) Qazir dál egin-pishenniń kezi bolǵandyqtan, búratanalardyń jetkilikti sharua basqaratyn adamdary qaluǵa tiis. Sondyqtan búratanalardy júmysqa bólip-bólip alu laiyq bolar edi. 3) Soǵys maidanyndaǵy júmysqa alynǵan búratanalardyń qatyn-balalaryna soǵysqa alynǵan saldattardyń qatyn balalaryna berilgen sekildi, qazynadan kúneltetin járdem-sybaǵa berilui tiis. 4) Jasyn jáne densaulyǵyn kuálandyru isi óte eskeriletin nárse. 5) Júmysshylardyń ústinen qarap túratyn bastyqtary sol halyqtyń tilin biletin adamdardan sailansyn. 6) Búl turaly ár jerdiń óz ákimderine erik berilgendikten, olardy betimen qoya bermes úshin, isterin synap, tekseruge joǵarydan jetik ákimder jiberilsin.

Búl aitqanymyzdan basqa, taǵy bir aituǵa tiis kóretin nársemiz  mynau: Bizdiń kórsetken jobamyz oryndalmai qalu yqtimaly bar. Eger memleket qorǵau isine lek-legimen kirgeli túrǵan búratanalarǵa búl turaly óz isterin basqaruǵa erik berilmese, biz oilaimyz, búratanalar da otan eldiri sol úshin búlarǵa da basqalar qatarynda, óz isterin ózderi qojalyq etulerine erik berilui kerek.

Osy maqsattardy kózdep, biz búratana komitetteri ashyludy kerekti dep bilemiz. Búl áikimderge de kómekshi bolar edi. Óitkeni, búl júmysqa kisi alynyp jatqan elderde, basqa gubernatorlardyki sekildi soǵysqa ketkenderdiń múń-múqtajyn eskeretin, qatyn-balalaryna qarasatyn zemstvolar joq.

Búratana komitetteriniń qandai túrde ashyluyn, olardyń ákimdermen arasy, isteitin isteri jáne qúqytary qandai shamada boluyn sóz qylmai,biz sony ǵana aitamyz, búl komitetter ákimderdiń tártibindegi keibir kedir-búdyrdy keltiruge sebepker bolar. Búratanalardy júmysqa alu isi, sol halyqtardyń din, salt, túrmysyna laiyqty tártip jaryqqa shyǵarar. Múndai komitetter qonys, ru yaki oblys retine qarai ashyluǵa laiyq. Halyqtyń basshy, tolymdy,ókilderi ózinde bolǵandyqtan, komitetter, úkimetpen búratanalar arasynda daneker bolmaqshy. Patsha jarlyǵy halyqqa paidaly jolmen  oryndaluyna sebepker bolyp, mal jáne ruhani kúshtiń kózi bolmaqshy.

Eki deputat, Tevkeliev jáne Jipkerov, búratanalardy júmysqa alu máselesi turaly Soǵys Jáne Ishki Ister Ministrine baryp jolyqqan. Deputattar Patsha jarlyǵynda keibir kózdelmegen uaq-túiek nárselerdi anyqtaǵan jáne Ministrlik ókilderine, búratanalardy júmysqa alu turaly jaily tártipterdi kórsetip pikirlerin bayan etken. Jaqyn arada deputattar búl turaly Bas Ministr SHtrummerge de jolyqpaqshy.

 

BÓKEILIK QAZAǴY

 

25-shi mausym jarlyǵy júrtqa jariya bolǵan soń

SHildenin basynan júrt shabyluda. Júrt basshysy neshe jerde jiylysty. Han ordasyna (oryssha – hanskaya stavka)  Astrahan gubernatory kelip, múndaǵy uaqytsha keńespen májilis qúrdy. Generaldy qazaq nan-túz alyp, tartu etip qúrmettep kútip aldy. Nan-túzdy janaralǵa úsynǵan Baqytkerei Qúlmanúly. Búl birinshi G.Dumada Astrahan qazaǵy sailaǵan deputat. General basshy bolǵan májiliske kirip Baqytkerei júrt tilegin aitty. Baqytkerei aitqan júrt tilegi mynau: Qazaq patsha jarlyǵyna qúl. Qaida Patsha aidasa júrt sonda bolady. Egin pisip túr. Pishen shabylyp, kópenede jatyr. SHoshaqqa salynǵan joq. Jigittiń bári ásker qyzmetine alynsa, sharua kúizeledi. Osydan ásker alǵan uaqytynda júrt moinyna túsken júkti jeńildetip túrǵan neshe jol bar. Osy jeńildik qazaqqa da bolsyn.

1) Qazaqtan úidegi jalǵyz jigit alynbasyn.

2) Bir úiden eki-úsh jigit alynatyn bolsa, biri úide qalsyn.

3) Tarǵyn, Talovka qysymynda qazaq kóp egin salady. Egin alǵansha, búl eki qysym qazaǵyna bostandyq bolsyn.

Múny estip general Sokolovskii (búryn Semeide gubernator bolǵan, belgili adam) Baqytkereidi jekip sóilegen: Universitet bitirgen adamda óstip sóilei me eken? Orys balasy soǵys maidanynda qan tógude. Qan tókken erler men qazaqty jarystyryp bolar ma, degen general. Búǵan Baqytkerei qaiyryp jauap aitpaǵan.

Múndaǵy hákim, tilegin bere almaǵan soń, astanaǵa baryp júrt tilegin aityp qalamyz dep, 11-shi shildede Ishanǵaly, 12-shi shildede Batyrqaiyr, Abdush, Júmaǵali Petrogradqa ketedi. Onda búlardyń aitpaǵy, joǵarydaǵy Baqytkerei generalǵa aitqan júrt tilegi.

4-shi shildede Patsha jarlyǵymen támám qalǵan orys qyzmetke shaqyrylǵan edi. 48 jasqa deiingi erkektiń bári soǵysqa alynsa, egin alusyz qalady dep, neshe zemistvalar súrap, búl orys jigitteri shaqyryluy bir aiǵa toqtady. Júrt ashyqsa, soǵys haly kem bolatyny anyq. Bizdiń bir súiengenimiz nemisti ashyqtyryp alamyz deu. Qazaq oryspen kórshi jerde egindi ortaqqa salyp otyr. Qazaq júmysqa alynsa, mújyq egini de alusyz qalady. Múny múndaǵy generaldar bilmese de, astana úkimeti biler. Egin turaly súraǵanda qazaq tilegi qabyl bolar.

Bókeilik qazaǵynyń zemstvo ornyndaǵy mekemesi, uaqytsha keńes. Júrt tilegin uaqytsha keńeske aitqan bolatyn edi.Búl múny istei alatyn túri joq. Mine, joqtyǵynyń bir kemshiligi taǵy da kózge anyq kórindi.

Támám qazaqta metrika joq. Adam jasy tizimde shataq. Búl júrtqa ayan. Bizdiń Bókeilik Jáńgirhan zamanynan beri qarai Orynbor muftiynyń qol astynda. Búlarda qaǵaz betinde metrika bar. Túrmysta búlar ózge qazaqpen qúrdas eken. Qazaqtyń kóbi tizimde joq, metrikasynda da joq.

Mine, Maǵau Iliyas úly, Talovka qysymynyń birinshi úlysynyń qazaǵy, jasy 16 da. Tuǵannan beri dápterinde jazusyz. 1914 jylǵy tizimde starosta 21-de dep jazyp qoiǵan, biyl 23-de bolady. Starosta búnyń qalai dese, bilmeimin deidi. Maǵau siyaqty qazaq tolyp jatyr, talai qazaq osymen álek. 70-80 jyl Muftii qol astyndaǵy qazaq metrikasynyń jaiy osy. Múnyń ishinde Muftiyda, júrty da jaraidy. Starostanyń túri anau. Búlardy qalai starosta sailap júrgenin nadan júrt ózi bilmeidi.

Qyr balasy.

 

 

PETROGRAD HATY

 

Oqushylarǵa belgili 20-shy shildede Gos.Duma taratyldy, ol oqyrmandarǵa málim.

Músylman fraktsiyasy jáne múnyń qasyndaǵy byuro keler uaqytta ne qylatynyn májiliske saldy. Kúzde Gos Duma birinshi qarashada jiylady. Os jiylysqa músylman turaly ne dayarlau sóz boldy. Bizdiń qazaq túrmysyn biletin G. Dumada deputat joq. G. Dumada qazaq úshin sóilegende, búl túrmys-ǵúmyrdy bilmegennen zor kemshilik keltiredi. Quatty dáleldi quatsyz qylady. Múny músylman deputattary anyq biledi.

Men músylman deputattaryna aittym, sizderdiń birińiz bizdiń qazaq jerin aralańyzdar, qazaq bolmys-túrmysymen tanysyńyzdar. Osy kúngi qymbatshylyqta, deputattarǵa qazaq jerin óz qarjattaryńmen arala degen oń bolmas. Deputat qazaq jerin aralasa, shyǵynyn biz, qazaq bolyp ornyna salarmyz dedim. Búl shyǵyn bola qalsa, músylman fraktsiyasynyń byurosyna baratyn kisi qarajaty dep jinalǵan aqshadan berilir dep aittym. Meniń búl pikirim júrt pikirine qaishy bolmas. Búdan basqa qazaqtyń aqsha tauyp beretin orny joq qoi.

Biraq qazaq jerin aralauǵa deputattar shaban soqty. Sonda da shyǵaryp qoly tise kelip,soǵyp ótip, Túrkistan aralaiyq dep olqy-solqy jauap bergen boldy.

Tabylsa, qazaq jerin orys deputaty aralasa, kóp paida bolar edi. Búǵanda shyǵyndy biz tólegenimiz oń. Búl turaly da júrttarmen bólinbespin. Biraq júrt qai kózben qarar dep, men orys deputatyna bizdiń qazaq dalasyn arala dep aitqanym joq. Aldyńǵy bir hatymda jazylǵan edi. Músylman fraktsiyasy, mújyq bailauyn sheshu zań jobasy qaralǵanda, biz Gos.Dumaǵa búratana sheshui zań jobasyn kirgizemiz degeni. Osy zań jobasyn músylman deputattary, múnyń byurosynyń kisileri, múshelep bólip alysty. Qazaq bailauyn sheshu zakon jobasy maǵan qaldy. Sibir tataryn Sabyr aldy. Túrkistan sartyn Qadyr aldy, Qyrym noǵaiyn Symaiyl aldy.

 

         On jyldan beri belgili Aqmola, Semei, Orynbor múftiligine kómek

1914 jylǵy músylman sъezinde búl eki oblys pikirine Oral, Torǵai qosylǵan. Osy sъezde Túrkistan óz aldyna múftilik almaq bolǵan. Ana tórt oblys tilegi osy kúz zań jobasy bolyp, G. Dumaǵa kirgeni jón destik. Bókeilik ishki ordalyq jeri qandai kúige túsip túrǵany oqyrmandarǵa belgili.

Bókeilik jeri, bizdiń ózge qazaq jerindei emes. Ózge qazaq, jerin ózi qairat qylyp alǵan. Júrt Patshaǵa qaraǵanda jerimen qaraǵan. Qazaq jeri – Patsha jeri degenmen (120 statьya Stepnoe polojenie, 270 – shi statьya Túrkestanskoe polojeniesi) qazaqtan «Artylǵan» jerdi qazyna alady degen. Mújyqqa jer alǵanda, «Artyq» dep alyp otyr. Qazaq júrty búǵan daulasu kerek. Maǵan beretin jerdi berde «artyǵyn» al, dep. Osy «Artyqty» ońailadym dep qazaqqa «óziń súranyp» 15-di al, dep otyr. Biz osynnan ózimiz súranyp otyrmyz. Búl bizdiń soqyrlyǵymyz.

Bókeilik jeri, qazyna jeri, qazaqqa uaqytsha berilgen – keler uaqyttaǵy jarlyqqa sheiin. Keler uaqyt jarlyǵy dep Bókeilik jerin Oral”atty kazagyna” bergen. Keler uaqyt jarlyǵy dep aǵash eguine alǵan, endi qúm bekitem dep alǵaly otyr. Taǵy Astrahan «atty kazaktaryna» jer alyp bermek. Búite berse, Bókeilikte túk jer qalatyn emes. Jerdi ala berse, búl jazu úly zańǵa shek emes. Qazyna jańa jarlyqpen óz jerin alady.

Biraq búl jerde Bókeilik júzden asa jyl otyr. Neshe ata kir juyp, kindik kesken, memleket bolmysynda qashan bolsa, búl siyaqty jer enshisiz, memleketinen jer almai qalǵan emes. Endi úiyqtap jatpai júrt bolyp, 335 myń jan, bizge jer enshi belgilep bólip, kesip ber dep, súratqan oń. Bas Ministrge Bókeilikten Petrogradka barǵan Ǵúmar Qarashúly belgili qazaq aqyny, qaǵaz berdi. Astrahan «atty kazagyna» alatyn jerdi, bizge qazaqqa tiisti jer enshisi, bólip berip, sosyn al dep. Búl Ǵúmar tilegi az, Bókeiliktiń bir bóliminiń tilegi. Bókeiliktiń bar qylatyny osy.

Qazaq júrty bolyp múny qylǵanda músylman fraktsiyasy, múnyń byurosy Bókeilikke jer beriletin zań jobasy G. Dumaǵa kirsin desti. Múny tiri bolsam men jazam. Biz anany jazamyz, mynany jazdyq desek, bizdiń qarańǵy júrt múny is boldy qylyp úǵynady. Búl adasqandyq! Zań jobasy jazylǵanmen G. Dumaǵa kirgenmen, neshe tolǵaqpen, neshe kedergiden ótip, zańǵa ainalady. G. Dumada kóp jaqtyń aty báige alady. Biz kópte de joqpyz, atymyz da joq. Múny qazaq úmytpasyn! Jaqsylyqqa ońailyqpen qol jetetin kórinbeidi.

Bókeilik qazaǵy búl zan jobasy turaly ózderiniń túrmys-bolmysy jaiyn maǵan ashyq qylǵany jón bolar edi. Men Bókeilik qazaǵyn, qalai túratynyn bilmeimin. Meniń búl turaly bilimim kitap sózi. Kitap arqyly bilgen júrt túrmysy, shala bolady.

Múny Bókeilik kózi ashyq bauyrlastaryma jazdym.

«Qazaq» gazeti, №191, 1-2-bet, 30 shilde, senbi.

Túp núsqa arab harpinde

Audarǵan Qajet Andas.

 

 

 

ПИСЬМО ДЕПУТАТОВ

 

 

Старейшина мусульманской фракции К.Тевкелиев и депутат от Кавказа М.Жыпкеров направили Председателю Совета Министров  Штруммеру письмо. Оно гласит:

Согласно, изданному Указу царя от 25-го июня, народы населяющие Кавказ, Туркестанские степи, также инородные народы Сибирских, Астраханских степей, в возрасте от 19-ти до 48-ми лет, были призваны для рытья окопов, восстановления дорог, и других работ для военной обороны.

Согласно второму пункту Указа, определение возрастов инородцев призываемых на службу и приведение в соответствие с Положением Военного Совета, Утвержденного Царем 3-го августа 1914 года, и порядка призыва поручается Министру Внутренних дел и Военному Министру.

Мы считаем своим долгом, в качестве представителей инородцев, сказать свое мнение по этим вопросам.

Об Указе мы нечего не можем сказать, потому, что не знали  о нем, но мы остановимся на этом свершившемся факте.

Это дело очень значимо, и народ о нем не был извещен заранее, мы не могли даже подготовить людей к такому повороту событий. Мы очень озабочены этим. После того, как закончатся работы по призыву инородцев на военно – строительные и другие работы, будет ли какая – то помощь народу от государства, или все тяготы жизни и быта лягут на его же плечи.

Мы вправе спросить об этом, и требовать ее, потому, что работы по призыву производятся в спешке, и чтобы провести эту работу, властям даны слишком большие вольности и полномочия.

Потому, переживая за народ, какие условия мы можем ставить правительству, и напоминать ему, какие нужно принимать меры.

По нашему мнению, об этих мерах должны позаботиться министр внутренних дел совместно с военным министром.

Мы считаем, что особенно необходимо учесть следующее:

  1. Принять правила (положение) о работниках призванных на военно-строительные работы, и о службе надсмотрщиков над ними с указанием их прав и обязанностей.
  2. Так, как сейчас – время уборки урожая (посевных), освободить на это время от призыва необходимое количество людей, для ведения хозяйственных работ. Потому, привлекать инородцев на работы частями, поэтапно.
  3. Призванным на фронт, на военно-строительные, восстановительные работы инородцам, то есть их семьям, также как и семьям солдат находящихся на войне, из казны выплачивать компенсацию (помощь).
  4. Определение возраста и освидетельствование здоровья призываемого, требует особого внимания и тщательности.
  5. Назначать или выбирать начальников над привлеченными рабочими, из числа людей знающих язык этого народа.
  6. Так, как вопросы решаются местными властями в разных регионах, не давать им самовольничать, направить в регионы полномочных, для контроля работы местных властей.

Кроме сказанного, добавим:

Есть вероятность невыполнения вышеуказанных мер. Если, для решения поднимаемых вопросов, инородным народам, готовых влиться в дело защиты государства, не дадут некоторую свободу, тогда мы думаем, что им вместе с другими народами должна быть представлена свобода в решении своих внутренних вопросов.

Преследуя эти цели, мы думаем  о необходимости создания комитетов инородных народов. Они бы стали помощниками и властям. Потому, что в отличие от народов, чьи сыновья привлечены (призваны) к военным работам, в отличие от губерний, чьи люди несут службу на фронтах, у нас нет земств, которые бы позаботились о судьбе жен и детей призванных на службу или военные работы.

Мы не будем обсуждать, – каким должен быть таковой комитет, как он будет работать с властями, какие у него будут полномочия, права, а лишь скажем что, эти комитеты станут тем органом, которые приведут к выправлению некоторых неровностей допускаемых властями на местах.

Решение вопросов по привлечению инородцев к работам, должно проводится с учетом их религии, обычаев, традиций, быта, и это приведет их к «свету». Комитеты должны создаваться в областях. Так, как видные представители народов находятся среди этих народов, комитеты должны стать посредниками между властью и инородцами, также должны стать побудителями выполнения Указа царя с выгодой для народа, должны стать проводником духовной силы.

По вопросу призыва инородцев на восстановительные работы, два депутата – Тевкелиев и Жыпкеров встретились с Министрами Военных и Внутренних дел. Они уточнили некоторые нюансы не раскрытые в Указе царя, изложили свои мнения и приемлемые стороны в вопросе привлечения инородцев на восстоновительные работы. В скором времени эти депутаты намерены встретиться по этому вопросу с Председателем Совета Министров – Штруммером.

 

БОКЕЙЛИКСКИЙ КАЗАХ

 

После обнародования Указа от 25-го июня.

С начала июня общество взбудоражено.

Руководители проводили собрания в нескольких местах. В «Ханскую ставку» приезжал губернатор Астрахани, провел совещание со здешним Временным Советом. Казахи встретили генерала хлебом – солью. Хлеб – соль генералу поднес Бакыткерей Кулман. Он был депутатом Гос.Думы первого созыва от казахов Астрахани. На совещании под председательством генерала, Бакыткерей высказал пожелания общественности. Вот, что он сказал: казах – слуга Указам царя. Куда пошлет его царь, туда он и пойдет. Созрел урожай. Сено покошено и лежит в копнах. Не собран в стога. В случае призыва на воинскую службу всех джигитов, пострадает хозяйство. Существуют способы облегчения жизни народов, чьи люди призваны на воинскую службу, с помощью предоставления льгот. И пусть таки льготы будут предоставлены и казахам:

  1. Единственный сын не должен призываться на службу
  2. В случае призыва 2-3 юношей с одной семьи, один сын призывного возраста должен остаться в семье.
  3. В поселениях Таргын, Таловка, у казахов много посевов. Освободить от призыва на службу до окончания уборки урожая, жителей этих поселений.

Услышав это генерал Соколовский (ранее был губернатором в Семипалатинске) сказал с укоризной, Бакыткерею: разве может человек с университетским образованием говорить такое? Русские люди проливают кровь на фронтах. Как можно сравнивать героев, проливающих кровь и казахов? На это Бакыткерей ничего не ответил…

«Если местные власти нечего не могут решить поедем в столицу» – с этими словами, 11-го июля – Ишангали, 12-го июля – Батыркаир, Абдуш, Жумагали выехали в Петроград, для изложения слов Бакыткерея, которые являются требованиями общественности.

4-го июля по Указу царя начали было призыв непризванных на службу русских людей, но после многочисленных прошений земств, о том, что если все мужчины до 48-ми лет уйдут на войну, урожай останется неубранным, призыв был приостановлен на один месяц. Ясно, что если народ будет жить впроголодь – положение на фронтах будет еще хуже. Наша надежда – то, что мы сможем изморить голодом немцев.

Там, где казахи и русские живут по соседству – посевы, урожай в общем котле. Если казахов призовут на работы, мужицкий хлеб останется на полях, неубранным. Об этом, если не знают генералы (местная власть), то столичное правительство наверняка знает. В вопросах посевов, урожая, прошения и желания казахов должны быть удовлетворены.

У казахов Бокейлика, работу земства исполняет Временный Совет. Народные прошения были направлены во Временный Совет.  А он никак не может решить этот вопрос. Вот, что значит отсутствие земства. У большинство казахов нет метрик. В регистрационных списках с возрастами – полная неразбериха. Это известно общественности. Наш «Бокейлик» со времен  Жангирхана, находится под покровительством Оренбурского муфтия. У нас, по бумагам, есть метрики. В быту мы равны с другими казахами. Многих казахов нет даже в списках, и метрики у них нет.

Вот, например: Магау Ильясулы, житель первого улуса селения Таловка, возраст – 16 лет. Записей о дате рождения нет. В списке 1914 года старшина записал его 21-летним, в этом году по записи ему должно быть 23 года, а ему – то -16 лет.

Спрашивают у старшины, как это понимать?

Он говорит: – Не знаю? Таких как Магау, казахов предостаточно. Многие казахи устали от всего этого, измучились. У казахов которые 70-80  лет были под покровительством Муфтия, дела обстоят именно так. А старшина, что это за старшина? Невежественный народ и сам не знает, как были избраны эти старшины.

    «Сын степей»

 

 

ПЕТРОГРАДСКОЕ ПИСЬМО V

 

Нашим читателям известно, что 20-го июня Гос.Дума распустится.

Мусульманская  фракция и находящееся  при нем Бюро провели совещание по планированию работ в последующее время. Осенью Гос.Дума созовется первого ноября. Что нужно подготовить по вопросам мусульман, к этому созыву?  Знающих жизнь и быт казахов, депутатов в Думе нет. Когда в Думе рассматриваются казахские вопросы, это незнание приводит к большим трудностям. Явные  доводы в спорах, становятся бездоказательными. Это знают депутаты от мусульман.

Я говорил мусульманским депутатам, чтобы кто-нибудь из них прошелся по казахским землям, познакомился с казахской жизнью, бытом.

При нынешней  дороговизне, никто не говорит депутатам, проводить эту работу (знакомство с казахским бытом) за свой счет. Если кто из депутатов решит пройтись по казахским землям, расходы мы можем взять на себя.

Можно эти расходы покрыть за счет тех средств, которые были выделены для представителя от казахов в бюро при фракции мусульман. Это мое мнение не будет идти вразрез с мнением общественности. Других источников финансирования у казахов нет.

В этом деле депутаты оказались нерасторопны. Но все таки решили пройтись по Туркестану, о чем сообщили нам.

Если бы на казахскую жизнь посмотрел изнутри русский депутат, было бы хорошо, было бы больше пользы. И его расходы понесли бы мы, казахи. И в этом мое мнение не будет отличаться от общественного. Подумав о том, как посмотрит на это общественность, я не стал говорить русскому депутату, чтобы он принял участие в этой работе.

В одном из предыдущих писем я писал, что когда рассматривался проект закона о «мужиках», мусульманская фракция обещала, что внесет на рассмотрение в Гос.Думу проект закона по решению вопросов инородных народов.

Этот проект закона, мусульманские депутаты и члены бюро при фракции, разделили на несколько частей. Проект закона по решению казахского вопроса достался мне. Вопрос сибирских татар взял Сабыр, Туркестанских сартов – взял Кадыр, Крымские ногаи остались за Смаилом.

 

Помощь известным, в течении десяти лет муфтиатам Акмолы, Семипалатинска, Оренбурга.

 

В 1914 году на съезде мусульман к мнению этих трех областей присоединились Уральск и Тургай.

На этом съезде Туркестан хотел получить отдельный муфтиат. Мы посчитали правильным, если мнения этих пяти областей, этой осенью будут внесены в Гос.Думу, как проект закона. Бокейликская земля, что входит  во внутреннюю орду находится в плачевном состоянии. Об этом известно нашим читателям.

Бокейлиие земли, не как  другие казахские земли. Эти другие казахские земли, казахи сами сделали ухоженными. Когда народ, перешел под покровительство Царя, он пришел к нему вместе со своей землей. Хоть и говорится, что казахские земли это царские земли (степное положение, 12,-я статья), после распределения земель казахам, «лишние» земли переходят государству. Когда забирают нашу землю для «мужика», говорят, что это «лишние» земли. Казахский народ должен это оспаривать. Надо требовать, чтобы казахские земи сперва выдали казахам, «каждому» свою причитающуюся долю, а потом забирать «излишки». Забирая эти «излишки», говорят «сам напросился» на 15-десятин, возьми свои десятины и все. Да, мы напросились, эта была наша недальновидность.

Бокейликская земля – государственная, казенная земля, она дана казахам во временное пользование, до издания в будущем соответствующего Указа.

Пришло время и прикрываясь Указом,бокейликские земли  передают уральским казака бирают земли для лесопосадок, теперь вздумали забирать земли для защиты от песка.  И еще намерены выделить земли астраханским «конным казакам». урмльс

Если будет так продолжаться, в Бокейлике никакой земли не останется, можно ее отрезать бесконечно, издавая Указы. Государство, по новому Указу заберет «свои» земли.

Но на этой земле Бокейлик живет более ста лет. Не одно поколение казахов родилась и выросла здесь. И когда бы ни было, казах не оставался без земли. А теперь что?. Без сна и покоя, 335 тысяч душ, просим – «выделите нам нашу долю, нашей же земли».

Известный казахский акын Гумар Карашулы, Бокейликский казах, когда был в Петраграде, подал прошение «Главному» министру: «земли выделяемые для Астраханских «конных казаков» – положенная нам казахам доля, и она должна быть выделена нам».

Это его требование – малая часть требований Бокейликцев. Мы ничего не можем поделать, только просить.

Казахская общественность была взбудоражена, и мусульманская фракция и ее бюро решили внести вопрос выделения земли Бокейликцам в виде проекта закона и должен быть внесен в Гос.Думу. Если буду жив, я разработаю этот проект. Когда мы говорим, что разработали то-то, написали это, наши неграмотные люди принимают их как решенное дело.

Это заблуждение. Хоть и будет написан проект закона, пусть  будет даже внесен в Гос.Думу. Он подвергнется многоразовым обсуждениям, рассмотрения, должен пройти многочисленные препятствия, проверки, только потом станет законом. И будет издан. В Гос.Думе, если  сказать иначе – «чьих людей много, их лошадь и победит в скачках», а у нас, не то что «много», у нас даже и лошадей – то нет, пусть казах об этом не забывает! Без тяжелых испытаний к лучшей жизни не прийти.

Будет правильно, если Бойкеликские казахи по поводу этого проекта закона, открыто выскажут мне  свое мнение, расскажут о своем житие –бытие. Я не знаю Бокейликских казахов , не знаком с их жизнью и бытом.

Я знаком с ними только по книгам. Знания об обществе, его жизнеустройстве, быте, полученные из книг – неполные знания. Это я и написал Бокейликским братьям.

 Газета «казах» № 191, стр 1-2, 30 июля, суббота.

Материал подготовлен по переводу Кажета Андaса.
Перевод на русский язык
– Сабыржан Калиев.
Источник: информационное агентство “Q-Andas”.

Жалғасы бар…

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 10
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz