1943 جىلدىڭ كوكتەم ايى. ول كەزدە اكەم ءوزiنiڭ تۋگان كولحوزىنىڭ قويىن باعاتىن. تورايعىر تاۋىنداگى اقشوقى دەگەن قىستاۋدى قىستايتىنبىز. بiر كۇن قوي فەرماسىنىڭ باستىعى ورىنباي دەگەن كiسi كەلiپ اكەمە:
– ەرتەن قويدى وتكىزەسىڭ. وگىز بەرەم، وسەربايداعى ءابiش كويشىنىڭ جانىنا باراسىن. ايەلiڭ كوي ساۋادى، وزiك ەگiن جۇمىسىنا شىعاسىن.-دەدi. اكەم ايتىسۋعا جوك ادام ەدi، ورىنبايدىڭ بەتiنە قاراپ:
جارايدى، – دەگەننەن باسقا ەشتەنە دەگەن جوق.
ەرتەسiنە وگiزگە قازان-وشاق، كەرپە-جاستىقتى ارتىپ، ءابىش قويشىنىكiنە كەشتەپ جەتتىك. ولگi كiسiنiڭ ايەلى ەلگەزەك، اڭقىلداگان ادام ەكەن. قازانعا سۋ قايناتىپ، تالقانمەن شاي بەردى. شەشەم قوي ساۋاتىن بولدى. اكەمدi ەگiن جۋمىسىنا الىپ كەتتى. شەشەمنەن «قوي- دان نەگە كەتتiك؟» دەپ مازالاپ سۋراي بەردiم. ول كiسi وڭاشادا:
– وتكەن ايدا اۋىرىپ ءۇش قوي ولگەن. كولحوزدىڭ باستىعى: «ءۇش قويدى ءولتiردi، كۋلاكتىن تۇقىمىن قويدان شىعار» دەپ فەرما باستىعىنا ايتىپتى، اكەننiڭ قويدان كەتكەن سودان… – دەدi سىبىرلاي.
بiر كۇنi دەگەرەزگە بيداي شاشىپ جۇرگەن اكەمە ايران اپاردىم. اقبوز اتكا مiنگەن بريگادير (اتى جاڭىلماسام ايتباي) اتتىڭ ۇستiندە تۇرىپ اكەمدi ەكi رەت قامشىمەن تارتىپ ءوتتى، ءوزى شالا ماس.
– مالاي تۇقىمىنىڭ -ءداۋiرi وتكەن، ەندi بiزدiڭ ءداۋiر باستالدى. اكەنڭiڭ كورi… كۋلاكتىڭ تۇقىمى، – دەپ تاعى دا بالاعاتتاپ كامشىسىن سىلتەي بەرگەندە، اكەم الگiنi اتتىڭ ۋستiنەن جۇلىپ الىپ، بiراز پەرگiلەدi. سودان كەيiن ەشكiم اكەمدi «كۋلاكتىن تۋكىمى» دەمەيتiن بولىپتى. بiر كۋنi اكەمنiڭ كەڭiلدi كەزiن پايدالانىپ (ەلۋiنشi جىلداردىڭ سونىندا) مەن:
تاتە، انا جىلى بiزدi نەگە “كۋلاكتىӊ تۋكىمى» دەيتiن؟ – دەدiم.
اكەم از-كەم ۋنسiزدiكتەن كەيiن:
– ولاي دەيتiنi – مەنiن اكەم باي بولعان، اكەمنiڭ اعاسى سۇلەيمەن مالايۇلى بي، بولىس بولعان ادام. مالايدىڭ ءتورت بالاسىنا ون مىڭ قوي، التى ءجۇز جىلقى بiتكەن. 1928 جىلى مەنiڭ اكەم حالىقتى، ۇزىن سانى جيىرما التى ادامدى جالاناشتىڭ شىعىس جاعىنداعى جارعا اپارىپ، بولشايبەكتەر اتىپ تاستادى. ولىكتى بەرمەگەن سوڭ بiزدەر تۇندە ءمايiتتi ۇرلاپ الىپ جەرلەدىك. كوبi جاردا قالدى. ال، اكەمنiڭ اعاسىن iرi بايلاردىڭ قاتارىنا جاتقىزىپ، جەر اۋدارعان. ول كەزدە قارقارا اۋدانىنان وتىز شاقتى ادامدى جەر اۋدارىپ جiبەردi.
سۋلەيمەن كەدەيگە قامقورشى، ادiلەتتi ادام بولعان. ءوزi بالۋان دەنەلى، كيiز ءۇيدiڭ ەسiگiنەن قىرىن قاراپ كiرەتiن، وتىرعاندا ارقاسىن جۇككە سۋيەپ، ەكى اياعىن سوزىپ جىبەرىپ وتىراتىن ادام ەدى، جارىقتىق. ول كiسiنى قاراقولگا جاياۋ ايداعان. امان-ەسەن ورالعان جولداستارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، جاياۋ جۋرگەندiكتەن ەكi تابانى ويىلىپ كەتىپتى. يمانكۇل دەگەن جولداسى جۋرۋگە شاماسى جوقتا، ارقالايدى ەكەن. ول ول ما، ايداعان سولداتتار كۇيرىعىنان مىلىقتىڭ شتىگىمەن تۇرتەدى ەكەن،- دەپ اكەم كوزىنە جاس الدى. وكەمنiڭ كوزىنەن جاس شىققانىن بiرiنشi رەت كوردىم . – ءسويتىپ ءبىزدىڭ تۇقىم تارىداي شاشىراپ كەتتى . ەكi iنiم، شەشەم، قارىنداسىم قىتايگا كەتتى. نە كورسەتسە دە مەن كورەيiن دەپ تۇعان جەرiمنەن كەتپەدiم.
اكەمنiڭ ايتقان اڭگiمەسiندەگi – «جالاڭاش» كەڭشارىنىڭ شىعىس جاعىنداگى جارگا اپارىپ اتقان جيىرما التى ادام كىمدەر؟ وسى سۇراقتى مەن جالاڭاشكا بارعان سايىن ۋلكەن قارتيالارعا قويىپ، جاۋاپ الا المادىم. مۋمكiن ارحيۆ ماتەريالدارىندا بار شىعار. ال iرi بايلاردان قارقارا اۋدانىنان 1928 جىلى وتىزدان استام ادامدىجەر اۋدارعان دەيتiن اكەم. «اقيقات» جۋرنالى 1992 جىلعى ونىنشى سانىندا ون ءتورت ادامنىڭ تiزiمiن بەردi. ولار مىنالار:
بادiمتاەۆ يسا، بايباتشاەۆ ورازالى، داركەمباەۆ ابيىر، يمانبەكوۆ يسابەك، ەسەنوۆ ايداربەك، قاناپيەۆ ابدىكەرىم، قانىبەكوۆ قاسىم، كەلگەنباەۆ ءابدىلدا، كانىكەنوۆ تاپپاي، قۇماەۆ اقجول، قىلعيباەۆ جەتىباي، مالاەۆ سامەت، تۇرعانباەۆ جاقىبەك، تىشتىباەۆ دايىرماش.
مىنە، وسى اتالعان ادامداردىن بارلىعى ورال وبلىسىنىڭ جىمپيتى اۋدانىنا جەر اۋدارىلعان ەكەن. ولاردىڭ ۇرپاقتارى قازiر بار شىعار، ىزدەۋ سالىپ، جەرلەنگەن جەرiن انىقتاپ الار دەگەن ويمەن وسى تiزiمدi بەرiپ وتىرمىز.
مىركان جومارتبەك،
جالاڭاش اۋىلى، رايىمبەك اۋدانى.
دەرەكوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723995











