– Oi, qaraǵym-ai, myna bizdiń kórgenimiz kóntulaq qoi. Osynau qamshynyń qysqa sabyndai ǵana ǵúmyrymda aitsa nanǵysyz neler kesel men kesapatqa toly jailardy basymnan ótkerdim. Eger de uaqytyńdy bólip qúlaq asam deseń, kókiregime shermende bolyp qalǵan biteu jaranyń auzyn ashaiyn, – dep tereń de auyr kúrsinip alǵan Kólken aqsaqal qanjylaǵan qam kóńiliniń syr sandyǵyn ashty.
Sózge sheber, kóńiline toqyǵany men múigeni mol qart kesek túlǵasyn sergek qozǵap qoidy da, qos janaryn alysqa qadap, áńgimesin arydan bastap ketti.
–1937 jyldyń túp-tura 25 tamyzy edi. Sol bir tústaǵy meken – túraǵymyz Kegen audanynyń «Qúrmeti» dep atalatyn kolhozy – tyn. Ol kezde men 11 jastaǵy bala edim. Mezgil tańerteńgi shaq bolatyn. Oilamaǵan jerden qyzyl jaǵaly eki kisi úige kirip keldi. Biz otbasymyzben dúrligip, úrpiisip qaldyq. Álgiler sózge kelmesten ákem Qyrǵyzbaidyń qos qolyn artyna qaiyryp, aldaryna salyp aidap aldy da ketti. Ań-tań kúige engen bizder shamamyz tek eki kózimizge ǵana jetip, omyrauymyzdy jas juyp qala berdik.
Bir shańyraq astynda ákemniń ákesi 75 jastaǵy Ábdilda SHormanúly. 37-ge kelgen sheshem Násilhan, biri 9, endi bireui 2 jasqa jańa tolǵan qaryndastarym Juashan men Kókshegir jáne 5-tegi Quanysh, sondai-aq 11-di jańa ortaitqan men qaldym.
Ákemdi itjekkenge áketip, basymyzǵa qaiǵynyń qara búlty úiirilgen bizge auyl adamdary men kórshi-qolańdardy bylai qoiǵanda tuys – tuǵan ózi úrke qarap, úreili piǵyl tanytty. Jańa oqu jyly bastalyp, mektep tabaldyryǵyn attaǵan meni men qaryndasym Juashanǵa «sender halyq jauynyń balasysyńdar» degen qaraly at taǵyp, oquymyzǵa úzildi kesildi tyiym saldy.
Elden ekshelep, bólektenip qalǵan otbasymyzdyń kún kóris jaǵdaiy tym auyrǵa soqty. Kolhoz tarapynan eshbir kómek kórsetilmesin dep úiǵarylypty. Ondaǵylarda óz kóleńkelerinen ózderi úrkip, boilaryn bizden barynsha aulaq saldy. «Ólmegenge – óli balyq» demekshi, astyǵy orylyp alynǵan ańyzdan shama-sharqymyzsha masaq jinap alyp, kúiki tirliktiń kúiin keship, ólmestiń qam-qaraketin jasadyq. Atam Ábdilda sol tústa kolhozdyń bir qora qoiyn baǵatyn. Bizdiń bárimizge «auyldan attap alysqa úzap shappaisyńdar, al aitqanǵa qúlaq aspasańdar jazalanasyńdar» degen zildi sózderdi aityp, onsyz da moinymyzǵa túsken zil-batpan salmaqty odan da auyrlatyp jiberdi.
Zymyran uaqyt zymyrap ótip jatty. 1938 jyldyń tamyz aiy tuyp, ákemdi «halyq jauy» retinde aidap alyp ketkenine de jyl tolyp kaldy. Men eki qoidyń jún-júrqasyn arqalap Jalańashqa qarai sapar shektim. Ondaǵy oiym – sol arada qoi júnimen tiyn-teben jasap alyp, ary qarai sol kezdegi audan ortalyǵy Kegen selosyna baru-dy. Maqsatym – sondaǵy el aǵalaryna jolyǵyp, qaryndasymyz ekeumizdiń oquymyzǵa rúqsat alu bolatyn.
Túrǵan jerimizden audan ortalyǵy 120 shaqyrym. Jayau-jalpylap onda kelgen soń audandyq oqu bóliminiń bastyǵynyń qyzmet ornyn izdestirip júrip tauyp aldym da, sonda bas súqtym. Meniń múshkil jaǵdaiymdy estip, bilgen ol bizdi oquǵa qaita qabyldaudan at-tonyn ala qashty. Odan esh nátije shyǵara almaitynyma kózim ábden jetken soń audandyq partiya komitetiniń hatshysyna baryp múń-zarymdy shaǵudy jón kórdim. Jazbasha aryzymdy oqyp, onyń mazmúnyna qanyqqan audan basshysynyń yqylasy túsip, aryzyma oquǵa alynsyn degen búryshtama soǵyp, kol koiyp berdi. Itjekkenge aidalyp ketken ákem otbasyna kaityp oralǵandai, sondaǵy quanyshymda shek bolsashy. Osylaisha allanyń núry jauyp, óz qúrby-qúrdastarymnyń ortasyna qaita oralyp, oquymdy ármen qarai jalǵastyrdym. Keiinnen Almaty qalasyndaǵy sauda tehnikumyn támamdap, úzaq jyldar boiy osy salada qyzmet jasadym. Kegen, Eńbekshiqazaq, SHelek audandarynda mamandyǵym boiynsha sauda salasynda basshylyq qyzmetter atqardym. Qaraǵym-ai, aita bersek, qalǵan ǵúmyrymyz da tańǵa deiin tausylmaityn úzaq-sonar áńgime.
Al, endi ákeńiz Qyrǵyzbaidy nelikten «halyq jauy» dep qaralady, degen zańdy saual da qoyarsyzdar. Ony biz keiinnen baryp bildik. Kezinde Kegen audanynyń birinshi basshysy bolǵan Oraz Jandosov qyzmet babymen bizdiń «Qúrmeti» kolhozyna birneshe márte at basyn tiregen edi. Sondaǵy kolhoz basshylarynyń úiǵarymymen qasyna ergen birer adamdarmen ol kisi bizdiń úige qonaq bolyp, as-su iship ketken eken. «Daudyń basy Dairabaidyń kók siyry» demekshi, bar páleket mine, osydan shyǵypty. Ákem sol ketkennen mol ketip, otbasymyzǵa oralmai, súiegi sol jaqta qaldy. Bir kóńil júbatarlyǵy keiinnen tolyǵymen aktaldy. Ol kisi sonau zar men zapyranǵa toly jyldardyń bir kórinisin naqaqtan-naqaq «halyq jauynyń balasy» degen kara kúie jaǵylǵan, búrynǵy SHelek audanynyń Sarybúlaq auylynda ǵúmyr keshushi Kolken Qyrǵyzbaiúlynyń óz auzynan ilgerirekte jazyp alǵan edik. Endi sony ózderinizdin nazarlaryńyzǵa úsynuda jón kórdik.
Eskendir Raqymbaiúly,
Qazaqstan Jurnalister odaǵynyń múshesi.
Derekóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723995











