Ábeuqan Sabyrbekúly 1911 jyly (dońyz jyly) Kúnes audannyń SHirge jailauynda dúniege keledi. Ákesi Sabyrbek 25 jasynda qaitys bolyp, Ábeuqan 8 jasynda, qaryndasy Seidiqan 6 jasynda ákesinen jetim qalady. SHeshesi Keliman erinen jas qalyp, jesirlikpen jetimdiktiń azabyn tartsa da, ómirdiń qasireti men qaiǵysyna tózip, Sabyrbektiń otyn óshirmei, úly Ábeuqan men qyzy Seidiqandy qolynan jetelep júrip baǵyp-qaǵyp erjetkizedi.
Ábeuqan jasynan eti tiri bolyp ósedi. Ol bir jaǵynan joqshylyqtyń taqsiretin tartsa, bir jaǵynan qarańǵylyq jailaǵan feodaldyq qoǵamnyń jemeńger mansaptylarynyń tońmoiyn rushyldyq biliginiń qaqpaiyna úshyrap, kóńili sherli, júregi kúpti bolyp erjetedi. Ol qoly qysqa kedeilikten oqi almaidy. Eseie kele otbasyn baǵu mindeti moinyna túsedi de, kúnkóris úshin izdenis jasaidy. Ol mergenderge ilesip, ańshylyqty kásip etedi. Tau asyp, tas basyp, japan kezip, jer kórip, el tanidy. Nasharlar men jetim-jesirlerge jany ashyp, tilektestik bildiredi. Ádiletsizdikke, ezgige-qanauǵa qarsy keudesinde kek oty jalyndap, joq-jitikterdiń aryz-armany men múqtajyn tyńdaidy, olardyń joqshysy bolady.
1946 jyldarǵa kelgende SHyńjańdaǵy Gominьdan úkimetiniń ezgisi men qanauy, alym-salyqtyń auyrlyǵy, militaristik ústemdik pen últtyq ezgi halyqtyń Gominьdan úkimetine degen narazylyǵy men qarsylyǵyn qatty qozǵaidy. Altaidan, Ileden, Tarbaǵataidan art-artynan úkimetke qarsy qaruly kóterilister jaryqqa shyǵady.
1944 jyldyń kókteminen bastap Iledegi Nylqy audanynyń Ylastai tauynda Ákbar, Seiit, Patyqtardyń basshylyǵynda astyrtyn partizan úiymy qúrylyp, qaruly kóterilis jasauǵa daiyndyq jasalady. Búl sybysty estigen Ábeuqan Nylqyǵa jasyryn baryp, Nylqydaǵy shala qazaq Ábdikerim Sartpaievpen tanysady. Ábeuqannyń keudesinde újdany bar, jigerli, ot-júrek, qaruly jigit ekenin tanyǵan Ábdikerim ony ózine tartady. Ekeui Ábdikerimniń úiinde birneshe ret keńes ótkizedi. Ábdikerim Ábeuqanǵa halyqaralyq jaǵdaidy, memleket ishindegi shielenisken kúres jaǵdaiyn túsindire kelip, Nylqydaǵy Gominьdan úkimetine qarsy kóterilis bastaǵaly jatqanyn, Ylastaida kóteriliske basshylyq etetin partizan úiymynyń bazasy bar ekenin aitady. Ábeuqan kóterilisti quana qúptaidy ári oǵan óziniń de qatysatynyn aityp, qyzu ynta bildiredi.
1944 jyly 8-aida Ábdikerim Ábeuqandy Ylastaiǵa ertip barady. Ábeuqan ol jerde Ákbar, Seiit, Patyq, Qainam, Nauan, Hamittermen kezigip tanysady. Ákbar Ábeuqannyń jai-japsaryn súrap úǵysqannan keiin, oǵan kóterilistiń maqsatyn, joba-josparyn túsindirip, dem berip jigerlendiredi jáne naqtyly mindet tapsyrady. Ákbar Ábeuqanǵa: «Sen Qas, Kúnes boiyndaǵy elden Gominьdannyń salyǵyn jinaushy bolasyń. Salyq jinau jónindegi tanystyru qaǵazdy biz jóndetip beremiz. El ishinen salyq attardy jinap ákelgennen keiin, onyń ishindegi jaramdy attardy tańdap ústap, kókqamyrlyq Múqambek arqyly bizge jiberip beresiń. Sen at aidatqanda Múqambek habarlasyp túrady. Qas, Kúnesten salyq jinau barysynda ózińniń auzy berik, senimdi adamdaryń arqyly Gominьdan úkimetin audaru jóninde úgit júrgizesiń jáne astyrtyn partizan úiymyna adam tartasyń. Ol adamdar senimdi bolsa, Ylastaiǵa kelip shtabqa tanystyrasyń», – deidi. Múqambekti Ábeuqanǵa tanystyrady. Odan soń Múqambekke qosymsha Kókqamyrda astyrtyn úgit júrgizudi tapsyrady. Búlarmen birge sol maidanda el ishine úgit júrgizip, adam toptau mindetin ústine alǵandar – shopan Ospan, baduan Qalpet (úiǵyr), noǵai Ablajan, Ábeutálip Raqymjanúly, alban Sybanbek, noǵai Zikir siyaqty adamdar edi.
Ertesinde «Gominьdannyń salyǵyn jinaushy» degen tanystyru qaǵaz Ábeuqannyń qolyna tiedi. Ol tanystyrudy alǵan soń ayaldamai Qas ózenin órlep, salyq at jinauǵa kirisedi. Ol ár aqalaqshy-záńgige baryp, qaǵazdy kórsetip, ózine túsken salyqty dereu jinap beruin talap etedi. Qaǵazdy kórgen soń aqalaqshy-záńgiler de qúrsha jorǵalap, salyq atyn jinap qolyna tigizedi. Ábeuqan salyq at jinai júrip, kóteriliske qatysuǵa adam toptaidy. Sol kezde Ábeuqannyń partizan úiymyna tartqan adamdary: Teristańbaly Eden batyr, Jolymbet Jaqyp Mailybekúly, alban Múǵalym, Qamyr, Súltan, Jaqash siyaqty adamdar boldy. Olar Ábeuqannyń tanystyruy boiynsha Ylastai partizandyq shtabymen bailanys jasap, ár aldyna top qúrap adam úiymdastyrady. Sol kezde Edenniń úiymdastyrǵany 20-dan astam adam, Jaqyp Mailybekúlynyń úiymdastyrǵany 40-tan astam adam, Múǵalimniń úiymdastyrǵany 30-neshe adam, Súltannyń úiymdastyrǵany 30 adam, Jaqashtyń úiymdastyrǵany 10-neshe adam bolǵan. Olar bir aiǵa jetpei árekettenip, Ylastaiǵa baryp Nylqy kóterilisine qatysady.
Ábeuqan Qas boiynan jinalǵan salyq attardy Nylqydaǵy Gominьdan úkimetine jetkizip beretin kezde, ár rette 10–15-ten jaqsy attardy taldap alyp, sannan shyǵaryp tastap, astyrtyn Múqambektiń qolyna tigizip, Ylastaiǵa jóneltip otyrady. Qastyń salyǵyn jinap bolǵan soń, Kúnestiń kúńgeiinen bir rette 80 at salmaqshy bolyp baryp salyq jinaidy da, onyń ishinen taǵy da júirik sańlaǵynan 15 at tańdap alyp, Ylastaiǵa jibertedi. Ábeuqan at salyǵyn jinaumen birge, qúrttan oiǵan tańbany paidalanyp, partizandarǵa azyqtyq úshin Kúnes kúńgeiinen soiys mal, astyq jinaidy. Ol búl mindetti jan-dúnimen berilip, belsene isteidi. Attan túspei órli-tómen sabylyp, birneshe ai úi qarasyn kórmeidi. Halyqtyń qoldauymen azattyq kúresiniń jeńiske jetetinine kúshti senim ornatady. Ol kóterilisshilerdiń alǵashqy retki Nylqyny alu soǵysyna qatysady. 7-qazan kúni Nylqy alynady. Nylqy alynǵannan keiin shtabtan jańa mindet alyp, Kúnestiń kúńgeiine jeńis habaryn taratady. Útytóteniń jazyǵynan órlep, Temirlik, Zekti, Túrgen, Úshkepterge deiin Kúnestegi Gominьdan úkimetiniń ústemdigin audaru úshin úgit júrgizedi jáne partizandarǵa azyq-túlik, soiys mal jinaidy. Sol kezdegi Ábeuqannyń úgitine qosylyp, tóńkeriske tilektestik bildirgender – Aqqoi fermasynan: Nasypqazy; Mystan: Imanaqyn SHekbaiúly (záńgi); Útytóteden: Doma Jaraspaiúly (záńgi), Omarqan Bojalaqúly; Temirlikten: Núraqymet Jandarálúly (záńgi), Túrǵan záńgi, Yrymbek záńgi; Zektiden: Matqasym Úsenúly (záńgi), Nazirbek Ysqaqúly (záńgi), Mútajy Arynúly (záńgi); Túrgennen: Slamqan Ystyqpaiúly (záńgi), Erbosyn Beldeubaiúly (záńgi); Úshkepterden: Ádilbek Jabaiúly (záńgi), Dáulet Beisembiúly, Úldaqan Qúrmanajyúly. Búl adamdar Kúnestegi Gominьdan úkimetin audaruǵa kómek kórsetpekshi bolyp, tóńkeristi qoldaityndyǵy jóninde Ábeuqanǵa pozitsiya bildiredi jáne «6 úryny» qoldap, júrtshylyqqa astyrtyn úgit júrgizedi.
Ábeuqan Kúnestegi daiyndyqtaryn istep bolyp, ahualdy málimdeu úshin Nylqyǵa júrgeli túrǵanda, Bestóbeden ásker shyǵyp, Nylqy kóterilisin janyshtaǵaly jatyr degen habardy estidi de, tizgin úshymen Nylqyǵa jetip shtabqa habar beredi. Kóterilisshiler jaǵynan Nylqy alynǵanyn estigen Gominьdan úkimeti asyp-sasyp, Iledegi áskerlerin úsh baǵytta Nylqyǵa jótkeidi.
Mazar arqyly Nylqynyń batysynan 300 ásker, Básilgen arqyly Nylqynyń ońtústiginen 300 ásker, Kúnes arqyly tóte asuynan asyryp 200 ásker jiberip, Nylqyny úsh jaqtan qorshap, qaitaryp almaq bolady. SHihudan birneshe polk jótkep, Jyń arqyly Ashaly men Kógershin asuynan asyrmaq bolady. Kóterilisshiler qatty qauip astynda qalady. Búǵan qarsy shara qoldanu úshin Ákbar, Seiit, Patyq, Qainam, YUuan beseui shtabta keńesip, partizandardy úsh topqa bóledi. Mazar jolyn tosu úshin Qarsu arqyly YUuan tobyn jiberedi. Básilgen asuyn tosu úshin Ákbar, Seiit toby jolǵa shyǵady. Tóte asuyn tosu úshin Qainam tobyn jiberedi. Ylastaidaǵy bas shtabta Patyq, Nylqydaǵy bólimshe shtabta shopan Ospan qalady. Kóterilisshilerdiń qaru-jaraǵy tolyq emes, san jaǵynan da basym edi (jau jaǵynan). Az adammen kóp jauǵa tótep beruge tura keldi. Búl shaiqasta Ákbar, Seiit toby sheber soǵys taktikasyn qoldanyp, jaudyń kúshin tas-talqan etti. Ile-shala YUuan tobyna kómektesip, ol jaqtan kelgen jaudy da soqqymen shegindirdi. Qainam toby Aqqoidy alady da, Kúnesten kelgen jaumen tabandap soǵysa almai, Nylqyǵa sheginedi. Jau tóteden asyp, Qainam tobyn qua soqqylap, 11-aidyń 1-kúni Nylqyny basyp alady. Qainam toby qashyp shyǵyp, batystaǵy Ákbar, Seiit, YUuan tobyna qosylady. Jaudyń jan-jaqtan kelgen áskerleriniń negizgi kúshi Nylqyǵa shoǵyrlanady.
- qazan kúni Ábeuqan Útytóteden ótip, qaitadan Kúnestiń kúńgeiimen órlep kele jatqanda, Gominьdannyń 200 áskerin Bestóbeden bastap Útytóteden ótkizip tastap, Bestóbege qaityp bara jatqan Jaiyrbek ákim, qasynda húijań manap bastaǵan onshaqty adammen, Ábeuqanǵa kezigip qalady. Jaiyrbek sol arada Ábeuqandy ústatyp bailatady da: «Sen úryǵa erip, búlik tudyryp, eldi búldirdiń», – dep qamshynyń astyna alady. Sodan soń audanǵa aparyp jazalatpaqshy bolyp, atqa tańyp Bestóbege qarai alyp júredi. Múny kórgen Matqasym záńgi Máli aqalaqshyǵa baryp, Ábeuqandy qútqaryp qaludy ótinedi. Máli Matqasymǵa: «Búl qu tynysh júrmeidi, aitqan tildi almaidy, endi óz obaly ózine, oǵan jolai almaimyn, pálesi júǵady», – dep atqa minip tauǵa qashyp shyǵyp ketedi. Osy kezde erkebúlan kedei Ertisbai Táukeúly, Qanaǵat siyaqtylar atqa minip attanyp, jalańash qoltyq kedeilerden 30-dyń ústinde adam jinap, qoldaryna soiyl, shoqpar alyp, Temirlik túsyndaǵy Jar ótkelden Jaiyrbekti quyp jetip, Ábeuqandy aiyryp alyp qalady. Ábeuqan úiine kelgennen keiin birneshe kún ótken soń, «Gominьdan Nylqyny “6 úrydan” qaitaryp alypty» degen habar taralady.
- 11-aidyń basynda Gominьdan úkimeti jaǵynan Ábeuqandy ústau jóninde búiryq shyǵyp, artynan quǵyn túsedi. Ábeuqan quǵynshylardan iz jazdyrady da, Qas ózeniniń soltústik jaǵyna ótip, partizandarǵa qosylu úshin Ylastaiǵa qarai jol tartady. Jol boiynda húizu Túrdy SHáripúlyna kezigedi, ol shtabtyń delegatshysy bolatyn. Túrdy SHárip Ábeuqanǵa: «Seni arnaiy izdep shyǵyp edim, sátimen keziktiń, meni saǵan Patyq arnaiy jiberedi. Biz Nylqyny jauǵa bosatyp bergenmen, Qúljany alyp boldyq. Qúljadaǵy Gominьdan áskerleri Airanbaqqa tyǵylyp, qorshauda qaldy. Ókinerligi – Ákbar men Seiit ekeui de qúrban boldy. Bas shtab saǵan Kúnestegi daiyndyq júmystaryn bosańsytpai istep túrsyn dedi. Túbinde jeńis bizdiki bolady. Jeńistiń habaryn halyqqa taratyp, úgit júrgize ber, jau jaǵynan abailap saqtyq iste», – deidi. Ábeuqan qaitadan auylyna keledi de, jeńis habaryn elge taratyp, tóńkeristik úgit júrgizedi.
Nylqyny jau qaita alǵannan keiin, Jalynqolda Ákbar jau oǵynan jaraly bolady. Keńsai partizandarymen bailanys jasap, Nylqy partizandarynyń basshylary shtabta keńes ótkizip, Ákbar men Ylastaidaǵy shtabty qorǵauǵa 30 adam qaldyryp, Qúljany alu úshin 3-qarasha kúni keshte úsh topqa bólinip qalaǵa attanady. Qúljada jaudyń áskeri kúshi álsiz edi. Kóterilisshiler Qúljaǵa úsh baǵyttan kiredi de, Qúlja halqynyń kómegine súienip, aimaqtyq uáli mekemesi men shaqshy mekemesin jáne Gominьdannyń Qúljadaǵy qolbasshylyq shtabyn basyp alady. Qaldyq jau Airanbaqqa baryp tyǵylady.
1944 jyly 12-qarasha kúni «SHyǵys Túrkistan uaqyttyq úkimeti» qúrylady. 19-qarasha kúni Kúnes audanynda da Gominьdan úkimeti audarylyp, jańa úkimet qúrylady.
1945 jyly kóktemde Ábeuqanǵa Rapyqtan shaqyrtu qaǵaz keledi. Qaǵazda: «Nylqydaǵy shtabqa tez jetip kel», – degen búiryq jazylǵan. Ábeuqan Nylqydaǵy shtabqa barysymen ony Patyq pen shopan Ospan qabyldap: «Sen Ashalydaǵy soǵysqa qolbasshylyq etu shtabyna barasyń, sol shtabta ne qyzmet búiyrsa – sony atqarasyń», – dep tapsyrma berip jiberedi. Ábeuqan Ashalyǵa barǵannan keiin, sol jerdegi partizandyq soǵystyń shtab bastyǵy Ábdikerim Sartpaiev qabyldap, Ábeuqandy partizan áskerlerine oq-dári, azyq-túlik tasyp jetkizetin artqy sap qamdau áskeriniń bastyǵy etip taǵaiyndaidy. Ábeuqan qarulanǵan bir áskerdi bastap, Ashalydaǵy artqy sap qamdau qyzmetine basshylyq etip, Qazyqan, Manapqan jáne Qabylbek bólimderine oq-dári, azyq-túlik tasyp, jaralylardy qútqarady. Soǵysta jaudyń oǵy Ábeuqannyń oń qolynyń shynashaǵyn túbinen júlyp áketedi. Ile óńiri azat etiledi, «Úsh aimaq» últtyq armiyasy 8-sáuirde qúrylady, Altai, Tarbaǵatai, Búratala, Jyń, SHihu, Sauan, Manas audandaryndaǵy Gominьdan armiyasynyń negizgi qosyndaryn talqandaidy.
1945 jyly mausymda Nylqyda 80 adamnan qúralǵan partizandar toby úiymdastyrylady, búl Ysqaqbek generaldyń basshylyǵynda bolady. Búl topta syrtta kóp júrip ysylǵan, jol biletin, is kórgen batyrlar men mergender qabyldanady. Partizandar toby 3-ke bólinip retteledi. 30-dan 60 adam eki «ádiliyaǵa» bólinip, 1-ádiliyanyń basshysy – Ábeuqan, ekinshisiniń basshysy – Qabden bolady. Búl partizandar toby Nylqyda bir aiǵa juyq soǵys daiyndyǵyn istep, áskeri jattyǵular ótkizdi. 7-aida soǵysqa attanyp, Arsalańmen asyp Eleńqabyrǵaǵa barady. Olar jerlik búqarasha jasanyp, jau jaǵdaiyn barlap, ahualyn igeredi. Jaudyń artqy shebin úzip tastap, arttan keletin kómek kúshterdi talqandap, jau shebine túiyqsyz shabuyl jasaidy. Altynqol aǵysynda bekinip jatqan 300 jau áskerin baiqap qalady. SHtabtyń búiryǵy boiynsha osy jauǵa soqqy beruge Ábeuqannyń ádiliyasy attanady. Olar qarańǵy túskende jolǵa shyǵyp, tań ata Altynqolǵa jetip, jau bekinisin qorshap alady. Jau áskerleri baiqap qalyp, eki jaq qiyan-keski soǵysyp ketedi.
Partizandar bir búryshtan kirip, jau okobynan oryn alady. Jaudyń birtalai adamyn shyǵyndatady. SHeptiń aldynda Ábeuqanmen qatar bir okopta bekinip jatqan alban Qoqymdy jáne Túrsyn degen eki jigit qaza bolady. Ábeuqan búl soǵysta batyrlyǵymen eren eńbek kórsetedi, jalǵyz ózi jauǵa soqqy berip qyryp tastaidy, jaudyń betin qaitarady. Kún besin bolǵanda Ábeuqannyń ádiliyasy jaudy shegindirip, bekinisine quyp tyǵady. SHtab jau bekinisine jaqyn jerdegi shoqy túbine kelip ornalasypty. SHtabtyń búiryǵy boiynsha Ábeuqannyń ádiliyasy jau «postyn» (bekinisin) jarudy óz ústine alady. Qasyna batyr serikterin ertip jau postyna jaqyndaidy. Postqa jaqyndai bergende Ábeuqannyń qarnynan oq tisip jaralanady. Kóken tastaǵan granattardan jau posty jartylaidy. Kóken Ábeuqandy shtabqa ákelip, qútqaru áreketin jasaidy. Jaudyń kóp bólimi joiylady da, az bólimi qashyp qútylady. 40-tan astam adam qaru tapsyryp, tize búgedi. Jau bekinisin alǵannan keiin shtab sol jerge qúrylady. Jol tosyp, jaudyń artqy sabynan jiberilgen oq-dári, qatynas qúraldaryn qolǵa túsiredi. Ábeuqan sanitardyń den qoya emdeuimen eki aptada sauyǵady. Ádiliyanyń kezegimen túngi barlauda júrgende, qaru-jaraq tiegen jaudyń eki mashinasy, bir bólim áskerimen kele jatqanyn kóredi. Aldynda kele jatqan mashina minadan jarylyp, sońǵysy artyna qashpaqshy bolady, Ábeuqandar oq jaudyryp júrgizbeidi. Olar tize búgedi. On neshe adamdy qarusyzdandyryp, shtabqa aidap ákeledi, zattaryn oljalaidy.
Eki kúnnen soń shtabtyń búiryǵy boiynsha Ábeuqan SHegeshordǵy jau jaǵdaiyn barlauǵa jol alady. Qabdolla degen kisi olardy málige bastap kirip, jau jaǵdaiyn barlauǵa ketedi. Qabdolla bir saǵattan soń olarǵa dybys beredi, osy kezde jau áskeri kelip qalyp, olar sytylyp qashady. Arttarynan jau qualap keledi, olar bir túiyqqa tirelip qalady. Olar Qarasudy kesip óte shyǵady, jaǵaǵa shyǵyp jaǵyn adastyryp qashyp, shtabqa keledi. Sóitse Qabdolla jaudyń tyńshysy eken. Ábeuqandar 500 jau áskeriniń shtabqa jaqyndap qalǵanynan habar tabady. Olar dereu oryn auystyrady, artynan jau da izine túsedi. Olar bekiniske qolaily sai ańǵaryna túsedi. Rapyq Ábeuqanǵa 7 adammen birge sai auzynda qalyp jaudy ótkizip jiberuin, ózderiniń aldyńǵy jaqtan soqqylaitynyn, olar qaita qashqanda birde-bireuin ótkizbei ústauyn aitady. Josparlary sátti túrde iske asyp, eki jaqtan birdei soqqy jegen jau áskerleri tize búgip, qaru tapsyrady. Jaudyń 800 adamdyq qosyny 80 adamdyq partizandar jaǵynan túgelimen joiylady.
Úsh kúnnen soń olar SHegeshor málisindegi jaudy qorshap alady. Jau postyn alu mindeti taǵy da Ábeuqanǵa júkteledi. Sol túni olar posty aluǵa shyǵady, tań ata jau jaǵdaiyn barlap, Ábeuqan post mańyndaǵy jalǵyz qarauyldy artynan kelip keńirdeginen ala túsedi de, ony jairatady. Post ishinde birneshe jerde pulemet qúrǵaly eken, qalǵyp otyrǵan bes jau áskeri olardyń postqa kirgenin sezbei qalady. Bes jau áskerin Ábeuqan qylyshpen únsiz óshiredi. Ábeuqan posty ielep, Kókendi habarǵa jiberedi. Ádiliyadaǵy erler postqa kelip, dybys shyǵarmai búiryq kútedi. Syrttaǵy partizandar syrt jaqtan jaudyń záresin alady, osylaisha jau máliden sheginip shyǵady.
Osydan bir apta ótken soń, shtab bastyǵy Rapyq Ábeuqandy Jyńdaǵy Kúderteńdi jaudan tazartuǵa búiryq berip attandyrady. Ábeuqan óz ádiliyasynan 15 adam alyp, Kúderteń kópirine bir jarym kúnde jetedi de, kele sala kópirge kerosin shashyp órtep tastaidy. Kópir janyp bolǵansha olar sol jerde bolady, tún jarymynda olardy jau qorshap alady, olar qorshaudy búzyp shyǵady. SHtabty jau qorshauǵa alyp alǵan eken, olar jaumen bir táulik soǵysady. Osy soǵysta 10-nan asa partizan qúrban bolyp, 60-tan astam adam ǵana qalady. Partizandar joiylyp ketu qaupinde qalady. Kesh batyp, qarańǵy túskende shtabtan partizandarǵa qorshaudy búzyp shyǵuǵa búiryq beriledi. Búl soǵysta Qońyrbai Áleibek eren erlik kórsetedi. Ol antalaǵan jaudy bettetpei, partizandardyń barlyq qúraldardy alyp qashyp shyǵuyna orai jaratady. Áleibektiń qorǵauynda olar qorshaudy búzyp ilgerileidi, sońynda ózi de aman-esen shyǵady. Ábeuqan men Parit partizandar úzaǵansha jaudy tosqauyldap túryp, sońynda jaudyń qorshauyna qaita túsip qalady da, qorshaudy taǵy búzyp shyǵyp ketedi.
Olar tań atqanda bir jazyq dalaǵa jetedi de, qatty sharshaǵandyqtan úiyqtap qalady. Kún tóbege kelgende oyanyp, qaǵyr dalada qatty shóldeidi. Su izdep tappaidy. Baǵdarlaryn bilmei qalady, attary da boldyryp, ózderi tityqtap ál-dármeni ketip, bir shúńqyrǵa túsip jatyp qalady. Kóligine jatyp úiyqtap qalady, tań atqanda biraq oyanady. Búlar nár tatpaǵaly eki táulik bolǵan. Ábeuqan bir dóńeske shyǵyp otyrsa, eki jayau adamdy kóredi, olardy qol isharasymen shaqyryp alady. Olar eki úiǵyr eken, Ábeuqannyń myltyǵyn kórip shoshyp qalady. Ábeuqan olarǵa óziniń partizan ekenin aitqanda, olar quanyp qalady.
Eki úiǵyr: qystaqtaryn jau basyp alyp, ózderiniń qashyp júrgenin, basqa auyldastarynyń da osy arada bytyrap júrgenin aitady. Ábeuqan olardan jaqyn mańda su bar ma dep súraidy, olar qarbyzdyqtyń bar ekenin, biraq ony jau basyp jatqanyn aitady. Ábeuqan olarǵa eki daǵar tapqyzyp alady da, qarbyzdyqqa ertip baruyn súraidy. Ol ekeui qorqyp barǵysy kelmegen soń Ábeuqan: «Barmasańdar atyp tastaimyn, shólden ólgenshe, jaudan ólgenimiz jaqsy emes pe?» – dep kóndiredi. Olar amalsyzdan erip júredi. Ábeuqan qarbyzdyqqa jaqyndaǵanda, qara terge malynyp júre almai qalady da, eki úiǵyrǵa myltyǵyn oqtap qoiyp qarbyz aldyrady. Eki daǵar qarbyzdan ózi shóli qanǵansha jeidi de, qalǵanyn Parittiń qasyna alyp keledi. Parit esin bilmei talyqsyp jatyr eken. Olar Parittiń auzyna qarbyzdyń suyn tamyzyp esin jiǵyzdy. Parit áldengen soń qalǵan qarbyzdy attardyń aldyna tastaidy. Ábeuqan men Parit eki úiǵyrdy ertip málisine keledi de, qashyp júrgen sol málisiniń adamdaryn jinatqyzady. Túnimen málisin kúzetedi.
Olar sol túni eline jete almai, sol máliste jan sauǵalap júrgen bir Nylqylyq múńǵúlmen tanysady da, onyń talaby boiynsha qatarlaryna qosyp alady. Tańerteń sol máliske basyp kirgen jaumen atysyp qalady. Jau bir ózekke túsip, bekinip jatyp alady. Olardyń artynan jaudyń taǵy bir polki kelip jetedi. Ábeuqandar sheginip, partizandar qosynyn izdep jolǵa shyǵady. Olar tau etegine kelgende úiyqtap jatqan úsh jau áskerin kórip, olardy óltirip, qaru-jaraǵyn alyp, bir myltyqty múńǵúlǵa berip, ony partizandar qataryna áskerge qabyldaidy. Olar SHegeshordyń tauymen tau saǵalap Súmbyldyń Kúresine jetedi. Ábeuqan úǵysu úshin qasyndaǵy múńǵúldy Kúreniń lamasyna jiberedi. Olar Ábeuqan men Paritti qarsy alyp, attan túsirip alady. Olar Ábeuqanǵa: «Qashqan jau mal-múlkimizdi tonap, berekemizdi alyp, úreiimizdi úshyrdy», – dep shaǵymdanady. Kúreniń málisinde 30–40-tai semьya bar eken. Ábeuqan Paritti postqa qoiyp, endi ishke shai ishuge kirgende, syrttan jau kelgendigi turaly habardy estidi. Ábeuqan auyldyń ayaq jaǵyndaǵy túmsyqty ainalyp qarasa, 200-dei jau áskeri kele jatyr eken. Ábeuqan soǵysuǵa daiyndalady. Parit oǵan: «Aqymaq bolma, sonshama jauǵa úsh adam qalai tótep bere alamyz. Osyndai amanymyzda qashalyq», – deidi. Múny estigen múńǵúldar qorqyp shulasyp ketedi.
Ábeuqan osynsha eldi shulatyp, jau qolyna tastap qashyp ketudi namys kóredi. Ol Paritke: «Qashqan jauda qansha qauqar bar, erlikpen saiyssaq tize búktirermiz», – dep jaudyń jaqyndauyn kútedi. Jau jaqyndap qalǵanda Ábeuqan avtomattan oq jaudyrady. Jaudyń birnesheui oqqa úshyp, qalǵandary búǵyp qalady. Ábeuqan «germankany» (vintovka) alyp, qylt etkenin atqylap, bas kótertpeidi, jau qarsylasuǵa dármensiz qalady. Ábeuqan mańaiyna qarasa, Parit qashyp ketipti. Ol art jaǵyndaǵy múńǵúldarǵa búiyryp: «Atqa minip kezeńnen kórinis berip, ary-beri shauyp ótińder», – deidi. Múńǵúldar attaryna minip shulasyp, alystan kórinis berip, kezeńnen shauyp ótedi. Jauǵa qalyń ásker kelip, ústi-ústine qosylyp jatqandai seziledi. Jaudyń at-kólikteri men júk artqan esekteri aqyryn jyljyp, Ábeuqannyń qasyna keledi. Ábeuqan múńǵúldarǵa: «Kólikterdi qaltarysqa aparyp, qaiyra túryńdar», – deidi. Múńǵúldar kólikterdi aidap ketedi. Ábeuqan jauǵa: «Túgel tize búgip, qúral tapsyryńdar! Qarsylyq kórsetseńder, birińdi qaldyrmai atyp tastaimyz!» – dep aiqailap, qytai tilin biletin múńǵúlǵa audartady.
Jau jaqtan bir adam jauap qaitaryp: «Bizdi óltirmeseńder, qúral tapsyramyz. Óltirmeske qoldaryńnan qaǵaz berińder», – deidi. Ábeuqan jan qaltasynda júrgen múqaltaq kamchatskii qaryndashty alyp, bir japyraq qaǵazǵa jazu formasynda keltirip shimailaidy da, ayaq jaǵyna óziniń kishkene mór tańbasyn basyp beredi. Sodan soń múńǵúldan eki uákil shyǵaryp, qaǵazdy olardyń qolyna berip: «Jau jaq ta uákil shyǵaryp, qaru-jaraqty bir jerge úisin», – deidi. Eki uákil qaǵazdy jau jaqqa aparyp, jaǵyna oqyp beredi. Jaudan eki adam shyǵyp, qaru-jaraqty aldyǵa shyǵaryp úiedi. Odan soń Ábeuqan jau áskerlerine búiryq berip, sapqa túrǵyzyp artyna qaratyp qoiyp, eki múńǵúlǵa tinttiredi. Olar tintip bolǵan soń múńǵúldarǵa qaru-jaraqty jinatyp alady da, jau áskerlerin iirip aidap, lamanyń qorjynyna bólip-bólip qamatyp tastap, syrtynan post qoyady.
Búl jolǵy qolǵa túsken jaudan 240 «germanke», bir pulemet, 480 granata, 12 jáshik oq oljaǵa túsedi. Qaru-jaraqty lamanyń úlken yskaladyna kirgizip, syrtynan kúzet qoyady. Búl aralyqta Parit te qaityp keledi. Ábeuqan Parittiń qoyanjúrek opasyzdyǵyna qatty yzalansa da, jau jaǵdaiy ony jazalaudy kótermeitindikten amalsyz ashuyn ishine jiyp, sabyr saqtaidy. Ábeuqan sol málistegi múńǵúldardan 20 adamdy uaqyttyq áskerlikke qabyldap, 20 myltyq úlestiredi. Olar bir jaǵynan nysana atudy úirenip, bir jaǵynan kezekshilik istep, qolǵa túsken tútqyndarǵa kúzetshilik etedi jáne sharuashylyqqa shyǵady. Ábeuqan osy múńǵúldardyń kómegine súienip, qolǵa túsken tútqyndardy 8 kún ústap túrady. Olardy óz azyǵyn ózine berip, óz attaryn ózderine soiǵyzyp berip tamaqtandyrady. Jau tútqynǵa túskenniń 6-kúni Ábeuqan qasyna birneshe adamdy ertip, sharuashylyq istep júrip, jaudyń qaldyq kúshterinen 20-ǵa tarta áskerge úshyrasyp qalyp, olardy tabanda qarusyzdandyryp, 10 súńgimen aidap keledi.
7-kúni tútqynǵa túsken áskerlermen barlyq oljany SHegeshordaǵy shtabqa ákelip tapsyru jóninde búiryq keledi. Partizandar SHegeshordy jaudan qaitaryp alypty. Ábeuqan múńǵúldarǵa bergen 20 myltyqty alyp qalady da, qalǵan qaru-jaraq, oq-dárilerdi at-túielerge arttyryp, júzden artyq at, qyryqtan artyq esek, tórt túiemen Parittiń qasyna onshaqty múńǵúldy qosyp berip, sol kúni aldyn ala jóneltedi.
Ertesinde tańerteń 20 myltyqtyń shaqpaǵyndaǵy shiratpalaryn alyp, 20 tútqynnyń moinyna asady da, olardy aldyńǵy qatarǵa tizip, barlyq tútqyndy tórt qatar etip sapqa tizip, nylqylyq múńǵúldy qasyna ertip, eki qarumen jiyny 220 adamdy aldyǵa salyp aidaidy. Tútqyndardy atsha jeldirtip otyryp, keshke jaqyn SHegeshor málisindegi shtabqa jetedi. Olar shtabqa kelgende Ysqaqbek general ofitserlermen birge jayaulap Ábeuqannyń aldynan shyǵyp, erligi men eleuli eńbegin qúttyqtaidy. Áskerler de sapqa tizilip, qyzu qol shapalaqtap qarsy alady. SHegeshorǵa «Úsh aimaq» áskerlerinen myńnan artyq adam kelip ornalasypty. Olardyń barlyǵy Gominьdannyń bir polk áskerin jalǵyz ózi qolǵa túsirip aidap kelgen batyrdy kóremiz dep, Ábeuqandy júrgizbei aldyn toryp, úiiriledi. Ábeuqan tútqyndardy bas shtabqa tapsyryp berip, óziniń partizan tobyna baryp serikterimen qaita qosylady. Tamaqtan keiin Áuezbek kelip, general shaqyryp jatqandyǵyn aitty. Ábeuqan generaldyń shtabyna barsa, shtabta tútqynǵa túsken áskerlerdiń basshylaryn tergeuge alyp jatypty. Tútqyndardyń polk bastyǵy orsaq tis qara, Ábeuqan jazyp bergen qaǵazdy janqaltasynan alyp, generalǵa úsyndy. Ol: «Batyrǵa barlyq qaru-jaraqpen birge ózimniń mauzerimdi de tapsyrǵamyn», – dedi. Ysqaqbek general qaǵazdy ary-beri audaryp qarap, qarqyldap kúlip ketti.
Kózinen jas aqqansha toqtamai kúlip, kóziniń jasyn qol oramalymen súrtip túryp: «Myna qaǵazdy qaisyń oqisyń? Toqtamai oqyp ketkenińe syilyq beremin», – dep komandirlerge úsynady. Olar tani almai qoldan-qolǵa ótkizip kúlip jatty. Sońynda general qaǵazdy Ábeuqannyń ózine berip: «Al, endi jazǵan qaǵazyńdy óziń oqyshy», – deidi. Ábeuqan: «Búl jazudy tanimyn dep ózimdi-ózim aldai almaimyn, múnymen aqymaq jaudy ǵana aldadym. Qaǵazdy solarǵa oqytyńyz», – dep kúle jauap beredi. General Ábeuqandy jauyrynnan qaǵyp túryp: «Jaraisyń, jaudy kelistirip aldapsyń! Batyrlyǵyńmen ailań teń, er júrek jigit ekensiń», – deidi. Osy arada Rapyq sóz qystyryp: «Ábeuqannyń batyrlyǵy bir búl emes, Nylqy kóterilisinen beri talai retki soǵysta erlik eńbekter kórsetti. Qiyn-qystau kezderde ylǵi atoilap alda júredi», – deidi. Osy orynda Ysqaqbek komandirlarǵa: «Búl jaqtaǵy jau negizinen joiylyp boldy. Sizder de azattyq isi jolynda óshpes eńbek kórsettińizder. Erteń qosyndaryńyzben Ilege qaitasyzdar. Osy jerde barlyǵyńyz estip qoiyńyzdar: Ilege barǵan soń, soǵysta eresen eńbek kórsetken batyrlar barlyq ordenimen syilanady. Sonda Ábeuqan Sabyrbekúly da syilanuǵa tiisti. Ázirshe osy jerde meniń beretin syilyǵym – áskeri attyń ishinen eń jaqsy attan bir at tańdap minsin! Búl meniń oǵan bergen esteligim bolsyn!» – deidi. Ertesinde 500-den artyq áskeri attyń ishinen Ábeuqan tańdap júrip, ataǵy shyqqan báige sara atty ústap minedi. Búl atty áskeri saptan qaitqanda úiine minip keledi.
1945 jyly 10-aidyń 13-kúni soǵysty toqtatyp, Gominьdan armiyasy men «Úsh aimaq» armiyasy Manas ózeniniń eki jaǵynda abyron (qaqpai) ústaidy. 10-aidyń ishinde Rapyq Baishorynúly qolbasshylyq etken partizandar tobyndaǵy 80 adamnyń 20-ǵa tarta adamy azattyq úshin ayauly ómirin qúrban etip, 60-tyń ústindegi adam Ilege qaitady. Olar Ilege barǵannan keiin, «Úsh aimaq» tóńkerisiniń jeńisin qúttyqtau, qúrbandardy eske alu, soǵys qaharmandaryn syilau zor jiyny ashylyp, partizandar tobynan eki adam soǵys batyry ordenimen syilanady. Onyń biri – Qońyrbai Áleibek batyr, endi biri – Ábeuqan batyr. Partizandar toby Jyń men SHihu aralyǵynda úsh ai qan keship soǵys júrgizip, birneshe ret erlik shaiqastar jasap, ózinen san jaǵynan áldeneshe ese kóp jau qosyndaryn talqandaidy. Olardyń óshpes eńbekteri «Úsh aimaq» tóńkerisi tarihynda altyn árippen jazylady. Soǵysta qúrban bolǵan qaharmandardyń esimi men ruhy máńgi jasaidy. Olardyń halqyna adal ardaqty isteri men izgi múratyna bolǵan halqymyzdyń súiispenshiligi tarih bolyp jalǵasady. Ábeuqan biyl 82 jasqa keldi, Zekti qalashyǵy SHyǵys qystaǵynyń qarapaiym diqany, halyqtyń qúrmetti aqsaqaly.
Eskertpeler (qysqa syzyqpen)
Gominьdan – Qytai Respublikasynyń sol dáuirdegi bileushi partiyasy
Nylqy – Ile aimaǵyndaǵy audan (qaz. Nylqy/Nilьka)
Kúnes (Kúnec) – Ile ózeni alabyndaǵy audan/ózen boiy
Qas (ózeni) – Kúneske qúyatyn ózen, óńir atauy retinde de qoldanylǵan
Ylastai – Nylqy mańyndaǵy tau/jailau atauy
Aqalaqshy – auyldyq ákimshilik buyndaǵy lauazym (aqsaqal, auyl basy mándes)
Záńgi – jergilikti bilik ókili (auyl starshinasy mándes)
Manap – ru basy, bai-feodal
SHtab – qolbasshylyq punkti, basqaru ortalyǵy
Ádiliya – mátinde «áskeri bólimshe/jasaq» maǵynasynda qoldanylǵan qoldanys
Post – qarauyl bekinisi, qorǵanys núktesi
Okop – atys shebi úshin qazylǵan or
«Germanke» – nemis júiesindegi vintovkaǵa túrmystyq atau
Mauzer – Mauzer markaly tapansha/vintovka
Pulemet – avtomatty oqjatar qaruy (kulemet)
Granata – qol jarylǵyshy
Máli / mális – qystaq, eldi meken (jergilikti atau/transkriptsiya)
Kerosin – janarmai túri (kóshpeli ortada jii otaldyrǵysh súiyqtyq)
Abyron (qaqpai) – eki jaq shep túzip, atyspau/toqtau mámilesi
Airanbaq – Qúlja mańyndaǵy jer-su atauy (bekinip tyǵylatyn audan retinde atalady)
Kúderteń – kópir/ótpe atauy (Jyń óńirindegi nysan)
Útytóte – asu/jazyq atauy (óńirlik transkriptsiya)
Qysqasha sipattama (annotatsiya)
Mátin Ábeuqan Sabyrbekúlynyń (1911, Kúnes) kedei ortadan shyǵyp, 1944–1945 jj. Ile–Nylqy kóterilisine belsene qatysqan partizan retinde qalyptasuyn bayandaidy. Ol búrkenshik qyzmetpen at-alymdy búru, úgit-nasihat, tyldyq qamdau jáne tikelei úrys áreketterin úilestirgen úiymdastyrushy retinde kórinedi. Kilt epizod – bir polkke juyq jau kúshin ailamen tútqynǵa túsiru (qaǵaz-hat ailasy). Sońynda Ysqaqbek general tarapynan marapattalyp, soǵys batyry ordenin alady. Keiin Zekti óńirinde qarapaiym diqan, qúrmetti aqsaqal retinde ómir súredi.
Derekkóz: “Kúnes audanynyń tarihi materialdary” 4-kitapú
Material berushi: Álimseiit Úldaqanúly
Rettep jazǵan: Dáuitbek Túrysbekúly
Redaktsiyasyn qaraǵan: Andas Omaraqynúly.
Túp núsqa arap harpindk,
Audaryp, túsinikter jazyp, rettegen Qajet Andas











