Biz negizinen bes kúndik júmys tártibine baǵynamyz. Dúisenbiden júma kúnge deiin nátijeli, meili nátijesiz júmys istesek te oǵan aqy tólenedi. Al altynshy kúngi júmysty ózimiz tauyp alǵanbyz. Ol úshin óz qaltamyzdan qarjy shyǵaruǵa tiistimiz. Ol senbi saiyn jinalyp, jarty kúndik uaqytymyzdy monshada ótkizetin tazalyq júmysy.
Búginde men túratyn qaladaǵy áleumenttik monshalardyń qúny 1500-aq teńge túrady. Jolyń, basqa shyǵynyń bar 2000 teńgemen kádimgidei demalyp qaitasyń. Taǵy bir qyzyǵy, adamdar monshaǵa jalańash túsetindikten be? Ár deńgeidegi adamdardyń bári monshada birdei sanalady. Sondai-aq, men jii baratyn monshada adamdar óz yńǵaiyna qarai top-topqa bólinip alǵanbyz. Mysaly, sársenbi kúni qariyalar, beisenbi kúni olardan jas zeinetke jańa shyqqandar, al senbi kúni túske deiin bizdiń tobymyz barady. Bir qyzyǵy bizdi eshkim zorlyqpen toptastyrǵan joq. Ózimizdi ózimiz izdep tauyp alǵanbyz. Monshanyń kire berisindegi kiim iletin sóredegi nómerlerdi de jekeshelendirip alǵanbyz. Tipti, álde kim senbi kúni monshaǵa kele almaityn nemese basqa jaqqa issaparǵa shyǵatyn, jeke júmysy shyǵa qalsa aldymen bizden súranyp, monshaǵa barmaitynyn eskertedi. Sosyn mekemesinen súranady.
Bizdiń qúramda kimder bar dep oilaityn shyǵarsyz? Qatarymyzda qaharynan qol astyndaǵy qyzmetkerleri qaltyrap júretin basshy azamattar, júdyryǵyn bir siltese qandai alpamsadai adamdy súlatyp salatyn sportshylar, ádette túr-túrpatyna sáp salmaǵanymen, auzynan shyqqan árbir áńgimesine ishek-sileń qatatyn kúldirgishiler, formada júrgende alystap júrgiń keletin qúqyq qorǵaushylar, bazarda arba súirep júrgenimen monshany daiyndaǵanda aldyna jan salmaityn aqkóńil azamattar, dúkenine barsań bir tiyn úshin keńirdektesetin, al monshaǵa kerekti iis sudy álemniń qai túkpirinde, qúny qansha qymbat bolsa da tauyp ákeletin qol ashyq azamattar, eldiń órkenietin, ózgerisin aityp ózeureitin biz siyaqty tártipti, Úkimettiń istep otyrǵan ár isine narazy bolyp júretin «Tártipsiz» sayasatkrler, ózi monshaǵa kelip, monshaǵa kóp túsudiń ziyandy ekenin túsindirgisi kelip túrli dálel keltiretin dárigerler, qysqasy, ár salanyń, ár deńgeili adamdar bir top bolyp jinalyp qalǵanbyz. Tipti uaqyt óte kele bauyr basyp kettik.
Bir qyzyǵy, kóshede qarapaiym satushy bolǵanymen, monshany myqty daiyndaityn jigitke bárimiz baǵynamyz. Ol monshany daiyndap bolyp, iissuyn seuip, denesine oraityn matasymen auasyn ainaldyryp, sosyn esigin jauyp, qol sozym jerde túrǵan qoqys salatyn shelekti esikke tirep: «On minut kútińder?» dep ózi temeki sheshuge nemese susyn ishuge ketedi. Esiktiń kózinde iirilip túrǵan neler myqtylar onyń aitqanyn baǵynamyz. Ol kelip, monshanyń ishin taǵy bir tekserip, «Kirińder» dep búiyrǵansha kútip túramyz. Búndaida ádette júlqynyp túratyndarda juasyp qalady. Keide jigitimiz kóbirek ainalyp qalsa da, keshirimmen qaraimyz. Negizinde monshany ózimizde daiyndai saluǵa bolady. Biraq sol jigit daiyndamasa kóńilimiz kónshimeidi. Ol joq kúni monshaǵa túskendei bolmaimyz. Kóshede kezdese qalsa: «Senbi kúni qalmai bar», – dep eskertip qoyamyz. Ábden daiyndalyp, iissudyń iisi búrqyrap túrǵan monshaǵa kirgen soń da sol jigittiń ornalastyruymen júregi myqty, myqty emes degen ret boiynsha ár satyǵa jailanyp otyryp, áńgime dúkenin qúramyz.
Jurnalist bolsam da, álem de bolyp jatqan, tipti ózimiz jasap jatqan qalada oryn alǵan ózgerister men oqiǵalardy sol jerden estip, auzym ashylyp qalady. Qatarymyzda ádette qabaǵynan qar jauyp júretin qúqyq qorǵaushy jigitter búl áńgimelerge keshirimmen qaraidy. Búndai ókpe-naz monshada aitylsa jarasatyn siyaqty. Eger monshanyń syrtynda aitylsa, ómirge qauip tónui bek múmkin. Ystyq budan shyqqannan keiin muzdai suyq basseiingi bir súńgip alasyńda taǵy da kelip deńeńdi jylytasyń. Sosyn demalys bólmesine ayańdaisyń.
Ár senbi saiyn monshaǵa baru ádetke ainalǵannan keiin be? Áielderimiz de sumkaǵa arnaiy daiyndaǵan taǵamdaryn salyp jiberudi ádetke ainaldyryp alǵan. Qatarymyzda biz ystyq budan shyqqansha ústeldi jainatyp qoyatyn ystyqqa kóp otyrmaityndar da bar. Biz buǵa kirerde sóreniń kiltin soǵan berip qoyamyz. Ol sómkedeǵi taǵamdardy alyp, belgilengen tártip boiynsha ústelge tizip qoyady. Bir qyzyǵy, árkim óz jaǵdaiyna qarai, biri qazy-qartasyn, endi biri bir dóńgelek nanyn ala keledi. Ol jerdegi taǵamdar kimdiki degen áńgime bolmaidy. Olar ústelge tizilgen soń bári kópshilikke ortaq dúnie bolyp shyǵa keledi. Anau anany ákelipti, mynau dym ákelmepti degen bólip-jaruda kezdespeidi. Arasynda bir jartysyn ala keletinder de bar. Ómiri sharap ishpegenderde osy rette bir stakan tartyp jiberedi. Bir qyzyǵy, dastarqan basynda kúldirgiden góri, naǵyz últshyldyqtyń áńgimesikóp aitylady.
– Monsha degendi eń alǵash bizdiń qazaqtar oilap tapqan. Bayaǵyda Edil patsha Batysqa auyp, Europany jaulaǵanda jergilikti halyq monsha degendi bilmeidi eken. Ish kiim kimeitin kórinedi. Olarǵa batyr babamyz san myńdaǵan erjúrek jasauyldaryn ertip barumen qatar, mádenietti de ala barǵan ǵoi, – dep sóz bastaidy tarihshy jigit.
– Keshe bir maqaladan oqyp qaldym. Atqa minip, shirenip sadaq tartudy da saqtar men ǵúndar oilap tuypty, – dep ilesedi taǵy biri.
– Basqalar shópten shaqai tartyp, shúbyryp júrgende álem-jálem oyulanǵan arbamen kóshken keshegi qańlylar emes pe? – deidi bireui múmkin ruy qańly shaǵar.
– Qymyz sapyryp, qymyran ashytqan, túie ústap, shúbat demdegen, qyz quyp, kókpar tartqan, bes sausaǵyn matyryp, besbarmaq jegende bizdiń qazaqtar edi. Qazir sonyń bárin qaidaǵy bireuler igiligine asyryp aldy. Teledidarda qolyn sermep sóileitinder soǵan qaramai qaida júr? – dep múń shaǵatyndar da bar.
– Iá, qytailar túsirgen «SHyńǵyshan» degen filьmde Naiman handyǵynda monsha bolǵany turaly kórinis bar. Eger sol kezde basqa handyqtar da monsha bolǵan bolsa, sol seriyalda kórsetiletin edi edi ǵoi, – dep taǵy bireui oi qosady.
Osy kezde ákemniń: «Júz estigenniń bireui ǵana shyn, bir kórgenniń bári shyn. Estigenińdi aityp eleuremei, kórgenińdi aityp kóregendik tanyt» degen ósieti oiyma orala ketedi de sózge men aralasamyn. Kim bilsin, eshkimge qaq-soǵym, ókpe-renishim bolmaǵannan keiin be qasymdaǵylar meniń tarihymdy qalamasa da sabyrlylyqpen tyńdauǵa etin úiretip alǵan
«Sakiskii monsha» degendi kórip óstyk. «Saq monshasy» deuge de bolar edi. Ózimizdiń qúlaqqa jyly estiletin ataulardy orysshalandyryp atasaq salmaqtyraq estiletin auruymyz bar ǵoi. «Sakiskii monsha» degende bári qarai qalady. Bala kúnimizde jazǵy demalystyń bárin en jailaudaǵy atamyzdyń úiinde ótkizushi edik. Bar tirligimiz qozy baǵu. Qol bosai qalsa, ala jazdai oshaǵannyń arasynda júrgen qoshqarlardan qyrqyp alǵan siri bolyp jabysyp qalǵan júndi tútetinbiz. «Osy jabysyp qalǵan júnderdi laqtyra salmai ma», – dep ashulanatynbyz sonda. Sóitip, ár auyldan sondai qiyndyqpen tútilgen júnder jinalyp, kiiz basylatyn. Aldymen tútilgen júndi qolmen toqylǵan shidyń ústine úqyptap jaiyp, shidy oraityn da onyń ústine qainaǵan sudy qúiyp jiberip, bilekpen ainaldyratynbyz. Qaita jaiyp, qaita ainaldyramyz. Ystyq sudyń kesirinen eki bilegimiz qyp-qyzyl bolyp, qolaurap, ábden qinalsaqta jún kiiz bolǵansha bir tynyshtyq bermeitin.
Biz kiiz basumen ainalysyp jatqanda eresek jigitter búlaqtyń suyn auyl qonǵan jerge tayau jatqan jalpaq qara tasqa qarai búryp, ábigerlenip jatady. Tasty ainaldyryp, ózen boiynan malta tas tasyp, qoralap úi, tastyń ústine oshaq jasaidy. Basynda túsinbei «Múnysy nesi dep» oilaitynbyz. Kiiz ábden shirap arasynan su túgili bu ótpeitin bolǵan kezde astynan syldyrap su aǵyp jatqan jalpaq tasty qorshai qalanǵan tasqa qara qúrym kiizdi ainaldyra jabady. Sol kezde el otyrǵan Kólsai jailauynan birneshe shaqyrym jerdegi Kórki dep atalatyn tasty taudan birneshe jigit qap-qap kómir jetkizedi. Tas oshaqqa ot jaǵylyp, tas úi kiizben qymtalady. Tas ábden qyzǵanda aldymen úlkender, odan keiin sheshelderimiz, sosyn bala-shaǵa, qyz-qyrqyn kezek-kezegimen monshaǵa shomyluǵa bet alamyz. Ottyń qyzuymen ábden qyzǵan qara tasqa bir shómish sudy shashyp qalsań boldy. «Byj» etken dybyspen birge kóterilgen bu qalyń qara kiizden dalaǵa shyǵa almai ainalyp kelip deneńdi shyjǵyrady. SHydamai bara jatsań jalpaq tatyń astyn úńgirlep qazǵan toǵannan aǵyp shyqqan muzdai suyq tau suynan bir shómish sudy ilip alyp, deneńe qúiyp jiber jannyń raqaty degen sol. Biz bala kúnimizde osylai monshaǵa túsip ósken edik. Keiin qaidaǵy bir áperbaqandar shyǵyp, «Ormandy órteisińder», taǵy da sol siyaqty túrli syltau shyǵaryp, sol monshany jasatpaityn boldy.
Osy kezde kóz aldyma sol bir qimas sátter oralady. Júregimde bir shemen bar ekeni anyq. Ony kópke aitpasam da kóńilimde sairap túrady. Osydan keiin Finsikii monshada shomylyp otyrǵandardyń áńgime auany «Sakiskii monsha» turaly bolady. Árkim bala kezderindegi monsha turaly kórgen-bilgenin aitysyp, duyldap otyrǵanda meniń kóz aldyma ákemmen birge alǵash ret monshaǵa barǵanym oralady.
… Ol kezde biz Araltóbe degen auylda túratynbyz. Meniń 14 jastaǵy kezim. Sol kúni ákem júmystan erte oraldy da qiimin tez auystyryp, meni ertip aldy da úiden shyqtyq:
– Áke, qaida baramyz? – dep súradym.
– Monshaǵa, – dep kelte jaua berdi.
Ákem aitqan monshaǵa jetkenshe osydan jeti-segiz jyl búrynǵy taudaǵy monshany oilaumen boldym. Alaida biz kelgen monshanyń jóni bólek eken. Sol jyly Ile ózeniniń suyn búryp, auylǵa jańadan su elektr stansysy salynǵan bolatyn. Stansy sudyń kúshimen qozǵalatyndyqtan biiktigi 3 metrden astam kanal qazylǵan. «Smaǵúl atanyń monshasy» atalyp ketken jańa monsha sol ósteńnen tesip su alyp, eńiske ornalasqan eken. Qyzyl kirpishten qalanǵan ádemi úidiń ishi qújynaǵan adam. Bári de monshany saǵynyp qalǵany belgili. Úlkeni bar, kishi bar, tyrjalańash adamdardyń arasyna kirip kettik. Basynda sál úyalǵanym bolmasa birte-birte kóz úirenip ketti. Sodan bastap ákemmen birge apta saiyn monshaǵa barudy ádetke ainaldyryp aldyq. Arada bes ai ótkende qai bir antúrǵannyń kesirinen boldy eken. Auyldyq ókimettiń qytaiy bar, qazaǵy bar, úiǵyry bar bir top atqamineri synyqtan syltau tauyp, «Smaǵúl atanyń monshasyn» búzyp tyndy. Atamyzda qúry jatqan joq. Órli-tómen aryzdanyp kórdi. Sol aryzdyń kóbin ákem jazyp berushi edi. Keiin kele Smaǵúl ataǵa «mal úrlyǵyna qatysty bar» degen jala jabylyp, bes jylǵa sottalyp ketti. Túrmeden aman-esen kelgenimen kóp ótpei ókpe túbirkulezben auyryp, qaitys boldy. Sodan beri men ósken auylda monsha bolǵan joq.
Qazir oilasam sonyń bári qoldan jasalǵan qylmystar eken ǵoi. Basqanyń, ásirese, mádenietsiz últ pen mádenietsiz adamdardyń qolyna qaraǵan kún qúrysyn. Kerisinshe, olar bizge «Qazaq mal baqqannan basqany bilmeidi» degen jetesiz oilaryn sanamyzǵa sińiru úshin ozyq dúniemizdiń bárin tis-tyrnaǵymen tyrmalap, túnshyqtyryp kelipti ǵoi. Naǵyz mádenietsiz, qúlqyny úshin ǵana kún kóretinder solar eken. Olar tek basqalardyń ozyq dúnietanymyn zorlyqpen menshiktenip, ózderin áulie kórsetip kelipti. Sebebi, olardyń ata-babalary shań topyraq bolyp júrse de, monshaǵa túsip kórmegennen keiin mynau álemge tyr jalańash kózben qarauǵa ádettenbegen. Bir quanarlyǵy, táuelsizdikpen birge sol qúndylyqtarymyzdy qaita tartyp alyp jatqanymyzǵa quanamyn. Osy kúni ár ret monshaǵa barǵanda qaptap júrgen qazaqtardy kórip, qaita oralǵan qúndylyqtarǵa quanyp qalamyn.
Men osyndai oilardyń áleginde otyrǵanda qasymdaǵylar monshany daiyndaudyń túrli ádis-tásiline kóshedi. Biraq olardyń birde biri ony jasamaidy. Joǵaryda aitqandai, búl mindetti saudager jigit arqalaidy da júredi. Búl áńgimeler asa qyzyqty bolmaǵan soń óz qiyalyma taǵy da erik beremin.
… 2005 jyly birinshi ret Almatyǵa kelgende túsken úidiń iesi meni ertip, Almatydaǵy «Arasan» monshasyna apardy. Sonda bir raqattanǵanym áli kúnge esimnen ketpeidi. Ásirese, atalarymyzdyń basyna qansha zobalań salǵanymen de Keńes biligi qazaqtyń shomylu mádenietine shekteu qoimaǵanyn sol kezde túsindim. «Arasandy» saldyrǵan Dinmúhamet Qonaev atamyzǵa myń márte alǵys jaudyrdym. Atajúrttyń topyraǵyna taban tigeli bergi on neshe jyda túraqtap, tamyr tartu úshin qanshama qiyn kúnder bastan ótti. Talai ret qoldy bir-aq sermep keri qaityp ketkimde keldi. Biraq sonyń bárin jeńuge, búgingidei jetiluge keri qaitsam monshaǵa túse almaitynymdy, taǵy da mádenietsiz atalatynymdy oilap, shekteldim. Rasynda, dúniege shen, mártebe, ústindegi kiimmen emes, tyr jalańash qalpymen qaraǵannan artyq baqyt joq qoi, sirá da!
Keiin ákem bizge qonaqqa kelgende eń aldymen monshaǵa ertip apardym.
– Júrińiz, áke, bir jerge baryp qaitaiyq?
– Qaida?
– Monshaǵa.
Sol kezde asmamen auyryp júrse de, meniń ótinishimdi keri qaitarǵan joq. Men de ákemniń alǵash monshaǵa aparǵandaǵy qaryzynan osylai ótedim.
Ákem qaitys bolar kúni úidegi monshany jaqtyrdy. Raqattanyp shomylyp, qyrynyp, tyrnaqtaryn alyp, bir jasap qaldy. Sol kúni bizge aitar ósietin aityp, tapsyratynyn tapsyryp, tap-taza qalpymen máńgilik mekenine kete bardy.
Biz ákemizden baqiǵa sál erterek ketip qalǵanyna ókinsek te, tap-taza ketkenine myń shúkirlik ettik. Ákemde sondai pák adam edi. Múmkin taza nietine solai ótu jazylǵan shyǵar. Osy kúni ózgelerdiń las tirliginiń kesirinen qinalyp júrgen qandastarymnyń halin oilasam, tún úiqym tórt bólinedi. Tym bolmasa, sońǵy saparǵa tazalanyp attana almaitynyn oilasam, júregim qan jylaidy.
Monshadaǵy áńgime qyzǵan saiyn shyqqyń kelmeidi. Biraq ómir súru úshin syrttaǵy tirlikke aralasuyń kerek. Ókinishke orai, kiim kiinip, monshadan shyqqannan keiin bári ózgerip ketedi. Árkim óziniń mindetteri men bas aurularyn oilap, jan-jaqqa tarap jatady. Kelesi senbige deiin múlde basqa adam bolyp, ómir súremiz. Kórsek te kórmeske salyp, bilsek te bilmegen bolyp, shendenip, baisynyp, aldymyzǵa kelse tanymai, jaǵdaiyn aitsa elemei, ózimizshe bolyp qalamyz. Al monshada ózimizdi tyr jalańash qalpymyzda kórgen kezde baryp, táubemizge kelemiz. Sol kezde: «Adamdar kiimsiz ómir súrgen kezde materialdyq jaǵy tym jútań bolǵanymen, maraldyq túrǵyda naǵyz demokratiyaly bolǵan eken ǵoi» dep oilaimyn. Demek, qoǵamdaǵy balyq qylmystyń, itshiliktiń, jetesizdiktiń qainar búlaǵy kiimde túrǵandai oiǵa qalasyń.
Demek, biz órkendegen saiyn ústimizdegi kiimge tym kóp mán beretin bolyp alǵanbyz. Ol bir kúni sheshiledi. Tek ómirge tyrjalańash kelip, tyr jalańash ketetinimizdi úmytpaǵanymyz jón. Monshaǵa barmasam múndai aqyl maǵan da kirmes pe edi, kim bilsin?!
Qajet ANDAS
«Q-andas» aqparattyq agenttigi.











