Halqymyz osydan 3 myń jyldyń aldynda bal arasynyń qúpiyasyn meńgergenimen, osyǵan deiin onyń tirshiligi men ósip-jetilui turaly jazylǵan eńbek tapshy boldy. Aldaryńyzdaǵy «Bal ara baǵymshylyǵy» atty eńbek avtordyń otyz jyldyq omartashylyq júmysynyń nátijesi arqyly sol aqtańdaqty toltyryp otyr. Onda ǵylymi ústanymnan góri, naqtyly ómirden alynǵan tájiribeler mol jinaqtalǵan.
Milliardtar elinde qazaq balasy jazǵan qarapaiym eńbek joǵary baǵalanyp keledi. Múnyúlken quanyshtyń nátijesi dep biluge túrarlyq. Sondyqtan da, biz kitapty audara otyryp avtor jaily jáne onyń ótkeni men búgini turaly tolyqyraq biluge tyrystyq.

Ádilbek KÚNESÚLY 1952 jyly QHR-dyń Kúnes audany, Araltóbe auylyna qarasty Qarasu ózeniniń boiynda dirmenshi otbasynda dúniege kelgen.
Bastauysh, orta mektepti bitirgen soń jalǵasty oqu oraiyna ie bola almai, 1965 jyly 3 ailyq qysqa merzimdi kursqa qatysyp, Araltóbe auylynyń 3-bólimshesinde tehnik bolyp eńbek jolyn bastaidy.
1966 jyldan bastap mal dárigeri bolyp qyzmet etedi.
Sodan beri asyl túqymdy mal jetildiru júmysymen ainalysady. Keiin sapaly qoi júnin jetildiru boiynsha eńbegi men búzaulary alynǵan siyrlardy operatsiya jasau arqyly tól alu tájiribesi Qytaida joǵary baǵalandy. Talai maraptattardyń da iesi atandy.
Qashanda júrtqa jaqsylyq ákeletin tamasha eńbek ómirge kelgende júregimiz jaryla quana almasaq, onda adamdyǵymyzdyń, aǵaiyndylyǵymyzdyń qúny kók tiyn. Búl eńbek Qytaida jazylǵanymen Ile men Ertistiń biri basy, biri ayaǵyn jailaǵan omarta sharuashylyǵymen ainalysatyn qarakózderimizdiń júmysynyń nátijesin kórip, ara sharuashylyǵynan mol ónim alyp, osy bir últtyq óndiristiń órkenin ósirip, «Qazaqstanda jasalǵan» bal ónimderiniń sapasyn arttyryp, álem elderimen básekelesuge qosymsha qúral bolatyny beseneden belgili.
Sondai-aq búl eńbek ara sharuashylyǵymen ainalysatyndarǵa, ara sharuashylyǵy salasynda bilim alyp jatqan studentter men bilimgerlerge, osy sala boiynsha ǵylymi eńbek jazyp júrgen izdenushilerge praktikalyq túrǵydan kómekshi qúral anyq.
Atalarynan múraǵa qalǵan ara sharuashylyǵymen úzaq jyldar ainalysyp, mol tájiribe jinaqtaǵan Ádilbek Kúnesúly keiingi jyldary óziniń kórgen-bilgen tájiribesin qorytyndylap, úrpaqtaryna amanattau jolynda eńbektenip júr. Atalmysh eńbek atadan balaǵa jalǵasqan bir ǵasyrlyq tájiribeniń nátijesi. Árine, kitap jaily búl jerde úzaq áńgimeniń reti joq shyǵar. Ony atalmysh eńbekti bastan-ayaq baiyptap, oqyp shyqsańyz túsinetin bolasyz.
ǴYLYMǴA QÚIYLǴAN BÚLAQ
Qashanda júrtqa jaqsylyǵy tietin tamasha eńbek ómirge kelgende júregimiz jaryla quana almasaq, onda adamdyǵymyzdyń, aǵaiyndylyǵymyzdyń qúny kók tiyn. Ásirese, búgingi qazaq bolyp, qauym bolyp, el bolyp berekemizdi asyryp, beibit kúnde babalar jaratqan parasat úshqynyn qaitadan shańnan aryltyp, kádege jaratyp jatqanda sanamyzǵa jańalyq bolyp engen dúnielerdiń orny erekshe. Rasynda, osydan 6 myń jyl búryn shu asaudy auyzdyqtap, ústine er-toqym erttep, qolǵa úiretken, at ústinde sadaq tartyp, jauynyń qútyn qashyrǵan babalarymyz sol kezden beri adam densaulyǵy men óndirgish kúshtiń órkendeui jolynda talai nárli tuyndyny keleshekke enshilep qaldyrǵany anyq. Sonyń biri – densaulyqqa paidaly, jegenniń tábetin ashyp, boiyna quat syilaityn jeńsik as bal bolatyn. Iá, halqymyzdyń bal arasyn qolda baǵyp, ony ósirip, órbitkeni turaly erteden qalǵan naqty derek joq. Biraq el arasynda taralǵan ańyz, áńgime, qissa-dastan, taǵy da basqa folьklorlyq múramyz ben densaulyqqa qatysty aitylatyn taǵylymdy áńgimelerde bal arasynan alynatyn baldyń densaulyqqa óte paidaly ekendigi turaly aqparat mol. Tipti, búl jándik Paiǵambarymyz Múhammedtiń (s.ǵ.s.) óltiruge tyiym salǵan bes jándiginiń biri. Olardyń tirshilik áreketiniń nátijesinde alynǵan ónimniń shipasy turaly dini kitaptarda jáne ejelgi Grekiya men Rim jazbalarynda keńinen aitylǵan. Tipti kei derekterde olardyń yzyńdaǵany Allaǵa zikir, Paiǵambarǵa salauat aitqany degen málimet bar. Qúrannyń «Nahl», yaǵni osy jándiktiń atymen atalatyn súresinde osy kishkentai jándiktiń paidasy sipattalady. Meili tarihymyz túrǵysynan keleiik, meili imandylsq boiynsha qarastyrsaq ta, bal arasy turaly tartymdy estelikter mol.
Iá, ol jaily aita bersek áńgime jeterlik. Eń bastysy, aranyń tirshiligimiz ben óndirisimizdegi róli óte zor. Naqty aqparatqa súiensek, búgingi tańda álemde 48 million ara ósiretin otbasy bar, jylyna 370 000 tonna bal óndiriledi. Mysaly, jylyna AQSH 108 000 tonna, Kanada 19000 tonna, al Argentinada tórt aida ǵana 10 000 tonna bal óndirilipti. Búl tirshilik iesiniń adam balasyna keltiretin paidasynyń bir bóligi. Kóptegen ósimdikter jándiksiz tirshilik ete almaidy. Sebebi olar ósimdikterdi tozańdandyrady. Dálirek aitqanda, baqsha daqyldaryn jándikterdiń 147 túri, jońyshqany 105, almany 32 túri tozańdandyrady eken. Tek bir aranyń ózi 5–6 minutta almanyń 40 shoq gúlin tozańdandyrady. Aranyń bir júmys kúniniń úzaqtyǵy 17-den 20 saǵatqa deiin sozylady, sonda bir alma aǵashyn 2 843 890 ret tozańdandyru júmysyn jasai alady.
Ara toptasyp tirshilik etedi. Ara úiiri bir ǵana ara patshasy men birneshe júzdegen erkek aradan jáne on myńdaǵan júmysshy aralardan qúralady. Ara patshasynyń birden-bir mindeti – júmysshy araǵa gúl tozańyn jáne bal jinau, balauyz shyǵartu, úya saldyru, balapan qúrttardy, ara patshasyn, erkek arany baǵu, úyany tazalau, sondai-aq, qorǵau mindetin atqarady. Erkek aranyń birden-bir mindeti – ara patshasymen shaǵylysu.
Aranyń bólip shyǵaratyn balauyzy, uly súiyqtyǵy, baly dárilikke jasalady. Jinau men óńdeu – jaz jáne kúz ailarynda omarta ishine jinalǵan baldy alu ádisteri boiynsha sauyp alady. Dárilikke jasalatyn baldy otqa jylytylyp, súiylǵan súzgiden ótkizip ázirleidi. Bal aq jáne sarǵylt tústi bolady. Jaz, kúz mezgilderi túnyq ósimdik maiy tektes súiyqtau bolyp, qys mezgilinde qoyulanyp, sheker óńdes irikti kristalǵa ainalady.
Aranyń auylsharuashylyǵyna jáne qorshaǵan ortanyń ekologiyalyq ahualyn jaqsartuǵa tigizer yqpaly kóp. Óitkeni olar ósimdikterdi tozańdandyra otyryp, topyraqtyń qúnarlylyǵyn arttyrady. Aralar jailaǵan… Alqaptyń shóbi bitik shyqsa, bau-baqsha ónimderi men dándi daqyldardyń toqsan paiyzy bal aralarynyń arqasynda mol ónim beredi. Alaida, qazir ǵalymdar álemde aralardyń joiylyp ketu qaupi tuyp otyrǵanyn aityp dabyl qaǵuda. Sebebi egis alqaptaryna uly himikattardyń jii sebiluiniń saldarynan bal arasy azyqtanatyn ósimdikterdiń qatary sirep barady. Sondyqtan qazir damyǵan elder ara sharuashylyǵyna basa nazar audaryp otyr. Máselen, Kanada men Úlybritaniyadaǵy bal arasy sharuashylyǵy qauymdastyǵy osy salany damytu úshin arnaiy baǵdarlama jasaudy qolǵa alypty. Al bizdiń elimizde atalǵan sharuashylyqqa áli de kóńil bólinbei keledi.
Resmi derekterge súiensek, bal aralarynyń sany jyl saiyn azaiyp barady. 1990 jyldary Qazaqstanda 10 millionnan astam ara bolsa, búginde sonyń 400 myńy ǵana qalǵan. Búl oilanatyn jaǵdai.
Elimizdegi ara sanynyń osylai azaiyp ketuiniń de túrli sebebi bar. Onyń eń negizgisi – ara sharuashylyǵyna degen ǵylymi izdenis pen qolda baǵu-ósirudiń kemshiligi. Rasynda, qazir dalalyq jerde bal arasyn ósirip, bal alyp jatqan jerlesterimiz jeterlik. Alaida, olardyń ara sharuashylyǵyn ǵylymi túrde basqaru turaly tanymy áli de oyana qoiǵan joq. Sebebi, qazirgi omartashylar tek bal tartu men ony saudalau arqyly qarjy kózin molaitudy oilaǵanymen, aranyń sapasyn arttyryp, onyń tirshiligin ǵylymi túrǵyda retteu jaiyn eskerusiz qaldyruda.
Búl túrǵyda, ara baǵymshylyǵy turaly ózge últ tilinde jazylǵan eńbek kóp. Biraq, olardyń paiymy, tájiribesiniń nátijesi, kórgeni men kókeige túigeni kóp jaǵdaida ara sharuashylyǵymen shúǵyldanatyn qazaqtardyń naqty tirligimen sáikes kele bermeidi. Tipti, omarta sharuashylyǵynda kezdesetin keibir kúrdeli súraqtarǵa jauap bere almaidy. Sondyqtan qazaq omartashylary halqymyzdyń osydan 3 myń jyl búryn ainalysqan ara sharuashylyǵyndaǵy tájiribesin óndiriske qoldansa qúba-qúp bolady. Biraq, ol jaily aityp beretin eńbek óte tapshy. Qazirgi…
Elimizdegi kitaphanalardan ara sharuashylyǵy jaily qazaq tilinde jazylǵan eńbekti izdep taba almaisyń. Ǵalamtordan qarastyrǵandardyń bári ózge óńir omartashylary men ózge últ ǵalymdarynyń eńbegi. Onyń nátijesin basynda aittyq. Qaitpek kerek?
Osyndai izdenis ústinde qolymyzǵa tóte jazumen Qytai elinde jazylǵan jáne birneshe baspa orny jarysa basqan Ádilbek Kúnes degen aǵamyzdyń «Bal ara baǵymshylyǵy» atty eńbegi tústi. Baiyptap, túsinip oqyp shyqtyq. Bizdi búl kitaptyń naqtylyǵy, ómirsheńdigi, qazaq balasynyń omarta sharuashylyǵy jaily qiyn súraqtarǵa túiindi jauap bere alatyndyǵy, eń bastysy, baǵaly tuyndynyń avtordyń úzaq jyldyq omarta sharuashylyǵy turaly jalyqpai jinaǵan tájiribesi negizinde jazylǵany qyzyqtyrdy.
Jasyratyny joq, kitaptyń tili asa jattyq emes, biraq onyń ǵylymilyǵy men naqtylyǵy, ómirdiń ózeginen alynǵan shynaiylyǵy aqiqatqa bir taban jaqyndata túsedi.
Sondai-aq, búl eńbek Qytaida jazylǵanymen Ile men Ertistiń biri basy, biri ayaǵyn jailaǵan qazaq balasynyń ara sharuashylyǵyndaǵy úqsastyǵyna útymdy jauap beredi. Demek, búl eńbek Qytaidaǵy qandastarymyzben qatar, qazaqstandyq omarta sharuashylyǵymen ainalysatyn qarakózderimizdiń júmysynyń nátijesin kórip, ara sharuashylyǵynan mol ónim alyp, osy bir últtyq óndiristiń órkenin ósirip, «Qazaqstanda jasalǵan» bal ónimderiniń sapasyn arttyryp, álem elderimen básekelesuge qosymsha qúral bolatyny beseneden belgili.
Árine, milliardtar elinde qazaq balasy jazǵan qarapaiym eńbektiń joǵary baǵalanuy úlken qúlshynystyń nátijesi dep biluge túrarlyq.
Qajet Andas,
«Q-andas» aqparattyq agenttigi











