1710 jyldary Qúttybai auyly Qyzyljar asuynda otyrǵanda Qúttybaidyń báibishesi narsha bike bosanyp, úldyń shildehanasyna qazdauysty Qazybek bi bastaǵan igi-jaqsylar qonaqqa keledi. Ertesi qonaqtar qaitarynda Qúttybai sudai jorǵa bir bestini Qazybek bidiń aldyna tartyp, balasyna at qoiyp berudi ótinedi. Sonda bi:
Kóz toimaityn búl jalǵan,
Bir kún bizden qalady.
Audaryspaq oinaǵan,
Zaman qalai bolady.
Perishte degen aqylgói,
Jaqsylyqqa búratyn.
Ómirdi sońǵa jalǵaityn,
Bala degen quatym.
Sútpen bitken minezge,
Aqyldyń kúshi jetpeidi.
El úshin ólgen er jigit,
Ólse de aty óshpeidi.
«Tastai» qatty júmylyp,
Jońǵarǵa qarsy túraiyq.
«Terimdei» bite qainasyp,
Aptyǵyn jaudyń búzaiyq.
Esińdi ji, áz halqym,
Jau keledi oyanyp.
Sert qylyp osy balaǵa,
«Tastemir» dep at qoyalyq, – dep náresteniń qúlaǵan «Seniń atyń tastemir» dep úsh ret aiǵailap, atyn qoiyp attanady.
Abyz baba aitsa aitqandai Tastemir bala jasynan batyrlyǵymen tanylady. Mataidyń qyzyl shashaqty naizasyn qolǵa alyp, «Qaptaǵailap» jauǵa kirgende qarsylasyn jer qaptyrmai qaitpaidy. 1729 jyly Aral teńizi boiynda qazaqtar men Edil qalmaqtary arasynda úlken soǵys bolady. Osy soǵystyń alǵashqy jekpe-jegine shyqqan arǵyn Qúsbolat batyr jau qorshauyna túsip qalǵanda Tastemir shepti búzyp qútqaryp áketedi. 1730 jyly ayagóz boiyndaǵy jońǵar soǵysynda úlken oljamen eline oralǵanda báibishesi Ádesiman bosanyp, úl tabady. Sonda Tastemirdiń sheshesi Narsha úlymen birge joryqtan qaityp, eline bara jatqan Qúsbolat batyǵan nemeresine at qoiyp beruin ótinedi.
Qart batyr:
– Men Tastemirge boryshtymyn. Qazir qazaqtar azyp-tozyp, joqshylyqtyń azabyn kórip júr. Osy kúnder kelmeske ketip, qazaq bai-quatty el bolsyn degen nietpen nemereńizge Baiqazaq dep at qoidym, – dep yrymyn jasap, sábige at qoiyp attanady.
1755 jyly jońǵarlar joiylyp, el irgesi bútindele bastaǵanda Kúshik hanǵa qaraityn Zaisandaǵy syban ruynyń batyrlary Ertisten ótip jońǵarǵa joryq jasaidy. Alaida jońǵarlardy kezdestirmei, jylan tańbaly qalyń jylqyǵa kezdesip, baqtashysyn bailap, jylqyny quyp áketedi.
Jylqynyń izine túsken Esengeldi, Qaraǵai, Álet bastaǵan qyzai batyrlary syban eline kelip, joqtyń ústine túsedi.
Quǵynshylar aryz-armanyn Kúshik hanǵa aityp, shaǵymdanady. Daudy sybannyń Baiǵara bii qarap, jylan tańbanyń qyzailarǵa tán ekenin anyqtaidy. Sonymen jylqyny túgendep, syban batyrlaryna jaza kespei, at-shapan aiyp berip, daudy sheshpek bolǵanda, onyń kómekshisi bolyp júrgen Sarmyq bi tentekterdi jazalamai, el ishindegi yryń-jyryń bitpeitinin alǵa tartyp túryp alady. Onyń tegin tektegen qyzai batyrlary Sarmyqtyń Tastemir batyrdyń úly, ózderiniń qany ekendigin biledi de daudy tastap, Tastemirdiń báibishesi Ádismanǵa jolyǵyp, olardy elge qaituǵa kóndiredi. Sarmyqtyń dańqy sodan bastap qyzai ishine keń taralady.
Tileuqabyl túqymy Orazaidyń balasy Janmyrza qaitys bolyp, oǵan as beriledi. Sol asqa Sarmyq bi qatysyp, astyń batasyn beredi. Sonda:
Auylyńnyń ardaǵy bol,
Halqyńnyń arlany bol.
Mártebeń biiktep,
Zamannyń tarlany bol.
Elińniń erkesi bol,
Joryqtyń serkesi bol.
Jetim men jesirdiń,
Basyndaǵy kúrkesi bol.
Abyroiyń asa bersin,
Baq-dáuletiń tasa bersin.
Egeskeniń qúm qúshyp,
Jauyńnyń qúty qasha bersin.
Úryspaityn úlyń bolsyn,
Kerispeitin keliniń bolsyn.
Qyzyr daryp shańyraǵyńa,
Malyń óristi bolsyn – Allahuákpar, – depti.
Sol kezde ilikten shataq izdegen bir top tóre túryp, qara nege bata jasaidy dep shu kóteredi. Sol kezde Sarmyq bi:
Barlyǵyn qylyp kúshiniń,
Orynsyz isti búzǵan it.
Ózi bolǵan kisiniń,
Atategin quǵan it, – dep salady.
Qaraǵai batyr bir joly naǵashysyna baryp, jienshilep qaitar jolynda otyz shaqty quyp kele jatqan qyrǵyzdyń barymtashylaryna kez bolady. Olardyń quyp kele jatqany óz auylynyń jylqysy ekenin kóredi. Qolynda qaru joq batyr bir baldyrǵan qaraǵaidy júlyp alyp, barymtashylardy úryp jyǵyp, jylqylardy aldyna salyp auylǵa keledi. Jylqyny túgendegende bir bieni soiyp jegeni, qalǵandarynyń túgel ekendigi anyqtalady. Sonda Qaraǵai batyr olardyń bir atyn alyp, barymtashylardy qoya beredi de:
– Búl jolǵy qatelikterińdi keshtim. SHyǵyn bolǵan jylqynyń ornyna bir attaryńdy alyp qaldym. Elderińe baryp, bi-batyrlaryńa aityńdar. Eldesem dese eruligim daiyn, jaulasam dese, túrysatyn jerin aitsyn, – dep qaitarady. Kóp ótpei qyrǵyzdar jaushy jiberip:
– Tentekterdi tezge saldyq, kórshi el, bereke-birlikte óteiik, – degen habar aitady.
Qaraǵai batyrdyń osy jomarttyǵyn estigen Ábilmámbet han batyrdy shaqyryp alyp:
– Qazaq-qyrǵyz arasyndaǵy daudy dúrys sheshtiń. Qandai mansap alasyń? – dep súrapty.
Sonda Qaraǵai batyr:
– Taqsyr han, mansap almaimyn. Maǵan osy qúrmet te jetkilikti. Elimdi qorǵap, er atansam boldy, – dep jauap beredi.
Keiin qazaq, qalmaq arasynda jer dauy órshigende Máskeuge aryz aita barǵan 12 elshiniń biri osy Qaraǵai batyr bolǵan eken.
Qaraǵai batyrdyń dausy óte zor bolyp, aqyrǵanda jaulary qarsylasa almai, mysy basylyp qalady eken. Biraq ashuy túspese jauǵa shappaityn minezi de bolypty.
Bir joly jońǵarlar Qaraǵai batyrdyń auylyn shabady. Biraq batyrdyń ashuy túspei úide qam-qaiǵysyz qymyzyn soraptap otyra beredi. Bir kezde aǵasy Atyǵai jaulardyń biriniń qolynan auyr jaralanyp, jany qinalyp úige ense, tórde otyrǵan Qaraǵaidy kórip:
– Seni de batyr deimiz-au, eliń qyrylyp jatsa, qam-qaiǵysyz otyrǵan túriń mynau, – dep qolyndaǵy bos moiyn shoqparmen salyp qalady.
– Sol kezde Qaraǵai batyrdyń ashuy túsken eken:
– Ái, it qalmaq, seniń kesirińnen ákeden jemegen tayaqty aǵadan jedim-au, – dep aqyryp qalyp, atqa qonypty.
Bet kelgen qalmaqty sypyra qúlatyp, bárin jusatyp salady. Ashulanǵanda túkteri tebendei bolyp kiiminiń syrtyna shyǵyp ketken eken. Úsh kúnnen keiin baryp túkteri qaityp qalpyna kelgen desedi.
Qazynaly qarttardan jazyp alyp, saqtaǵan Andas OMARAQYNÚLY
Derekkóz: Doda: (Aitystar men tarihi-etnografiyalyq jyrlary) / A. Omaraqyn ; [qúrastyrǵan: Á. Majai [j. b.] .- Taldyqorǵan : [b. j.]. https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657687
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi











