1710 جىلدارى قۇتتىباي اۋىلى قىزىلجار اسۋىندا وتىرعاندا قۇتتىبايدىڭ بايبىشەسى نارشا بيكە بوسانىپ، ۇلدىڭ شىلدەحاناسىنا قازداۋىستى قازىبەك بي باستاعان يگى-جاقسىلار قوناققا كەلەدى. ەرتەسى قوناقتار قايتارىندا قۇتتىباي سۋداي جورعا ءبىر بەستىنى قازىبەك ءبيدىڭ الدىنا تارتىپ، بالاسىنا ات قويىپ بەرۋدى وتىنەدى. سوندا بي:
كوز تويمايتىن بۇل جالعان،
ءبىر كۇن بىزدەن قالادى.
اۋدارىسپاق ويناعان،
زامان قالاي بولادى.
پەرىشتە دەگەن اقىلگوي،
جاقسىلىققا بۇراتىن.
ءومىردى سوڭعا جالعايتىن،
بالا دەگەن قۋاتىم.
سۇتپەن بىتكەن مىنەزگە،
اقىلدىڭ كۇشى جەتپەيدى.
ەل ءۇشىن ولگەن ەر جىگىت،
ولسە دە اتى وشپەيدى.
«تاستاي» قاتتى جۇمىلىپ،
جوڭعارعا قارسى تۇرايىق.
«تەرىمدەي» بىتە قايناسىپ،
اپتىعىن جاۋدىڭ بۇزايىق.
ەسىڭدى جي، ءاز حالقىم،
جاۋ كەلەدى ويانىپ.
سەرت قىلىپ وسى بالاعا،
«تاستەمىر» دەپ ات قويالىق، – دەپ نارەستەنىڭ قۇلاعان «سەنىڭ اتىڭ تاستەمىر» دەپ ءۇش رەت ايعايلاپ، اتىن قويىپ اتتانادى.
ابىز بابا ايتسا ايتقانداي تاستەمىر بالا جاسىنان باتىرلىعىمەن تانىلادى. ماتايدىڭ قىزىل شاشاقتى نايزاسىن قولعا الىپ، «قاپتاعايلاپ» جاۋعا كىرگەندە قارسىلاسىن جەر قاپتىرماي قايتپايدى. 1729 جىلى ارال تەڭىزى بويىندا قازاقتار مەن ەدىل قالماقتارى اراسىندا ۇلكەن سوعىس بولادى. وسى سوعىستىڭ العاشقى جەكپە-جەگىنە شىققان ارعىن قۇسبولات باتىر جاۋ قورشاۋىنا ءتۇسىپ قالعاندا تاستەمىر شەپتى بۇزىپ قۇتقارىپ اكەتەدى. 1730 جىلى اياگوز بويىنداعى جوڭعار سوعىسىندا ۇلكەن ولجامەن ەلىنە ورالعاندا بايبىشەسى ادەسيمان بوسانىپ، ۇل تابادى. سوندا تاستەمىردىڭ شەشەسى نارشا ۇلىمەن بىرگە جورىقتان قايتىپ، ەلىنە بارا جاتقان قۇسبولات باتىعان نەمەرەسىنە ات قويىپ بەرۋىن وتىنەدى.
قارت باتىر:
– مەن تاستەمىرگە بورىشتىمىن. قازىر قازاقتار ازىپ-توزىپ، جوقشىلىقتىڭ ازابىن كورىپ ءجۇر. وسى كۇندەر كەلمەسكە كەتىپ، قازاق باي-قۋاتتى ەل بولسىن دەگەن نيەتپەن نەمەرەڭىزگە بايقازاق دەپ ات قويدىم، – دەپ ىرىمىن جاساپ، سابيگە ات قويىپ اتتانادى.
1755 جىلى جوڭعارلار جويىلىپ، ەل ىرگەسى بۇتىندەلە باستاعاندا كۇشىك حانعا قارايتىن زايسانداعى سىبان رۋىنىڭ باتىرلارى ەرتىستەن ءوتىپ جوڭعارعا جورىق جاسايدى. الايدا جوڭعارلاردى كەزدەستىرمەي، جىلان تاڭبالى قالىڭ جىلقىعا كەزدەسىپ، باقتاشىسىن بايلاپ، جىلقىنى قۋىپ اكەتەدى.
جىلقىنىڭ ىزىنە تۇسكەن ەسەنگەلدى، قاراعاي، الەت باستاعان قىزاي باتىرلارى سىبان ەلىنە كەلىپ، جوقتىڭ ۇستىنە تۇسەدى.
قۋعىنشىلار ارىز-ارمانىن كۇشىك حانعا ايتىپ، شاعىمدانادى. داۋدى سىباننىڭ بايعارا ءبيى قاراپ، جىلان تاڭبانىڭ قىزايلارعا ءتان ەكەنىن انىقتايدى. سونىمەن جىلقىنى تۇگەندەپ، سىبان باتىرلارىنا جازا كەسپەي، ات-شاپان ايىپ بەرىپ، داۋدى شەشپەك بولعاندا، ونىڭ كومەكشىسى بولىپ جۇرگەن سارمىق بي تەنتەكتەردى جازالاماي، ەل ىشىندەگى ىرىڭ-جىرىڭ بىتپەيتىنىن العا تارتىپ تۇرىپ الادى. ونىڭ تەگىن تەكتەگەن قىزاي باتىرلارى سارمىقتىڭ تاستەمىر باتىردىڭ ۇلى، وزدەرىنىڭ قانى ەكەندىگىن بىلەدى دە داۋدى تاستاپ، تاستەمىردىڭ بايبىشەسى اديسمانعا جولىعىپ، ولاردى ەلگە قايتۋعا كوندىرەدى. سارمىقتىڭ داڭقى سودان باستاپ قىزاي ىشىنە كەڭ تارالادى.
تىلەۋقابىل تۇقىمى ورازايدىڭ بالاسى جانمىرزا قايتىس بولىپ، وعان اس بەرىلەدى. سول اسقا سارمىق بي قاتىسىپ، استىڭ باتاسىن بەرەدى. سوندا:
اۋىلىڭنىڭ ارداعى بول،
حالقىڭنىڭ ارلانى بول.
مارتەبەڭ بيىكتەپ،
زاماننىڭ تارلانى بول.
ەلىڭنىڭ ەركەسى بول،
جورىقتىڭ سەركەسى بول.
جەتىم مەن جەسىردىڭ،
باسىنداعى كۇركەسى بول.
ابىرويىڭ اسا بەرسىن،
باق-داۋلەتىڭ تاسا بەرسىن.
ەگەسكەنىڭ قۇم قۇشىپ،
جاۋىڭنىڭ قۇتى قاشا بەرسىن.
ۇرىسپايتىن ۇلىڭ بولسىن،
كەرىسپەيتىن كەلىنىڭ بولسىن.
قىزىر دارىپ شاڭىراعىڭا،
مالىڭ ءورىستى بولسىن – اللاھۋاكپار، – دەپتى.
سول كەزدە ىلىكتەن شاتاق ىزدەگەن ءبىر توپ تورە تۇرىپ، قارا نەگە باتا جاسايدى دەپ شۋ كوتەرەدى. سول كەزدە سارمىق بي:
بارلىعىن قىلىپ كۇشىنىڭ،
ورىنسىز ءىستى بۇزعان يت.
ءوزى بولعان كىسىنىڭ،
اتاتەگىن قۋعان يت، – دەپ سالادى.
قاراعاي باتىر ءبىر جولى ناعاشىسىنا بارىپ، جيەنشىلەپ قايتار جولىندا وتىز شاقتى قۋىپ كەلە جاتقان قىرعىزدىڭ بارىمتاشىلارىنا كەز بولادى. ولاردىڭ قۋىپ كەلە جاتقانى ءوز اۋىلىنىڭ جىلقىسى ەكەنىن كورەدى. قولىندا قارۋ جوق باتىر ءبىر بالدىرعان قاراعايدى جۇلىپ الىپ، بارىمتاشىلاردى ۇرىپ جىعىپ، جىلقىلاردى الدىنا سالىپ اۋىلعا كەلەدى. جىلقىنى تۇگەندەگەندە ءبىر بيەنى سويىپ جەگەنى، قالعاندارىنىڭ تۇگەل ەكەندىگى انىقتالادى. سوندا قاراعاي باتىر ولاردىڭ ءبىر اتىن الىپ، بارىمتاشىلاردى قويا بەرەدى دە:
– بۇل جولعى قاتەلىكتەرىڭدى كەشتىم. شىعىن بولعان جىلقىنىڭ ورنىنا ءبىر اتتارىڭدى الىپ قالدىم. ەلدەرىڭە بارىپ، بي-باتىرلارىڭا ايتىڭدار. ەلدەسەم دەسە ەرۋلىگىم دايىن، جاۋلاسام دەسە، تۇرىساتىن جەرىن ايتسىن، – دەپ قايتارادى. كوپ وتپەي قىرعىزدار جاۋشى جىبەرىپ:
– تەنتەكتەردى تەزگە سالدىق، كورشى ەل، بەرەكە-بىرلىكتە وتەيىك، – دەگەن حابار ايتادى.
قاراعاي باتىردىڭ وسى جومارتتىعىن ەستىگەن ابىلمامبەت حان باتىردى شاقىرىپ الىپ:
– قازاق-قىرعىز اراسىنداعى داۋدى دۇرىس شەشتىڭ. قانداي مانساپ الاسىڭ؟ – دەپ سۇراپتى.
سوندا قاراعاي باتىر:
– تاقسىر حان، مانساپ المايمىن. ماعان وسى قۇرمەت تە جەتكىلىكتى. ەلىمدى قورعاپ، ەر اتانسام بولدى، – دەپ جاۋاپ بەرەدى.
كەيىن قازاق، قالماق اراسىندا جەر داۋى ورشىگەندە ماسكەۋگە ارىز ايتا بارعان 12 ەلشىنىڭ ءبىرى وسى قاراعاي باتىر بولعان ەكەن.
قاراعاي باتىردىڭ داۋسى وتە زور بولىپ، اقىرعاندا جاۋلارى قارسىلاسا الماي، مىسى باسىلىپ قالادى ەكەن. بىراق اشۋى تۇسپەسە جاۋعا شاپپايتىن مىنەزى دە بولىپتى.
ءبىر جولى جوڭعارلار قاراعاي باتىردىڭ اۋىلىن شابادى. بىراق باتىردىڭ اشۋى تۇسپەي ۇيدە قام-قايعىسىز قىمىزىن سوراپتاپ وتىرا بەرەدى. ءبىر كەزدە اعاسى اتىعاي جاۋلاردىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان اۋىر جارالانىپ، جانى قينالىپ ۇيگە ەنسە، توردە وتىرعان قاراعايدى كورىپ:
– سەنى دە باتىر دەيمىز-اۋ، ەلىڭ قىرىلىپ جاتسا، قام-قايعىسىز وتىرعان ءتۇرىڭ مىناۋ، – دەپ قولىنداعى بوس مويىن شوقپارمەن سالىپ قالادى.
– سول كەزدە قاراعاي باتىردىڭ اشۋى تۇسكەن ەكەن:
– ءاي، يت قالماق، سەنىڭ كەسىرىڭنەن اكەدەن جەمەگەن تاياقتى اعادان جەدىم-اۋ، – دەپ اقىرىپ قالىپ، اتقا قونىپتى.
بەت كەلگەن قالماقتى سىپىرا قۇلاتىپ، ءبارىن جۋساتىپ سالادى. اشۋلانعاندا تۇكتەرى تەبەندەي بولىپ كيىمىنىڭ سىرتىنا شىعىپ كەتكەن ەكەن. ءۇش كۇننەن كەيىن بارىپ تۇكتەرى قايتىپ قالپىنا كەلگەن دەسەدى.
قازىنالى قارتتاردان جازىپ الىپ، ساقتاعان انداس وماراقىنۇلى
دەرەككوز: دودا: (ايتىستار مەن تاريحي-ەتنوگرافيالىق جىرلارى) / ا. وماراقىن ؛ [قۇراستىرعان: ءا. ماجاي [ج. ب.] .- تالدىقورعان : [ب. ج.]. https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657687
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى











