I
… Bizdiń auyl tómengi qonysqa tartty. Qonysymyz qaladan, joldan aulaq qalyń qúm. Qúmdy eldiń egini bar. Egindi alǵan el odan ary Balqashtyń qúmyna, sekseuilge sińip ketpek. Órdegi elden jandy qarǵa joq. Sary ózenniń qamysyndai pysyp qalǵan tary. Jerdiń júzin alǵan shól, bydaidai, ashyq qúrap, qús shoqyp, jel shaiqap qirap jatyr. Qystau-qystaudyń bári shashylyp qalǵan kerege, kebeje-sandyq. júk ayaq, tósek aǵash, úzik, tuyrlyq siyaqty úi-saimany, kók soqalar, qoimalar ashylyp dalada jatyr. Qalada malai qalmaǵan, barlyǵyda qashyp qyrǵa shyqqan. Ondap-jirmalap malai jaldaityn orys mújyqtarynyń eginderi, olda shashylyp jatyr. Qalaǵa qatynap jatatyn tynyshtyqtaǵy qazaq joq. Qazaqtan qalaǵa shyǵyn qatynaspaidy. Qala men dala barymtaly jau sekildi. Arǵy betke asuǵa ainalǵan elder qolyna túsken búl jaqtaǵy qalǵan orys, qazaq malyn qymqyra ketip barady.
Bizdiń el tómengi Aqsu boiyndaǵy qomǵa keldi. Osy arada Aitjan degen kisi basyna as beretin boldy. Úsh Mataiǵa sauyn aityp, 300 úi tigip, Aqsudyń boiyna jer oshaǵyn qazdy. Japsar SHúbaraǵash duanynyń Sadyr men on bolys Matai bas qosty.
Dál osy kezde eldiń kóńili úiqy-túiqy. Oyaz bolys-bolysqa alynatyn jigitterdiń tizimin ber dep jatyr. Bolystar eldiń tauqymetinen shyǵa almai «beremiz» dep úlyqqa aityp, «qaitemiz» dep kópke aityp júr. Biraq kóp jigit bermeuge júmyluly, bermeuinde ne bolaryna, nemen tynaryna suyq syzdyń arty nege soǵaryna kózi jetpeidi. Sel soqqandai, basqa úrǵan balyqtai.
Kórkem ádebiet bólimi.
Iliyas.
Jariyalandy. Q. Andas, M. Andas. Qazaq jurnalistikasynyń jampozy -Almaty: «Bayanjúrek» baspasy. 2019. -347 b. -217-218 b.
II
Jarkent oyazyndaǵy Alban qonysynda Qarqara degen jármeńke bar edi. Búl jármeńkede kúnbatys Qytai men Resei saudasy toqailasatyn edi. Jármeńkeniń saudaǵa salynǵan somasy kei jyly millionǵa jetetin. Kóterilis turaly sol kezde bayandama jazǵan Nedzbetskin degen Jetisudaǵy kóterilistiń German, Túrik agentteriniń Qytai arqyly azǵyruymen boldy deitini bar. Onda ol: German, Túrik agentteri Qashqar, Qúlja mańaiynda túryp, Qaraqoldan, Jarkentten apiyn kesuge kelgen qytai júmysshylary jáne qarqara jármeńkesine qatysqan qytai saudagerleri qyrǵyz-qazaq ishinde orysqa qarsy kóterilis jsauǵa qútyrtty deidi. Onysy shylǵi joramal.
Jarkent oyazy Qytaiǵa shektaes bolǵan soń ókimet óte saq bolǵan. Kazak-orys, hohol qalalaryn qarulandyrǵan. «Iyunb jarlyǵy» jariyalanǵanda Krapchenko degendi bas qylyp, Qarqaraǵa ottyad jibergen.
Jarkenttegi alǵashqy tóńkeris úshqyny tamyzdyń 12-sinde úshqyndady. Búǵan dem bergen Almaty oyazyndaǵy Qyzylbórikterdik kóterilisi. SHelek, Merki jáne basqa bolystardyń qazaqtary jinalyp, tamyzdyń 12-si kúni shet Merkidegi Nashevkin degen kristьyannyń dirmenin talap (dirmen qazaq jerine basyp salynǵan) ózin óltirip, áielin bailap, dirmendi órtep jiberedi. Odan jalańash qalasyna soqtyqty. Qaladaǵy kazak-orystar myltyq atyp, kirgizbedi. Eginnen ústap alyp, eki kazak-orysty óltirip, qalanyń malyn ties áketti jáne sol kúni SHelek basyna salynǵan Novo-afon qalashyǵyna qazaq tiip, qalanyń bárin órtegen. Qala adamdary storostanyń qorasyna jinalyp, keshke deiin aitysqan. Jalańashtan shyqqan prvporshik Berg otryady qalany arashalaǵan. Qazaqtar taudy bauyrlai Kegenge qaraijúrip, joldaǵy orys qystaularynyń, zaiymkeleriniń barlyǵyn órtegen. Búl jolda Spetsevskii degen poselkeni otqa jaǵyp, qazaq qoly sol betimen Qarqaradaǵy Albanǵa qosylǵan.
Tamyzdyń 13-i kúni Qarqaraǵa shabuyl jasaldy. Jármeńkeni qamady. Biraq kúni búrynnan daiyndalyp túrǵan otryad qazaqtyń tútinin tuman qyldy. Bekgtiń otryady qazaqtyń artynan Keńsu órlep túsip, Krapchenkonyń otryady Qaraqaradan, bir jaǵynan Qyrǵyzstannyń kazagy – úsheui toqailasyp, qazaqqa oinaq saldy.
Qazaqtar myltyqqa shydai almai, byt-shyt bolyp qashyp, Kegen, Tekes basyna ketti. .. kóp mal, úi sharua iesiz shashylyp dalada qaldy. Ony orys olja qyldy.
Búl uaqytta qyrǵyzdar Qaraqoldy aluǵa qam qyldy. Qaraqolda orys kúshi azdyq qyldy. Sondyqtan Qarqaradaǵy Krapchenkoǵa jyldam Qaraqolǵa jetu kerek boldy. Tamyzdyń 14-i kúni túnnen jármeńkeni tastap, saudagerler men orys otryady Qaraqolǵa úrkip ketisti.
Jarkent oyazynda qazaq soqtyqqan qalalar: Spetsevskii, Tavricheskii, Vladislavskii, Krasnoyarskii, Novo-Afonskii, Novo-Kievskii, Medanskii, SHolaq, Medet, jalańash qalalary. Búlardan basqa jeke dirmen, zaimka, hutor, omartalar da kóp boldy. Biraq qalanyń úileri órtelip, úii talansa da, adam óluden sayabyr boldy.
Búl qalanyń adamdary «pereselen» qarauylynda bolyp, sol jyly qystai qazaq malymen asyraldy.
Tamyzdyń 10-i kúni sáskede Qarqara jármeńkesine Santash jaqtan jáne Jalańash jaqtan qazaqtyń qalyń qoly kórindi. Osy eki qol kelip, Qarqaranyń kúnbatys jaǵyndaǵy jazyqqa kelip qosyldy.
Berg kazak-orysty alyp aldyn tosuǵa búiyrylǵan edi. Ol 30-40 shamaly kazak-orysty alyp aldyn tosty. Oqtyń ońtaiyna kelgende eki-úsh ret oqty jappai jibergende qazaqtar byt-shyt bolyp qashyp ketti. 4 adam oqqa úshyp qaldy.
Tamyzdyń 12-si kúni qazaq Qarqaraǵa soqtyǵuǵa Iirsudyń boiyna jáne qúraldy 5000 qaraly kisi boldy. Qolyndaǵy qaruy – soiyl, baqan, naiza, balta edi. Búǵan qarsy 25 kazak-orys pen Berg jáne praporshik Morgonyń rotasy shyqty. Búlar qazaqty qamap almaq bolyp ekige bólindi. Bergtiń otryadynyń aldynan jayau qazaqtar oq atqan soń, Berg otryady atysyp ketti. Qazaqtar atysa-atysa tauǵa qashty.
Berg qoryqqan qazaqty quaiyn dese de oǵan búiryq bolmady. Sóitse de tús mezgilinde Berg óz betimen shauyp ketip, qalyq qazaqtyń syrtqa bettep úrikken kóshine tidi. Tútinin tútinine qosyp shapty. Qazaqtar jinalyp, birese tiip, birese sheginip úiqy-túiqy boldy. Berg qazaq qolynyń ishinde júrgen aq jalau kótergen kúmis ertoqymdy kók attyny dáldep atty. Sonda búl atty qolyn búlǵap shauyp taudan asa jyǵyldy. Búl ólgen bolys eken. Moinynda III Aleksandrdyń altyn medali bar eken.
Tu ústaǵan ólgen soń qazyqtyń jinalǵany byt-shyt bolyp qashty. Olardyń sońyna orystar túsip, qozy qúiryq qylyshtap qyrdy. Ayaǵynda Berg otryady 10000-nan astam siyrdy, 40-50 myńdai qoidy, 40 túieli múlikti, birneshe myltyqty Qarqara jármeńkesine aidap keldi.
Tamyzdyń 13-i kúni Qaraqol jaǵyndaǵy joldan bir top qol kórindi. Aldynan Berg taǵy qarsy shyqty. Búlar 30-dei Qaraóoldaǵy apin kesuge kelgen qytai, dúńgen kedeileri eken. Orys otryady búlardyń aldynan oq atyp, byt-shytyn shyǵardy. Olar Qarqarany óte qashty. Sońynan taǵy orys túsip, 11-nen basqasyn tegis qyrdy. 11-in qarqaraǵa ústap kelip, olardy da 14-i kúni táńerteń Jarkent jolynyń ústinde Serikbailarmen birge atyp tastady.
Tamyzdyń 14-i kúni Qarqaradaǵy barlyq otryad saudagerlerimen qosa Qaraqolǵa kóshti. Búlarǵa Santash asuynda qyzǵyzdar jáne soqtyqty. Biraq qyrǵyzdar birnesheui oqqa úshqan soń qaita serpilip, tauǵa kirip ketisti. Búl soǵtyǵysta qyrǵyzdyń 23-i oqqa úshty.
Tamyzdyń 15-inde osy otryay Jyrǵalań suyn óterde jáne kóp qyrǵyz qamady. Kópir búlingen edi. Eki jaqtan atys boldy. Qyrǵyzdar jedel tiip jiberse de, jappai atylǵan oq olardyń betin qaitaryp boldy. Ayaǵynda kóp ólik qaldyryp, qyzǵyzdar tauǵa qashty.
Orystar búl qyrǵyzdardan qanmen jazylǵan bir tu túsirip aldy.
Jarkent oyazyndaǵy kóterilis Albanda boldy. Ileniń oń jańynda qonystaityn Suan degen el Qytai shegine baryp qaita qaitty. Suandar konsul arqyly Almaty jandaralynan úlyósat alyp, jigit bermek bolyp, jerine kóship keldi.
Biraq búlarda kóp shashyldy. Jarkent oyazynda Alban úrkip ketip, qazaqtan qalǵan Suan barlyq alyq-salyq keńirdek, en basty, úi basynan ainaldyryp at aldy. Oyazdaǵy barlyq qalǵan astyqty Suan men qolyna túsken Albanǵa orǵyzdy. Qystai neshe túrli shyǵynnan el yǵyr oldy.
Jarkent oyazyndaǵy taranshylar da alǵashqy uaqytta «júmysshy bermeimiz!»degen sózderi bolǵan. Biraq qazaqtai kóterilip kete almaǵan. Soǵan sebep – olardyń otyryqshylyǵy bolyńqyrady. «bala bermeimiz» degen taranshynyń birsypyra aqsaqaldaryn ákep Qarqaradaǵy túrmege tyqty. Múnyń birnesheui Alban Serikbailarmen birge Qaiqy da atyldy.
Jarkent oyazynan auǵan eldiń jaiy óte nashar boldy. Qytai shegine barǵan jerde Qytai sherigi ótkizbei, bir jaǵynan orys quyp, orasan tarlyq kórdi. Ayaǵynda tartu-taralǵysyn berip júrip, qashyp-pysyp Qytaiǵa qaraǵan Qúlja audanyndaǵy Qyzai men Alban qazaǵynyń jerine bardy. Osy jerde adamy satylyp, auyly tonaldy.
QR Ortalyq memlekettik arhiv: qor (f.) R-1368; tizbe (o.):I; is (d):56.) qoljazba arab harpinde.
Jariyalandy. Q. Andas, M. Andas. Qazaq jurnalistikasynyń jampozy -Almaty: «Bayanjúrek» baspasy. 2019. -347 b. -223-226 b.
Jalǵasy bar…
Q-Andas» aqparattyq agenttigi











