Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ حالىق جادى

اقسۋ-سارقان كوتەرىلىسى 1916 جىل

admin
2026/01/19
حالىق جادى
0
Ақсу-Сарқан көтерілісі 1916 жыл

ءى

… ءبىزدىڭ اۋىل تومەنگى قونىسقا تارتتى. قونىسىمىز قالادان، جولدان اۋلاق قالىڭ قۇم. قۇمدى ەلدىڭ ەگىنى بار. ەگىندى العان ەل ودان ارى بالقاشتىڭ قۇمىنا، سەكسەۋىلگە ءسىڭىپ كەتپەك. وردەگى ەلدەن جاندى قارعا جوق. سارى وزەننىڭ قامىسىنداي پىسىپ قالعان تارى. جەردىڭ ءجۇزىن العان ءشول، بىدايداي، اشىق قۇراپ، قۇس شوقىپ، جەل شايقاپ قيراپ جاتىر. قىستاۋ-قىستاۋدىڭ ءبارى شاشىلىپ قالعان كەرەگە، كەبەجە-ساندىق. جۇك اياق، توسەك اعاش، ۇزىك، تۋىرلىق سياقتى ۇي-سايمانى، كوك سوقالار، قويمالار اشىلىپ دالادا جاتىر. قالادا مالاي قالماعان، بارلىعىدا قاشىپ قىرعا شىققان. ونداپ-جيرمالاپ مالاي جالدايتىن ورىس مۇجىقتارىنىڭ ەگىندەرى، ولدا شاشىلىپ جاتىر. قالاعا قاتىناپ جاتاتىن تىنىشتىقتاعى قازاق جوق. قازاقتان قالاعا شىعىن قاتىناسپايدى. قالا مەن دالا بارىمتالى جاۋ سەكىلدى. ارعى بەتكە اسۋعا اينالعان ەلدەر قولىنا تۇسكەن بۇل جاقتاعى قالعان ورىس، قازاق مالىن قىمقىرا كەتىپ بارادى.

ءبىزدىڭ ەل تومەنگى اقسۋ بويىنداعى قومعا كەلدى. وسى ارادا ايتجان دەگەن كىسى باسىنا اس بەرەتىن بولدى. ءۇش ماتايعا ساۋىن ايتىپ، 300 ءۇي تىگىپ، اقسۋدىڭ بويىنا جەر وشاعىن قازدى. جاپسار شۇباراعاش دۋانىنىڭ سادىر مەن ون بولىس ماتاي باس قوستى.

ءدال وسى كەزدە ەلدىڭ كوڭىلى ۇيقى-تۇيقى. وياز بولىس-بولىسقا الىناتىن جىگىتتەردىڭ ءتىزىمىن بەر دەپ جاتىر. بولىستار ەلدىڭ تاۋقىمەتىنەن شىعا الماي «بەرەمىز» دەپ ۇلىققا ايتىپ، «قايتەمىز»   دەپ كوپكە ايتىپ جۇر. بىراق كوپ جىگىت بەرمەۋگە جۇمىلۋلى، بەرمەۋىندە نە بولارىنا، نەمەن تىنارىنا سۋىق سىزدىڭ ارتى نەگە سوعارىنا كوزى جەتپەيدى. سەل سوققانداي، باسقا ۇرعان بالىقتاي.

كوركەم ادەبيەت ءبولىمى.

ءىلياس.

جاريالاندى. ق. انداس، م. انداس. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ جامپوزى -الماتى: «بايانجۇرەك» باسپاسى. 2019. -347 ب. -217-218 ب.

ءىى

جاركەنت ويازىنداعى البان قونىسىندا قارقارا دەگەن جارمەڭكە بار ەدى. بۇل جارمەڭكەدە كۇنباتىس قىتاي مەن رەسەي ساۋداسى توقايلاساتىن ەدى. جارمەڭكەنىڭ ساۋداعا سالىنعان سوماسى كەي جىلى ميلليونعا جەتەتىن. كوتەرىلىس تۋرالى سول كەزدە بايانداما جازعان نەدزبەتسكين دەگەن جەتىسۋداعى كوتەرىلىستىڭ گەرمان، تۇرىك اگەنتتەرىنىڭ قىتاي ارقىلى ازعىرۋىمەن بولدى دەيتىنى بار. وندا ول: گەرمان، تۇرىك اگەنتتەرى قاشقار، قۇلجا ماڭايىندا تۇرىپ، قاراقولدان، جاركەنتتەن اپيىن كەسۋگە كەلگەن قىتاي جۇمىسشىلارى جانە قارقارا جارمەڭكەسىنە قاتىسقان قىتاي ساۋداگەرلەرى قىرعىز-قازاق ىشىندە ورىسقا قارسى كوتەرىلىس جساۋعا قۇتىرتتى دەيدى. ونىسى شىلعي جورامال.

جاركەنت ويازى قىتايعا شەكتاەس بولعان سوڭ وكىمەت وتە ساق بولعان. كازاك-ورىس، حوحول قالالارىن قارۋلاندىرعان. «يۋنب جارلىعى» جاريالانعاندا كراپچەنكو دەگەندى باس قىلىپ، قارقاراعا وتتياد جىبەرگەن.

جاركەنتتەگى العاشقى توڭكەرىس ۇشقىنى تامىزدىڭ 12-سىندە ۇشقىندادى. بۇعان دەم بەرگەن الماتى ويازىنداعى قىزىلبورىكتەردىك كوتەرىلىسى. شەلەك، مەركى جانە باسقا بولىستاردىڭ قازاقتارى جينالىپ، تامىزدىڭ 12-ءسى كۇنى شەت مەركىدەگى ناشەۆكين دەگەن كريستياننىڭ ديرمەنىن تالاپ (ديرمەن قازاق جەرىنە باسىپ سالىنعان) ءوزىن ءولتىرىپ، ايەلىن بايلاپ، ديرمەندى ورتەپ جىبەرەدى. ودان جالاڭاش قالاسىنا سوقتىقتى. قالاداعى كازاك-ورىستار مىلتىق اتىپ، كىرگىزبەدى. ەگىننەن ۇستاپ الىپ، ەكى كازاك-ورىستى ءولتىرىپ، قالانىڭ مالىن تيەس اكەتتى جانە سول كۇنى شەلەك باسىنا سالىنعان نوۆو-افون قالاشىعىنا قازاق ءتيىپ، قالانىڭ ءبارىن ورتەگەن. قالا ادامدارى ستوروستانىڭ قوراسىنا جينالىپ، كەشكە دەيىن ايتىسقان. جالاڭاشتان شىققان پرۆپورشيك بەرگ وتريادى قالانى اراشالاعان. قازاقتار تاۋدى باۋىرلاي كەگەنگە قارايجۇرىپ، جولداعى ورىس قىستاۋلارىنىڭ، زايىمكەلەرىنىڭ بارلىعىن ورتەگەن. بۇل جولدا سپەتسەۆسكيي دەگەن پوسەلكەنى وتقا جاعىپ، قازاق قولى سول بەتىمەن قارقاراداعى البانعا قوسىلعان.

تامىزدىڭ 13-ءى كۇنى قارقاراعا شابۋىل جاسالدى. جارمەڭكەنى قامادى. بىراق كۇنى بۇرىننان دايىندالىپ تۇرعان وترياد قازاقتىڭ ءتۇتىنىن تۋمان قىلدى. بەكگتىڭ وتريادى قازاقتىڭ ارتىنان كەڭسۋ ورلەپ ءتۇسىپ، كراپچەنكونىڭ وتريادى قاراقارادان، ءبىر جاعىنان قىرعىزستاننىڭ كازاگى – ۇشەۋى توقايلاسىپ، قازاققا ويناق سالدى.

قازاقتار مىلتىققا شىداي الماي، بىت-شىت بولىپ قاشىپ، كەگەن، تەكەس باسىنا كەتتى. .. كوپ مال، ءۇي شارۋا يەسىز شاشىلىپ دالادا قالدى. ونى ورىس ولجا قىلدى.

بۇل ۋاقىتتا قىرعىزدار قاراقولدى الۋعا قام قىلدى. قاراقولدا ورىس كۇشى ازدىق قىلدى. سوندىقتان قارقاراداعى كراپچەنكوعا جىلدام قاراقولعا جەتۋ كەرەك بولدى. تامىزدىڭ 14-ءى كۇنى تۇننەن جارمەڭكەنى تاستاپ، ساۋداگەرلەر مەن ورىس وتريادى قاراقولعا ۇركىپ كەتىستى.

جاركەنت ويازىندا قازاق سوقتىققان قالالار: سپەتسەۆسكيي، تاۆريچەسكيي، ۆلاديسلاۆسكيي، كراسنويارسكيي، نوۆو-افونسكيي، نوۆو-كيەۆسكيي، مەدانسكيي، شولاق، مەدەت، جالاڭاش قالالارى. بۇلاردان باسقا جەكە ديرمەن، زايمكا، حۋتور، ومارتالار دا كوپ بولدى. بىراق قالانىڭ ۇيلەرى ورتەلىپ، ءۇيى تالانسا دا، ادام ولۋدەن سايابىر بولدى.

بۇل قالانىڭ ادامدارى «پەرەسەلەن» قاراۋىلىندا بولىپ، سول جىلى قىستاي قازاق مالىمەن اسىرالدى.

تامىزدىڭ 10-ءى كۇنى ساسكەدە قارقارا جارمەڭكەسىنە سانتاش جاقتان جانە جالاڭاش جاقتان قازاقتىڭ قالىڭ قولى كورىندى. وسى ەكى قول كەلىپ، قارقارانىڭ كۇنباتىس جاعىنداعى جازىققا كەلىپ قوسىلدى.

بەرگ كازاك-ورىستى الىپ الدىن توسۋعا بۇيىرىلعان ەدى. ول 30-40 شامالى كازاك-ورىستى الىپ الدىن توستى. وقتىڭ وڭتايىنا كەلگەندە ەكى-ءۇش رەت وقتى جاپپاي جىبەرگەندە قازاقتار بىت-شىت بولىپ قاشىپ كەتتى. 4 ادام وققا ۇشىپ قالدى.

تامىزدىڭ 12-ءسى كۇنى قازاق قارقاراعا سوقتىعۋعا ءيىرسۋدىڭ بويىنا جانە قۇرالدى 5000 قارالى كىسى بولدى. قولىنداعى قارۋى – سويىل، باقان، نايزا، بالتا ەدى. بۇعان قارسى 25 كازاك-ورىس پەن بەرگ جانە پراپورشيك مورگونىڭ روتاسى شىقتى. بۇلار قازاقتى قاماپ الماق بولىپ ەكىگە ءبولىندى. بەرگتىڭ وتريادىنىڭ الدىنان جاياۋ قازاقتار وق اتقان سوڭ، بەرگ وتريادى اتىسىپ كەتتى. قازاقتار اتىسا-اتىسا تاۋعا قاشتى.

بەرگ قورىققان قازاقتى قۋايىن دەسە دە وعان بۇيرىق بولمادى. سويتسە دە ءتۇس مەزگىلىندە بەرگ ءوز بەتىمەن شاۋىپ كەتىپ، قالىق قازاقتىڭ سىرتقا بەتتەپ ۇرىككەن كوشىنە ءتيدى. ءتۇتىنىن تۇتىنىنە قوسىپ شاپتى. قازاقتار جينالىپ، بىرەسە ءتيىپ، بىرەسە شەگىنىپ ۇيقى-تۇيقى بولدى. بەرگ قازاق قولىنىڭ ىشىندە جۇرگەن اق جالاۋ كوتەرگەن كۇمىس ەرتوقىمدى كوك اتتىنى دالدەپ اتتى. سوندا بۇل اتتى قولىن بۇلعاپ شاۋىپ تاۋدان اسا جىعىلدى. بۇل ولگەن بولىس ەكەن. موينىندا ءىىى الەكساندردىڭ التىن مەدالى بار ەكەن.

تۋ ۇستاعان ولگەن سوڭ قازىقتىڭ جينالعانى بىت-شىت بولىپ قاشتى. ولاردىڭ سوڭىنا ورىستار ءتۇسىپ، قوزى قۇيرىق قىلىشتاپ قىردى. اياعىندا بەرگ وتريادى 10000-نان استام سيىردى، 40-50 مىڭداي قويدى، 40 تۇيەلى مۇلىكتى، بىرنەشە مىلتىقتى قارقارا جارمەڭكەسىنە ايداپ كەلدى.

تامىزدىڭ 13-ءى كۇنى قاراقول جاعىنداعى جولدان ءبىر توپ قول كورىندى. الدىنان بەرگ تاعى قارسى شىقتى. بۇلار 30-دەي قاراوولداعى اپين كەسۋگە كەلگەن قىتاي، دۇڭگەن كەدەيلەرى ەكەن. ورىس وتريادى بۇلاردىڭ الدىنان وق اتىپ، بىت-شىتىن شىعاردى. ولار قارقارانى وتە قاشتى. سوڭىنان تاعى ورىس ءتۇسىپ، 11-نەن باسقاسىن تەگىس قىردى. 11-ءىن قارقاراعا ۇستاپ كەلىپ، ولاردى دا 14-ءى كۇنى تاڭەرتەڭ جاركەنت جولىنىڭ ۇستىندە سەرىكبايلارمەن بىرگە اتىپ تاستادى.

تامىزدىڭ 14-ءى كۇنى قارقاراداعى بارلىق وترياد ساۋداگەرلەرىمەن قوسا قاراقولعا كوشتى. بۇلارعا سانتاش اسۋىندا قىزعىزدار جانە سوقتىقتى. بىراق قىرعىزدار بىرنەشەۋى وققا ۇشقان سوڭ قايتا سەرپىلىپ، تاۋعا كىرىپ كەتىستى. بۇل سوعتىعىستا قىرعىزدىڭ 23-ءى وققا ۇشتى.

تامىزدىڭ 15-ىندە وسى وترياى جىرعالاڭ سۋىن وتەردە جانە كوپ قىرعىز قامادى. كوپىر بۇلىنگەن ەدى. ەكى جاقتان اتىس بولدى. قىرعىزدار جەدەل ءتيىپ جىبەرسە دە، جاپپاي اتىلعان وق ولاردىڭ بەتىن قايتارىپ بولدى. اياعىندا كوپ ولىك قالدىرىپ، قىزعىزدار تاۋعا قاشتى.

ورىستار بۇل قىرعىزداردان قانمەن جازىلعان ءبىر تۋ ءتۇسىرىپ الدى.

جاركەنت ويازىنداعى كوتەرىلىس الباندا بولدى. ىلەنىڭ وڭ جاڭىندا قونىستايتىن سۋان دەگەن ەل قىتاي شەگىنە بارىپ قايتا قايتتى. سۋاندار كونسۋل ارقىلى الماتى جاندارالىنان ءۇلىوسات الىپ، جىگىت بەرمەك بولىپ، جەرىنە كوشىپ كەلدى.

بىراق بۇلاردا كوپ شاشىلدى. جاركەنت ويازىندا البان ۇركىپ كەتىپ، قازاقتان قالعان سۋان بارلىق الىق-سالىق كەڭىردەك، ەن باستى، ءۇي باسىنان اينالدىرىپ ات الدى. ويازداعى بارلىق قالعان استىقتى سۋان مەن قولىنا تۇسكەن البانعا ورعىزدى. قىستاي نەشە ءتۇرلى شىعىننان ەل ىعىر ولدى.

جاركەنت ويازىنداعى تارانشىلار دا العاشقى ۋاقىتتا «جۇمىسشى بەرمەيمىز!»دەگەن سوزدەرى بولعان. بىراق قازاقتاي كوتەرىلىپ كەتە الماعان. سوعان سەبەپ – ولاردىڭ وتىرىقشىلىعى بولىڭقىرادى. «بالا بەرمەيمىز» دەگەن تارانشىنىڭ ءبىرسىپىرا اقساقالدارىن اكەپ قارقاراداعى تۇرمەگە تىقتى. مۇنىڭ بىرنەشەۋى البان سەرىكبايلارمەن بىرگە قايقى دا اتىلدى.

جاركەنت ويازىنان اۋعان ەلدىڭ جايى وتە ناشار بولدى. قىتاي شەگىنە بارعان جەردە قىتاي شەرىگى وتكىزبەي، ءبىر جاعىنان ورىس قۋىپ، وراسان تارلىق كوردى. اياعىندا تارتۋ-تارالعىسىن بەرىپ ءجۇرىپ، قاشىپ-پىسىپ قىتايعا قاراعان قۇلجا اۋدانىنداعى قىزاي مەن البان قازاعىنىڭ جەرىنە باردى. وسى جەردە ادامى ساتىلىپ، اۋىلى تونالدى.

قر ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ: قور (ف.) ر-1368؛ تىزبە (و.):ءى؛ ءىس (د):56.) قولجازبا اراب حارپىندە.

جاريالاندى. ق. انداس، م. انداس. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ جامپوزى -الماتى: «بايانجۇرەك» باسپاسى. 2019. -347 ب. -223-226 ب.

جالعاسى بار…

Q-Andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 13
Ақиқат айтылмай қалды
حالىق جادى

اقيقات ايتىلماي قالدى

August 12, 2026
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры
حالىق جادى

بايىرشا ابىلايحانوۆتىڭ بەيمالىم تاعدىرى

August 10, 2026
Айбат
حالىق جادى

ايبات

August 4, 2026
Келмеске кетсін сол зұлмат…
حالىق جادى

كەلمەسكە كەتسىن سول زۇلمات…

July 31, 2026
ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»
حالىق جادى

جاركەنت وڭىرىندەگى «الجير»

July 30, 2026
Екпемен елін сақтаған…
حالىق جادى

ەكپەمەن ەلىن ساقتاعان…

July 27, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz