Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Halyq jady

Eske alsam ótken kúndi

admin
2026/01/26
Halyq jady
0
Еске алсам өткен күнді

Ótken ǵasyrdyń, yaǵni 1925-1935 jyldar arasyndaǵy elim dep eljiregen, jerim dep basyn jarǵa soqqan aldyńǵy qatardaǵy kókiregi oyau, kózi ashyq kóptegen ákemelerimiz ben aǵalardy búgingi újym basshylarymen, taǵy da kóptegen jekelegen kásiporyndardy bilep júrgen, qarjylyq baǵyttaǵy nemese tómengi satydaǵy memleket biliginde júrgen azamattarmen salystyruǵa bola ma? Joq, árine bolmaidy.

Osy saualǵa jauap izdep ótken ǵasyrǵa oi júgirter bolsaq, kesek-kesek túlǵalar kóz aldymyzda ańyz adam bolyp elesteidi. Jalaiyn ishinde Aryq-tynym, Baishegir ruynyń bes Qauys atalǵan úrpaqtarynan Pyshan Jálmendeúly, Ákimbai Qúdiyarúly, Maqúlbai Qitaban (Qydyrbaiúly), Súleimen Núryshúly, Sáduaqas Biekeúly, Bekjúnis Iekeúly jáne de Kúshik ruynan Qarasaqal Túrlyǵash bai, Kálpe ruynan Razaq, Rym sekildi eldiń qamyn oilaǵan, óresi biik adamdardy aitqanymyz dúrys. Pyshan Jálmedeúly jaiynda azdy-kópti jazbalar gazet betterinde basylyp jáne de jeke kitapsha bolyp jazylyp júr.

Al el ishinde bilimimen, eljandylyǵymen, óreli oi-asqaq maqsattarymen elge tanymal bolǵan, qalyń júrtqa arqa súiegen joǵaryda atalǵan Masai, Qúrmantai úrpaqtary kúni búginge deiin eskerusiz qalyp keledi. Olardyń árqaisysyna jeke-jeke toqtalatyn bolsaq, ómir joldaryna taldau bylai bastalady. Ákimbai Qúdiyarúly Pyshan Jálmendeúlymen túidei qúrdas. Úzeńgiles dosy bolǵan. Al, el ishindegi bedeli, ataq-abyroiy Pyshannan birer saty joǵarylau bolsa kerek.

Ákimbai Qúdiyarúly turaly esteligimizdi somdaityn bolsaq, kinásiz jannyń qyzyl otqa túsui bylaisha bolǵan eken. Saryauyz myltyq asynǵan sholaq etektiler el shetine kelip Pyshan bolysqa temir búǵauyn tayaǵanda oryssha biletin ol: «Mende neleriń bar, ústaityndaryń anau Ákimbai. El ishinde úgit júrgizip, senderge qarsy nasihattaushy da, elge aǵa bolushy da sol», – dep jazyqsyz jandy syrtynan jamandap aidatyp jiberedi. Sol jalamen Taldyqorǵan túrmesinde «Halyq jauy» bolyp qamalǵan. Auyr soqqy, kóptegen súraqtardan álsiregen ol úlken azap tartyp, túrme ishinde qaitys bolady. Búl shamamen 1922 jyldary bolsa kerek. Búl istiń aqiqattylyǵyn anyqtaityn dáleldeushiniń ózi de Pyshan aqyn.

Paidasyz jala saldym Ákimbaiǵa,

Qúdaiym jazǵan eken osyndaiǵa.

Kisige kisi aqysy ketpeidi eken,

Ol túsken mende tústim qu taqtaiǵa, – degen óleń shumaǵy ókinishten ótkinshi ómirdiń aldauyna túsken adamnyń múń-zary emes pe? Endigi bir:

Artymda jetkinshegim Maqúlbaiym,

Bildiń be? Qandai eken aǵań jaiyn.

Taǵdyrdyń qosqanyna amal bar ma?

Meniń de jaiym múndai ne qylaiyn.

Keshirim ótinemin elden, júrttan,

Opasyzdyq amaly meni qúrtqan.

Torǵa túsken jolbarys boldym búgin,

Dúrys is bolmaǵan soń áuel bastan, – degen óleń shumaqtarynda da tákápparlyq pen kisilik qatar túrǵan joq pa? Elge kishi boludyń ózi kisilik.

Sanaimyn biik shyńǵa Maqúlbaidy,

Bilip túr habar-oshar aǵań jaily.

Tós qaǵysqan dosy ediń el amanda,

Janashyr sen jaqynsyń Núryqsanǵa.

Búl óleń shumaǵynda da súiikti úlyna «Dosyńa senimdi bol, ómirdegi serigiń adal dosyń», – degendi meńzeidi. SHynynda da Maqúlbai ákem men Núryqsan aǵa ómirde dostyqtyń shynaiylyǵyn keiingilerge úlgi etip qaldyrdy. Alysty jaqyndatyp, jaqyndy ardaqtaityn jandar edi.

Suyq sóz tez jetedi demei me? Ákimbaidyń túrmede qaitys bolǵanyn Qaratal ózeniniń Qúiǵanynda jatqan sonau Saryesik-Atyraudaǵy Maqúlbai estidi. Dúshpan óltirip, etin alsa da, súigei menki ǵoi dep nemere inisi Túrsyn Óteuliúlyn ertip, bir túieni qomdap eki atpenen Taldyqorǵanǵa tartady. Kúni-túni demalyssyz júrgen olar súiekti aldyn-ala qazǵan orǵa tastamaq bolyp jatqan túsqa tap keledi. Túrmeniń áperbaqan sholaq etek bastyqsymaqtarynan súrap, túrme kúzetshilerine para berip júrip, nemere inisiniń súiegin elge, Aqshaǵylǵa ákep jerleidi.

Marqúm Ákimbaidyń jetisin ótkizbei jatyp-aq saryauyz myltyq asynǵan «jandyalarlar» kelip, halyq jauynyń súiegin músylmansha jerlegeni úshin «halyq jauy» dep kinálap, jazyqsyz jan Maqúlbaidy aidap áketedi. Túrmege jabady. Artynda shulap Ahmetolla, Rahmetolla degen eki úly, júbaiy Máriya, shalynan tiri aiyrylyp (Túrlyǵashty da «halyq jauy» dep aidap áketken), bes balasyn jerge berip, úlken qasiret tartqan ápkesi Baǵila da qalady.

Joǵaryda aityp ketkendei Maqúlbai (Qydyrbaiúly) Qitabanov 1895 jyly qazirgi Almaly auyly, Aqshaǵyl degen jerde Qydyrbai atty sharua kisiniń otbasynda dúniege keledi. Myǵym deneli, baluan pishindi bolǵandyqtan jeńgeleri Qitaban dep atap ketken eken. Anasy Qanymjan Arqanyń qyzy. Bes jasynda ákesinen jetim qalǵan ol er minezdi anasy men ójet ápkesiniń arqasynda auyl moldasynan arabsha hat tanyǵan. Segiz jasynda ony Aqsu boiyndaǵy Maman-Túrysbektiń Qaraǵash mektep internatyna oquǵa beredi.

Búl mektepti tórt amal mektebi dep te ataǵan. Mektepte esep-qisap, schetpen alyp qosu, kóbeitu men bólu, sauda júmysyna beiimdelgen barlyq amaldardan bilim bergen. Din men tilden, qazaq tarihy, jaǵrafiyadan úlken úlaǵat alǵan. Latyn árpimen hat tanyǵan.

Mektepte úzdik bitirgen ony altyn saǵatpen marapattap, sol auyldaǵy bir dúkenge kómekshi etip júmysqa alady. Sonda ol kisi on úsh jasta eken. Sózdiń qisyny kelgende aita keteiin degenim, jas balany dúkenge qyzmetke alyp, ózine kómekshi etkenderine onsha riza bolmaǵan dúkenshi (últy noǵai bolsa kerek) bala dúkenshige bir kúlkili áńgime aitady. Ony bylai bastaǵan eken.

– Erterekte bir kisi qarǵany ústap, oǵan «bilem» degen sózdi úiretipti. «Bilem» degen sózdi ábden naqyshyna keltirip aitatyn bolǵan soń, ony dúkenshige ákelip, meniń qarǵam esepti jaqsy meńgeredi, bárin biledi. «Satam, qalasań al», – deidi. Búǵan eńbeń aqy tólemeimin. Kúnine 10-12 saǵat júmys jasasa da qarǵaǵa báribir. Tegin júmysshy, shyǵyny da shamaly dep oilaǵan ol qarǵany satyp alady. Dúkenshi qarǵaǵa:

– Kezdeme ólsheudi bilesiń be?

– Bilem.

– Qant, tátti, ún, túz ólsheu bilesiń be?

– Bilem.

– Kiim-keshek sata alasyń ǵoi?

– Bilem, – deidi qarǵa.

Sonymen qarǵaǵa dúkenin tapsyryp, ózi tamaqtanuǵa ketedi. Qaityp kelse dúkenniń ishi bos, qańyrap túr. Tek qarǵa ǵana túr.

– Dúnie qaida?

– Bilem.

– Neni bilesiń?

– Bilem.

Qarǵany úryp óltirmekshi bolǵan dúkenshiniń ár qimylyn ańdyp, «bilem, bilem, bilem» dep otyrǵan qarǵa ashyq qalǵan esikten úshyp ketipti.

– Al sen búl turaly ne oilaisyń? – deidi dúkenshi.

– Men dúkenshini ayap túrmyn, – depti bala.

– Nege?

– Sonsha dúken tolǵan dúnie-múlikti qarǵaǵa senip tapsyrsa da, artynan qadaǵalap baqylauy kerek edi.

Birshama uaqyttyń ishinde dúkenniń júmysyna qanyǵyp, úirenip dúken meńgerushisi satysyna kóteriledi.

Ór minezdiligimen el kózine túsken ákemizdi alasapyran zamanda óktem bilik úsh jazaǵa búiyryp, úsh ret aqtalady. 1933 jyly sol kezdegi revkomnyń belgili múshesi Oraz Jandosovtyń tikelei núsqauymen Taldyqorǵan aimaǵyndaǵy shikizet ónimderin daiyndau júmysyna qajetti adam retinde brondap, qolyna qaǵaz beriledi. Sol uaqyttan bastap eńbekke degen yntanyń arqasynda árbir kezeńde joǵarǵy oryndardan maqtau gramotalary, alǵys hattarymen marapattalady. Moskvada ótetin auyl sharuashylyq kórmesine de joldama alǵan. Qaratal, Bórilitóbe, Aqsu audandarynda eńbek etti. 1964 jyly tamyzdyń on jetisi kúni Qaratal audanyndaǵy Jusandy eldi-mekeninde qaitys boldy.

Ákem Maqúlbai Qitabanúlymen aralasqan adamdardyń jerdiń alshaqtyǵyna qaramai bir adamdai júmylyp, aqyrǵy saparǵa shyǵaryp salularynyń ózinen de ol kisiniń eljandylyǵymen qatar adamdyq qasietiniń joǵary ekenin biluge bolatyn edi. Joǵarydaǵylarǵa qosa aitarym: Qúrmantai tegi Bekjúnis Iekeúly da sol qiyn-qystau jyldary jalaǵa tartyldy. Óz biliminiń arqasynda bosatylyp, elge oralǵan soń úlaǵatty eńbegimen eline qyzmet etti.

Sáduaqas Biekeúly óte jas bolsa da auyldan medrese ashqan Iman jolyn quǵan jan eken. Jazyqsyz jalanyń qúrbany boldy. Búl kisi altyn dińgek Bieke áulie dep júrgen qajy, ǵúlamanyń jalǵyz úly edi. 1905 jyly tuyp, 1922 jyldan belgisiz ketken adamdardyń qatarynda.

Kúshik ruynan shyqqan Túńǵyshbai bai 1922 jyldary iri bai retinde aidalyp ketken. Artynda qalǵan tórt úl, bir qyzy da sol kezderi nauqastan qaitys boldy. Sol kezderi jazyqsyz jalamen qamalǵan Rym, Razaq degen adamdardyń esimin estigenmin. Ruy Kálpe bolsa kerek.

Táuelsizdik alǵan búl zamanda jazyqsyz jalanyń qúrbany bolǵan el ardaqtylaryn oiǵa alyp, eske túsirgendi jón kórdim. «Ótkendi eske almai, keiingi oiǵa túspeidi» degen osy.

Tóleuhan QITABANOV,

Úrpaǵy. Eńbek ardageri. Úshtóbe qalasy. 

Jariyalandy. -Almaty: Qaraman Q. Qaratal aqtańdaǵy: tarihi-tanymdyq kitap – «Toǵanai T». 2015. -240 b. -132-141 b.

.

Jalǵasy bar…

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 5
Ақиқат айтылмай қалды
Halyq jady

Aqiqat aitylmai qaldy

August 12, 2026
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры
Halyq jady

Baiyrsha Abylaihanovtyń beimálim taǵdyry

August 10, 2026
Айбат
Halyq jady

Aibat

August 4, 2026
Келмеске кетсін сол зұлмат…
Halyq jady

Kelmeske ketsin sol zūlmat……

July 31, 2026
ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»
Halyq jady

JARKENT ÓŃIRINDEGI «ALJIR»

July 30, 2026
Екпемен елін сақтаған…
Halyq jady

Ekpemen elin saqtaǵan…

July 27, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz