وتكەن عاسىردىڭ، ياعني 1925-1935 جىلدار اراسىنداعى ەلىم دەپ ەلجىرەگەن، جەرىم دەپ باسىن جارعا سوققان الدىڭعى قاتارداعى كوكىرەگى وياۋ، كوزى اشىق كوپتەگەن اكەمەلەرىمىز بەن اعالاردى بۇگىنگى ۇجىم باسشىلارىمەن، تاعى دا كوپتەگەن جەكەلەگەن كاسىپورىنداردى بيلەپ جۇرگەن، قارجىلىق باعىتتاعى نەمەسە تومەنگى ساتىداعى مەملەكەت بيلىگىندە جۇرگەن ازاماتتارمەن سالىستىرۋعا بولا ما؟ جوق، ارينە بولمايدى.
وسى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ وتكەن عاسىرعا وي جۇگىرتەر بولساق، كەسەك-كەسەك تۇلعالار كوز الدىمىزدا اڭىز ادام بولىپ ەلەستەيدى. جالايىن ىشىندە ارىق-تىنىم، بايشەگىر رۋىنىڭ بەس قاۋىس اتالعان ۇرپاقتارىنان پىشان جالمەندەۇلى، اكىمباي قۇديارۇلى، ماقۇلباي قيتابان (قىدىربايۇلى)، سۇلەيمەن نۇرىشۇلى، سادۋاقاس بيەكەۇلى، بەكجۇنىس يەكەۇلى جانە دە كۇشىك رۋىنان قاراساقال تۇرلىعاش باي، كالپە رۋىنان رازاق، رىم سەكىلدى ەلدىڭ قامىن ويلاعان، ورەسى بيىك ادامداردى ايتقانىمىز دۇرىس. پىشان جالمەدەۇلى جايىندا ازدى-كوپتى جازبالار گازەت بەتتەرىندە باسىلىپ جانە دە جەكە كىتاپشا بولىپ جازىلىپ ءجۇر.
ال ەل ىشىندە بىلىمىمەن، ەلجاندىلىعىمەن، ورەلى وي-اسقاق ماقساتتارىمەن ەلگە تانىمال بولعان، قالىڭ جۇرتقا ارقا سۇيەگەن جوعارىدا اتالعان ماساي، قۇرمانتاي ۇرپاقتارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسكەرۋسىز قالىپ كەلەدى. ولاردىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە توقتالاتىن بولساق، ءومىر جولدارىنا تالداۋ بىلاي باستالادى. اكىمباي قۇديارۇلى پىشان جالمەندەۇلىمەن تۇيدەي قۇرداس. ۇزەڭگىلەس دوسى بولعان. ال، ەل ىشىندەگى بەدەلى، اتاق-ابىرويى پىشاننان بىرەر ساتى جوعارىلاۋ بولسا كەرەك.
اكىمباي قۇديارۇلى تۋرالى ەستەلىگىمىزدى سومدايتىن بولساق، كىناسىز جاننىڭ قىزىل وتقا ءتۇسۋى بىلايشا بولعان ەكەن. سارىاۋىز مىلتىق اسىنعان شولاق ەتەكتىلەر ەل شەتىنە كەلىپ پىشان بولىسقا تەمىر بۇعاۋىن تاياعاندا ورىسشا بىلەتىن ول: «مەندە نەلەرىڭ بار، ۇستايتىندارىڭ اناۋ اكىمباي. ەل ىشىندە ۇگىت جۇرگىزىپ، سەندەرگە قارسى ناسيحاتتاۋشى دا، ەلگە اعا بولۋشى دا سول»، – دەپ جازىقسىز جاندى سىرتىنان جامانداپ ايداتىپ جىبەرەدى. سول جالامەن تالدىقورعان تۇرمەسىندە «حالىق جاۋى» بولىپ قامالعان. اۋىر سوققى، كوپتەگەن سۇراقتاردان السىرەگەن ول ۇلكەن ازاپ تارتىپ، تۇرمە ىشىندە قايتىس بولادى. بۇل شامامەن 1922 جىلدارى بولسا كەرەك. بۇل ءىستىڭ اقيقاتتىلىعىن انىقتايتىن دالەلدەۋشىنىڭ ءوزى دە پىشان اقىن.
پايداسىز جالا سالدىم اكىمبايعا،
قۇدايىم جازعان ەكەن وسىندايعا.
كىسىگە كىسى اقىسى كەتپەيدى ەكەن،
ول تۇسكەن مەندە ءتۇستىم قۋ تاقتايعا، – دەگەن ولەڭ شۋماعى وكىنىشتەن وتكىنشى ءومىردىڭ الداۋىنا تۇسكەن ادامنىڭ مۇڭ-زارى ەمەس پە؟ ەندىگى ءبىر:
ارتىمدا جەتكىنشەگىم ماقۇلبايىم،
ءبىلدىڭ بە؟ قانداي ەكەن اعاڭ جايىن.
تاعدىردىڭ قوسقانىنا امال بار ما؟
مەنىڭ دە جايىم مۇنداي نە قىلايىن.
كەشىرىم وتىنەمىن ەلدەن، جۇرتتان،
وپاسىزدىق امالى مەنى قۇرتقان.
تورعا تۇسكەن جولبارىس بولدىم بۇگىن،
دۇرىس ءىس بولماعان سوڭ اۋەل باستان، – دەگەن ولەڭ شۋماقتارىندا دا تاكاپپارلىق پەن كىسىلىك قاتار تۇرعان جوق پا؟ ەلگە كىشى بولۋدىڭ ءوزى كىسىلىك.
سانايمىن بيىك شىڭعا ماقۇلبايدى،
ءبىلىپ تۇر حابار-وشار اعاڭ جايلى.
ءتوس قاعىسقان دوسى ەدىڭ ەل اماندا،
جاناشىر سەن جاقىنسىڭ نۇرىقسانعا.
بۇل ولەڭ شۋماعىندا دا سۇيىكتى ۇلىنا «دوسىڭا سەنىمدى بول، ومىردەگى سەرىگىڭ ادال دوسىڭ»، – دەگەندى مەڭزەيدى. شىنىندا دا ماقۇلباي اكەم مەن نۇرىقسان اعا ومىردە دوستىقتىڭ شىنايىلىعىن كەيىنگىلەرگە ۇلگى ەتىپ قالدىردى. الىستى جاقىنداتىپ، جاقىندى ارداقتايتىن جاندار ەدى.
سۋىق ءسوز تەز جەتەدى دەمەي مە؟ اكىمبايدىڭ تۇرمەدە قايتىس بولعانىن قاراتال وزەنىنىڭ قۇيعانىندا جاتقان سوناۋ سارىەسىك-اتىراۋداعى ماقۇلباي ەستيدى. دۇشپان ءولتىرىپ، ەتىن السا دا، سۇيگەى مەنكى عوي دەپ نەمەرە ءىنىسى تۇرسىن وتەۋلىۇلىن ەرتىپ، ءبىر تۇيەنى قومداپ ەكى اتپەنەن تالدىقورعانعا تارتادى. كۇنى-ءتۇنى دەمالىسسىز جۇرگەن ولار سۇيەكتى الدىن-الا قازعان ورعا تاستاماق بولىپ جاتقان تۇسقا تاپ كەلەدى. تۇرمەنىڭ اپەرباقان شولاق ەتەك باستىقسىماقتارىنان سۇراپ، تۇرمە كۇزەتشىلەرىنە پارا بەرىپ ءجۇرىپ، نەمەرە ءىنىسىنىڭ سۇيەگىن ەلگە، اقشاعىلعا اكەپ جەرلەيدى.
مارقۇم اكىمبايدىڭ جەتىسىن وتكىزبەي جاتىپ-اق سارىاۋىز مىلتىق اسىنعان «جاندىالارلار» كەلىپ، حالىق جاۋىنىڭ سۇيەگىن مۇسىلمانشا جەرلەگەنى ءۇشىن «حالىق جاۋى» دەپ كىنالاپ، جازىقسىز جان ماقۇلبايدى ايداپ اكەتەدى. تۇرمەگە جابادى. ارتىندا شۋلاپ احمەتوللا، راحمەتوللا دەگەن ەكى ۇلى، جۇبايى ءماريا، شالىنان ءتىرى ايىرىلىپ (تۇرلىعاشتى دا «حالىق جاۋى» دەپ ايداپ اكەتكەن)، بەس بالاسىن جەرگە بەرىپ، ۇلكەن قاسىرەت تارتقان اپكەسى باعيلا دا قالادى.
جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي ماقۇلباي (قىدىربايۇلى) قيتابانوۆ 1895 جىلى قازىرگى المالى اۋىلى، اقشاعىل دەگەن جەردە قىدىرباي اتتى شارۋا كىسىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلەدى. مىعىم دەنەلى، بالۋان ءپىشىندى بولعاندىقتان جەڭگەلەرى قيتابان دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن. اناسى قانىمجان ارقانىڭ قىزى. بەس جاسىندا اكەسىنەن جەتىم قالعان ول ەر مىنەزدى اناسى مەن وجەت اپكەسىنىڭ ارقاسىندا اۋىل مولداسىنان ارابشا حات تانىعان. سەگىز جاسىندا ونى اقسۋ بويىنداعى مامان-تۇرىسبەكتىڭ قاراعاش مەكتەپ ينتەرناتىنا وقۋعا بەرەدى.
بۇل مەكتەپتى ءتورت امال مەكتەبى دەپ تە اتاعان. مەكتەپتە ەسەپ-قيساپ، سچەتپەن الىپ قوسۋ، كوبەيتۋ مەن ءبولۋ، ساۋدا جۇمىسىنا بەيىمدەلگەن بارلىق امالداردان ءبىلىم بەرگەن. ءدىن مەن تىلدەن، قازاق تاريحى، جاعرافيادان ۇلكەن ۇلاعات العان. لاتىن ارپىمەن حات تانىعان.
مەكتەپتە ۇزدىك بىتىرگەن ونى التىن ساعاتپەن ماراپاتتاپ، سول اۋىلداعى ءبىر دۇكەنگە كومەكشى ەتىپ جۇمىسقا الادى. سوندا ول كىسى ون ءۇش جاستا ەكەن. ءسوزدىڭ قيسىنى كەلگەندە ايتا كەتەيىن دەگەنىم، جاس بالانى دۇكەنگە قىزمەتكە الىپ، وزىنە كومەكشى ەتكەندەرىنە ونشا ريزا بولماعان دۇكەنشى (ۇلتى نوعاي بولسا كەرەك) بالا دۇكەنشىگە ءبىر كۇلكىلى اڭگىمە ايتادى. ونى بىلاي باستاعان ەكەن.
– ەرتەرەكتە ءبىر كىسى قارعانى ۇستاپ، وعان «بىلەم» دەگەن ءسوزدى ۇيرەتىپتى. «بىلەم» دەگەن ءسوزدى ابدەن ناقىشىنا كەلتىرىپ ايتاتىن بولعان سوڭ، ونى دۇكەنشىگە اكەلىپ، مەنىڭ قارعام ەسەپتى جاقسى مەڭگەرەدى، ءبارىن بىلەدى. «ساتام، قالاساڭ ال»، – دەيدى. بۇعان ەڭبەڭ اقى تولەمەيمىن. كۇنىنە 10-12 ساعات جۇمىس جاساسا دا قارعاعا ءبارىبىر. تەگىن جۇمىسشى، شىعىنى دا شامالى دەپ ويلاعان ول قارعانى ساتىپ الادى. دۇكەنشى قارعاعا:
– كەزدەمە ولشەۋدى بىلەسىڭ بە؟
– بىلەم.
– قانت، ءتاتتى، ۇن، تۇز ولشەۋ بىلەسىڭ بە؟
– بىلەم.
– كيىم-كەشەك ساتا الاسىڭ عوي؟
– بىلەم، – دەيدى قارعا.
سونىمەن قارعاعا دۇكەنىن تاپسىرىپ، ءوزى تاماقتانۋعا كەتەدى. قايتىپ كەلسە دۇكەننىڭ ءىشى بوس، قاڭىراپ تۇر. تەك قارعا عانا تۇر.
– دۇنيە قايدا؟
– بىلەم.
– نەنى بىلەسىڭ؟
– بىلەم.
قارعانى ۇرىپ ولتىرمەكشى بولعان دۇكەنشىنىڭ ءار قيمىلىن اڭدىپ، «بىلەم، بىلەم، بىلەم» دەپ وتىرعان قارعا اشىق قالعان ەسىكتەن ۇشىپ كەتىپتى.
– ال سەن بۇل تۋرالى نە ويلايسىڭ؟ – دەيدى دۇكەنشى.
– مەن دۇكەنشىنى اياپ تۇرمىن، – دەپتى بالا.
– نەگە؟
– سونشا دۇكەن تولعان دۇنيە-مۇلىكتى قارعاعا سەنىپ تاپسىرسا دا، ارتىنان قاداعالاپ باقىلاۋى كەرەك ەدى.
ءبىرشاما ۋاقىتتىڭ ىشىندە دۇكەننىڭ جۇمىسىنا قانىعىپ، ۇيرەنىپ دۇكەن مەڭگەرۋشىسى ساتىسىنا كوتەرىلەدى.
ءور مىنەزدىلىگىمەن ەل كوزىنە تۇسكەن اكەمىزدى الاساپىران زاماندا وكتەم بيلىك ءۇش جازاعا بۇيىرىپ، ءۇش رەت اقتالادى. 1933 جىلى سول كەزدەگى رەۆكومنىڭ بەلگىلى مۇشەسى وراز جاندوسوۆتىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن تالدىقورعان ايماعىنداعى شيكىزەت ونىمدەرىن دايىنداۋ جۇمىسىنا قاجەتتى ادام رەتىندە برونداپ، قولىنا قاعاز بەرىلەدى. سول ۋاقىتتان باستاپ ەڭبەككە دەگەن ىنتانىڭ ارقاسىندا ءاربىر كەزەڭدە جوعارعى ورىنداردان ماقتاۋ گراموتالارى، العىس حاتتارىمەن ماراپاتتالادى. موسكۆادا وتەتىن اۋىل شارۋاشىلىق كورمەسىنە دە جولداما العان. قاراتال، بورىلىتوبە، اقسۋ اۋداندارىندا ەڭبەك ەتتى. 1964 جىلى تامىزدىڭ ون جەتىسى كۇنى قاراتال اۋدانىنداعى جۋساندى ەلدى-مەكەنىندە قايتىس بولدى.
اكەم ماقۇلباي قيتابانۇلىمەن ارالاسقان ادامداردىڭ جەردىڭ الشاقتىعىنا قاراماي ءبىر ادامداي جۇمىلىپ، اقىرعى ساپارعا شىعارىپ سالۋلارىنىڭ وزىنەن دە ول كىسىنىڭ ەلجاندىلىعىمەن قاتار ادامدىق قاسيەتىنىڭ جوعارى ەكەنىن بىلۋگە بولاتىن ەدى. جوعارىداعىلارعا قوسا ايتارىم: قۇرمانتاي تەگى بەكجۇنىس يەكەۇلى دا سول قيىن-قىستاۋ جىلدارى جالاعا تارتىلدى. ءوز ءبىلىمىنىڭ ارقاسىندا بوساتىلىپ، ەلگە ورالعان سوڭ ۇلاعاتتى ەڭبەگىمەن ەلىنە قىزمەت ەتتى.
سادۋاقاس بيەكەۇلى وتە جاس بولسا دا اۋىلدان مەدرەسە اشقان يمان جولىن قۋعان جان ەكەن. جازىقسىز جالانىڭ قۇربانى بولدى. بۇل كىسى التىن دىڭگەك بيەكە اۋليە دەپ جۇرگەن قاجى، عۇلامانىڭ جالعىز ۇلى ەدى. 1905 جىلى تۋىپ، 1922 جىلدان بەلگىسىز كەتكەن ادامداردىڭ قاتارىندا.
كۇشىك رۋىنان شىققان تۇڭعىشباي باي 1922 جىلدارى ءىرى باي رەتىندە ايدالىپ كەتكەن. ارتىندا قالعان ءتورت ۇل، ءبىر قىزى دا سول كەزدەرى ناۋقاستان قايتىس بولدى. سول كەزدەرى جازىقسىز جالامەن قامالعان رىم، رازاق دەگەن ادامداردىڭ ەسىمىن ەستىگەنمىن. رۋى كالپە بولسا كەرەك.
تاۋەلسىزدىك العان بۇل زاماندا جازىقسىز جالانىڭ قۇربانى بولعان ەل ارداقتىلارىن ويعا الىپ، ەسكە تۇسىرگەندى ءجون كوردىم. «وتكەندى ەسكە الماي، كەيىنگى ويعا تۇسپەيدى» دەگەن وسى.
تولەۋحان قيتابانوۆ،
ۇرپاعى. ەڭبەك ارداگەرى. ۇشتوبە قالاسى.
جاريالاندى. -الماتى: قارامان ق. قاراتال اقتاڭداعى: تاريحي-تانىمدىق كىتاپ – «توعاناي ت». 2015. -240 ب. -132-141 ب.
.
جالعاسى بار…











