تاۋبە، تاۋەلسىزدىك الدىق. جالقاۋلىقتان قۇتىلىپ، جايلى تىرلىك كەشەتىن وراي كەلدى. وسى رەتتە، مەملەكەت قۇرۋشىسى قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى دارىنىمەن، ىسكەرلىك-يكەمدىلىگىمەن تانىلۋى كەرەك ەدى. جاعداي باسقاشا بولىپ تۇر. قالا مەن دالادا جۇمىسسىز قازاق جەتەرلىك. ارينە، بايلىققا بەلشەسىنەن باتىپ جۇرگەندەر جوق دەي المايمىز. اقپارات كوزدەرىنە سۇيەنسەك، الەمدەگى بايلاردىڭ قاتارىن تولىقتىرعان قازاقستاندىقتاردىڭ سانى دا جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلە جاتقانى شىندىق. ال، قازاق نەگە جۇمىسسىز؟ وسى ساۋال توڭىرەگىندە تالاي بىلىكتى جاندارمەن پىكىر ءبولىستىم. ولاردىڭ ايتقان ۋاجدەرىن ءتىزىپ بەرۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار، ءبارى «قازاق جالقاۋ، سوندىقتان جۇمىسسىز» دەگەننەن ارىعا بارمايدى.
قازاق جالقاۋ ما؟ مەن بۇل پىكىرگە كەلىسپەيمىن. باسقاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە قازاقتىڭ قولىنان ءىس كەلمەيتىن بولسا، ءريمدى جاۋلاپ، كەشەگى ءتاجماحالدى، بۇگىنگى استانانى سالماس ەدى. «الما ءپىس، اۋزىما ءتۇس» دەپ وتىرا بەرەتىن بەرەكەسىز بولسا، وسىنشاما ۇلان-عايىر ولكەگە يەلىك ەتە الماس ەدى. باسقالاردىڭ ايداۋىنا كونىپ، بارىنا قاناعات ەتەتىن بەيعام بولسا، قىتايعا قورعان سوقتىرىپ، ىرگەسى سوگىلمەيتىندەي بولعان يمپەريانى تاس-تالقان ەتىپ (16-جەلتوقساندى ايتام)، تاۋەلسىزدىك الا الماس ەدى. تەكسىز بولسا تولە، قازىبەك، ايتەكەنى تۋدىرماس ەدى. كوركەمدىككە قۇشتار بولماسا، اجەلەر قىزجىبەك پەن تولەگەننىڭ جىرىن نەمەرەسىنە جاتتاتپاس ەدى… قىسقاسى، بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – قازاق ەشقاشان جالقاۋ بولماعان. ونى قور قىلعان – بەيبىتشىلىك سۇيگىش بەيقام ەلگە جاسالعان بايلىققا قۇنىققان بەزبۇيرەكتىكتىڭ بارىمتاسى مەن سايقال ساياساتتىڭ كەسىرى. جۇرەگىن الىپ، جۇلىنىنا دەيىن جەتكەن قورقىنىشتىڭ كەساپاتى. بۇل ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى.
ويىمىزدى وربىتپەس بۇرىن الدىمەن جالقاۋلىقتىڭ قازاق دالاسىنا قالاي ەنگەندىگىن زەردەلەپ الايىق. جالقاۋلىق قازاققا جوڭعاردى جويۋمەن بىرگە قونا باستادى. جوڭعار 1630 – 1760 جىلدارى ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن موڭعول اقسۇيەكتەرىنىڭ شىعىس تۇركىستاندا قۇرعان فەودالدىق مەملەكەتى. ونى مەملەكەت رەتىندە قاراستىرعاننان گورى قىتاي مەن ورىستىڭ ورتا ازيانى جاۋلاۋ ماقساتىندا كوتەرىپ شىققان قولشوقپارلارى دەگەن ورىندى. مىنە، وسى جوڭعار باسقىنشىلارى 1640 جىلدارى قازاق دالاسىنا باسىپ كىردى. وسىدان باستاپ 100 جىلعا سوزىلعان قازاق-جوڭعار قاقتىعىسى باستالدى. اتاقونىسى وزىنە بۇيىرماعان قازاق ۇلاندارى قاراتاۋدى پانالاپ جان ساقتاسا دا، اينالىپ كەلىپ ورىستىڭ وتقارۋىمەن قارۋلانىپ، قىتايدىڭ ازىق-تۇلىگىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن جوڭعاردى جەرمەن جەكسەن ەتتى. بۇل قازاق دالاسىنا سىلەكەيى شۇبىرىپ وتىرعانداردىڭ توبەسىنە جاي ءتۇسىردى. كەرىسىنشە، قانشاما قاراشاڭىراقتىڭ وتى وشسە دە، قازاق ۇلاندارى بىلەككە كەلسە، مىڭدى جىعاتىنىن دالەلدەدى. بىراق وسىدان كەيىن سوعىستان قالجىراعان حالىقتى زىميان ساياساتىمەن الداي باستادى. مۇمكىن بولسا، جىگەرىن جانشۋدى قاراستىردى. بۇل تۋرالى جاسالعان تالاي جوبالاردى كوزىمىزبەن كورمەسەك تە، سول ەلدەردىڭ شاڭ باسقان ارحيۆتەرىندە جاتقانى انىق. ساۋداگەر ەتىپ، جانسىزدارىن جىبەردى. الىس-جاقىن شەت ەلدەرگە قازاق بالاسىن اتتاپ باستىرمادى. كەلىسىلىپ ىستەلگەن ديپلوماتيالىق قاتىناستار تەك قانا ساياسات جۇزىندە ورىندالىپ جاتتى دا، شارۋاشىلىق پەن تەحنيكا جاعىنا قاتاڭ تىيىم سالىندى. مۇنىڭ ءوزى وتارشىل ەلدەردىڭ ۇزاقتى كوزدەگەن ساياساتى ەكەنىنە بۇگىن كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن ءبىر عانا مىسال ايتا كەتەيىك، قىتايلىقتارمەن ساۋدا جاساسقان قابانباي باتىردىڭ ادامدارى تەك قانا جىلقى وتكىزىپ، جىبەك، ءشاي ونىمدەرىن ساتىپ الۋمەن شەكتەلگەن. ونى ءوندىرۋدىڭ تەحنيكاسىن ۇيرەنۋگە جول قويىلماعان. ورىستار دا وسى ءتاسىلدى قولدانعانى انىق. جوڭعارعا قارۋ بەرگەن ورىس پەن جىل سايىن ءوندىرىس تەحنيكاسىن مەڭگەرگەن ماماندارىن جوڭعار جەرىنە جىبەرىپ وتىرعان قىتايدىڭ قازاقتارعا كەلگەندە تارىلا قالۋى قازاق بالاسىن عىلىمنان جۇرداي ەتىپ، جالقاۋلىققا باۋلۋ ەمەي نە؟ ول تۇستا ەكى يمپەريانىڭ قىسپاعىندا قالعان بابالارىمىزدىڭ باسقا جول تابۋى دا مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇل قازاقتىڭ كىناسى ەمەس، وپاسىز يمپەريالىق جۇيەنىڭ قىلمىسى. سونداي-اق، تاريحي دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنسەك، كەنەسارى كوتەرىلىسىنەن امانگەلدى كوتەرىلىسىنە دەيىن 3 مىڭعا جۋىق ۇلت ازاتتىق كۇرەسى بولعان ەكەن. بۇل قازاقتىڭ تەنتەكتىگىن بىلدىرمەيدى، قايتا، ەل مەن جەر ءۇشىن قالجىراپ جۇرگەن بابالاردىڭ ونەر مەن عىلىمعا ءمان بەرەتىن ۋاقىتى بولماعانىن اڭعارتادى. سونىڭ سالدارى حالقىمىزدى «بارعا قاناعات، جوققا سالاۋات ەتەتىن» بويكۇيەزدىككە تىرەدى. بۇل – ءبىرىنشى سەبەپ.
بىراق قازاق بارىنەن ايىرىلسا دا، اقىل-پاراساتىنان، ۇلاعاتتى ۇلاندارىنان اجىراپ قالعان جوق. سونىڭ ناتيجەسىندە، ىبىراي، اباي باستاعان العاباسار پەرزەنتتەرى مەن الاش زيالىلارىن تۋدىردى. كەزىندە حاكىم اباي حالقىن مادەنيەتكە شاقىرىپ، ورىسشا ۇيرەنىپ كوكىرەگىن وياتسا دەپ ارماندادى. ونىسى ورىستى ۇلاعاتتى دەگەندىك ەمەس، «ۋدى ۋمەن قايتارۋ» قاعيداسىنا سايادى. ءتىپتى، «ەسەكتىڭ ارتىن جۋساڭ دا مال تاپ» دەپ تىم بولماسا، قالتاسىن قالىڭداتسا، جان-جاعىنا بارلاپ قاراپ، باعاسىن اسىرار دەپ ۇمىتتەندى. ارينە، ول تۇستا ۇلتتى ۇيىتاتىن يدەولوگيا بولماعاندىقتان، اباي اقىلياسىن اعايىننىڭ تەرەڭ تۇسىنە الماعانى انىق ەدى. ال، وسى اباي رۋحاني ارقاۋ ەتكەن الاش وردانىڭ اقىرعى تاعدىرىن قازىرگى ۇرپاق انىق بىلەدى. ولار بولىمىستى ناقتىلاپ، نە ىستەۋ كەرەكتىگىن جۇرتقا تۇسىندىرە العانىمەن تاعى دا سايقال ساياساتتىڭ قۇربانى بولىپ كەتە بەردى. دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنسەك، پاتشا ۇكىمەتىنىڭ 1989 جىلعى ساناعىندا قازاقتىڭ سانى 4 ميلليون 300 مىڭ ادام دەپ كورسەتىلسە، 1916 جىلى احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان الاش ورداشىلار قازاقتىڭ سانىن 6 ميلليونعا تۇراقتاستىرعان(كوپتە بولۋى مۇمكىن). بۇل الەمدىك ارەنادا تاۋەلسىز ەل بولۋعا، تىم بولماعاندا اۆتونوميا قۇرۋعا نەگىز بولادى دەگەن ءسوز. ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ كۇن كوسەممەن(لەنين) جولىعىپ، اۆتونوميا قۇرۋدى تالاپ ەتۋىنە وسى سان سەبەپ بولعانى انىق. ويتكەنى، سول تۇستا سانى مەن سالماقتى يدەولوگياسى جاعىنان دا قازاق تاۋەلسىز ەلدىڭ تىزگىنىن ۇستاي الاتىن ەدى. تاعى ءبىر جاعىنان، بۇل سان مۇستافا شوقايدىڭ تۇركىستان قىرعىزدارىنىڭ اۆتونومياسىن قۇرۋىنا نەگىز قالادى. اعايىندى قىرعىز بەن ءوز اعامىز، الاشاپاندى وزبەكتى بىرىكتىرسە، ورتالىق ازيادا تاعى ءبىر يسلامدىق مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن قالاۋعا مۇمكىندىك بار بولاتىن. بىراق، بۇل ستراتەگيا قازاقتى جويۋدىڭ تاكتيكاسىن كۇن تارتىبىنە شىعاردى. مۇنى قازىر گولوشەكيننىڭ «اشا تۇياق قالماسىن، اسىرا سىلتەۋ بولماسىن» دەگەن كەرباقپا بايلامىنا تەلىپ ءجۇرمىز. انىقتاپ قارايتىن بولساق، بۇل قانىشەر گولوشەكيننىڭ ەمەس، كرەملدىڭ ساياساتى ەكەن-اۋ! سول ساياساتتىڭ سالدارىنان اقسۇڭكە بولعان قازاق اۋىلدارىن ساناپ بەرە الماساق تا، 1939 جىلعا كەلگەندە قازاقتىڭ سانى 2 ميلليون 800 مىڭ ادام بولىپ جازىلعانىن انىق بىلەمىز. ال، دۇنيەجۇزىلىك ەكىنشى سوعىستان كەيىن ءبىر جارىم ميلليون بولىپ قالىپپىز. دارۆين: «تىرشىلىك ءبىر كلەتكالىدان، كوپ كلەتكالىعا قاراي داميدى»، – دەسە، ماركس: «سان ۇزدىكسىز وسە تۇسەدى دە، ساپا وزگەرىسىنە اكەلەدى»، – دەپ دالەلدەيدى، ماتەماتيكا، فيزيكا، حيميا، بيولوگيا، ەكونوميكا، قايسىبىر عىلىمدى ايتساڭىز دا، ءبارى ۇزدىكسىز ارتۋ مەن كوبەيۋدىڭ ۇستىندە قۇرىلادى. ال، قازاق بالاسى وسى زاڭدىلىقتاردىڭ بىرىنە دە باعىنبايتىن سىڭايلى. باس-اياعى 40 جىلدا ادام سانى ءوسۋدىڭ ۇستىنە ءتورت ەسەگە كەمىگەن. دەسە دە، حرۋشەۆ پەن برەجنەۆتىڭ داۋىرىندە قازاقتىڭ كوزى ءبىراز بولسا دا اشىلدى. مۇنى كەڭەس ساياساتىنىڭ جىلىمىعىنان دەۋگە بولمايدى. قازاقتىڭ باعىنا دىنمۇحاممەد قوناەۆتىڭ بيلىككە كەلگەندىگىنەن. باسقاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، قويدىڭ باسىن 50 ميلليونعا جەتكىزەم دەگەن قوناەۆتىڭ باستاماسى قازاق بالاسىن تەحنيكانىڭ باسىنا اپارۋعا جول اشتى. بىلايشا ايتقاندا قوناەۆ مۇنى قازاقتى قويشى جاسايىن دەپ نەمەسە قويدىڭ سانىن مولايتىپ، ماسكەۋدەگىلەرگە قۇيرىق مايىن سورعىزايىن دەپ جاساعان جوق. بىرىنشىدەن، بولشەكتەنىپ كەتكەلى تۇرعان قازاق جەرىنىڭ بىرلىگىن ساقتاپ قالدى. ارينە، قويدىڭ باسى 50 ميلليون بولۋ ءۇشىن ونى باعاتىن جەر بولۋى كەرەك قوي. وڭتۇستىك وزبەككە، سولتۇستىك ۇلكەن كورشىگە كەتسە، قازاق مالدى قايدا جايادى. ماسكەۋدى وسىلاي يلاندىرعان ۇلى تۇلعا جەرىمىزدىڭ بۇتىندىگىن بەكەمدەسە، ەندى ءبىر جاعىنان، قازاقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتىپ الدى. مالشى اۋىلعا جول باردى، مەكتەپ سالىندى، مادەنيەت ۇيلەرى بوي كوتەردى، ينفراقۇرىلىم جاڭاردى. قالاداعى ءومىردى، دالاعا ورناتۋعا تۇرا كەلدى. سانىمىز دا كادىمگىدەي ءوسىپ قالدى. دالانىڭ قازاعى تەحنيكانىڭ ءتىلىن مەڭگەرە باستادى. عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىندا قانشا دارىن ءوسىپ شىقتى. قوناەۆ مىنە، وسىلاي وتىز جىلدا قازاقتىڭ ءۇش عاسىر بويى جىبەرگەن ەسەسىن تۇگەندەگەنىمەن، بۇل بۇلقىنىس قازاقتى جالقاۋ دەپ قارايتىن يدەيانى وزگەرتىپ كەتە المادى. تاعى دا سول كوزتۇرتكى مەن كەمسىتۋدىڭ سالقىنىن سەزىپ، ىشتەي تىنىپ جۇرە بەردىك. ارينە، وسىدان جيىرما جىلدىڭ الدىندا «ءبىز قالادان كەلدىك»، – دەپ ماقتاناتىن قازاقتىڭ سانى ساناۋلى عانا بولاتىن. قىزىعىنا قاراڭىز، وسىدان جەتى-سەگىز جىلدىڭ الدىندا الماتىعا قوناققا بارعان ءبىر اجەمىز: «مەن، الماتى تولعان ورىس پا دەسەم، قازاقتار ەكەن عوي»، – دەپ تاڭ-تاماشا بولىپتى. ارينە، تاڭداناتىن ءجونى بار. قازاقتى جالقاۋ جاساعان ەكىنشى سەبەپ مىنە، وسى. بىلايشا ايتقاندا، ءوز باسىنىڭ اماندىعىنا ءوزى يەلىك ەتە الماعاندىعى.
جوعارىدا قازاقتى جالقاۋلىققا باۋلىعان تاريحي سەبەپ-سالدارعا حال-قادىرىمشە توقتالىپ ءوتتىم. جارايدى ول تاريحتىڭ ەنشىسىندە قالدى دەلىك. دەسە دە، تاريحتىڭ قايتالاناتىنىن ەسكەرسەك، ءبىز ءوزىمىزدى وگەيسىتكەن زورلىقتى ەمەس، كەردالانىڭ توسىندە دۇبىرلەتىپ جۇرگەن كۇندەرىمىزدى قايتا ورالتۋ ءۇشىن ويلاناتىن كەز جەتتى. وتكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ ەرلىگىنە ماقتانۋعا ءتيىسپىز.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ازىن-اۋلاق تيىن-تەبەنىمەن جالعىز سومكەسىن ارقالاپ الماتىعا كەلگەن قازاقتىڭ جىگىتى بۇگىن بانكير بولىپ جايلى ورىندىقتا وتىر. حان سارايىنداي ءۇي تۇرعىزىپ، الىس-جاقىن شەت ەلدەردە ۇلكەن شارۋا تىندىرىپ جۇرگەن قاراكوز قانداسىمىز قانشاما! ولار بىرەۋدى بارىمتالاعان جوق، بانك توناعان جوق. ءوز ەڭبەگىمەن جول تاپقان جاندار. قىسقاسى، قازاق جالقاۋ ەمەس. الەمدەگى ەڭ ءتوزىمدى ءارى جاعدايعا بەيىمدەلگىش العىر حالىق. ارينە ءبىر كەزدە: «ساۋدانىڭ ىعىن ەۆرەي مەن وزبەك بىلەدى»، «كوكونىستى كارىستەن ارتىق ەشكىم وندىرە المايدى»، –دەپ يمانداي سەنىپ كەلگەنبىز. قازىرشە، قىتايدىڭ ءبىر گازەتىندە: «قازاقتىڭ ساۋداگەر ازاماتتارى ەكونوميكانىڭ قىرى مەن سىرىن مەڭگەرىپ الدى. ەندى ءبىراز جىلدا، بىلايشا ايتقاندا، 2030-جىلى ولار اياق كيىمىن التىننان كيەتىن بولادى»، – دەپ جازعانىنداي، بيزنەستە الەمدى تاڭعالدىرعانىمىز انىق. كوكونىستىڭ ءتۇر-ءتۇرىن قازاق تا وسىرە الاتىنىن سورەلەردەن-اق كورە الاسىڭ. دەسە دە، بۇگىنگى قازاق قوعامىنداعى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىنە كوز جۇما قاراۋدان اۋلاقپىز. وعان قازاقتىڭ جالقاۋلىعى سەبەپ بولىپ تۇرعان جوق. قازاقستان ۋران مەن مۇنايعا باي ەل بولا تۇرا سونىڭ تىزگىنىن شەت ەلدىكتەر ۇستاپ وتىر. «جات جارىلقامايدى»، – دەپ تەگىن ايتىلماعان. ولار قازاقتى جارىلقايىن دەپ وتىرعان جوق. مۇمكىندىگىنشە قاراكوزدەرىمىزدى جۇمىستان شەتتەتىپ، ءوز ماقساتىن ورىنداۋعا تىرىسۋدا. ونىڭ سىرتىندا، قازاقتى ورىسقا وڭتايلى، قىتايعا جۇمساق، ەۋروپاعا قولايلى جاساعىسى كەلەتىن ساياساتكەرلەر بيلىكتىڭ دە، كاسىپكەرلەردىڭ اراسىنان دا تابىلادى. ولار ءوز ساياساتىن «قازاق جالقاۋ» دەگەن جەلەۋمەن جۇرگىزىپ كەلەدى. ەگەر ساۋدا زاڭدىلىعىنا سۇيەنسەك، «ءجۇز ادامنىڭ ونى الارمان، توقسانى ساتۋشى». امەريكادا دا، افريكا ەلىندە دە، ءتىپتى، وڭتۇستىك ۇيەكتەدە سولاي. سوندا ءبىز توقسان ادامدى ناپاقاسىنان ايىرىپ، ون ادامنىڭ مۇددەسىن قورعاپ وتىرمىز دەگەن ءسوز. الەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋگە دايىن ەمەسپىز دەپ داۋرىعىپ جۇرگەندەر، كەدەندىك وداقتىڭ پايداسى مەن زيانىن ەندى سەزىنگەن سىڭايلى. مۇنان شىعاتىن قورىتىندى، قازاقستان حالقىنىن 67 پايىزىن قازاق قۇرايتىنىن ەسكەرسەك، كىمنىڭ مۇددەسىنە بالتا شاۋىپ وتىرعانىمىز ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇل قازاقتى تاعى دا «جالقاۋ» جاساۋدىڭ ءححى عاسىرداعى تاپقىرلىعى ما دەپ ويلانىپ قالاسىڭ.
ارينە، قوعام بولعان سوڭ، ءتۇرلى كەلەڭسىزدىكتىڭ ەتەك الارى انىق. امەريكادا دا جۇمىسسىزدار ءورىپ ءجۇر. الايدا، ولاردى امەريكالىقتار «جالقاۋ» دەپ جار سالمايمىز. قىتايلاردىڭ 80 پايىزى كەدەيشىلىكتە ءومىر سۇرەدى، سويتسە دە «قىتاي كەدەي» دەگەندى جەلەۋ ەتپەيدى. بىزدە ساياسي ۇستانىمداردى ەسەپكە الماعاندا، ءبىر ادامدى جۇمىسقا الۋعا تۋرا كەلسە «جالقاۋ ەمەس پە ەكەن» دەگەن كۇدىكتەن ارىلا المايمىز. قازاق بايىسا – «جەپ قويدى ما ەكەن» دەپ كۇماندانامىز. ينۆەستيتسيا تارتۋ، تەندەر وتكىزۋ، جۇمىس كۇشىمەن قامتاماسىز ەتۋگە دە مىنە، وسى كەدەرگى بولىپ تۇر. سوندىقتان ءبىز «قازاق جالقاۋ ەمەس، ونىڭ قولىنان ءبارى كەلەدى»، – دەگەن ۇستانىمعا كەلمەي، جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن دە شەشە المايمىز. ول ءۇشىن باتىل قادام، بايىپتى يدەولوگيا كەرەك. ونى ءاربىر قازاقتىڭ بالاسى ءوز ىسىنە دەگەن قاجىرلىقپەن عانا ورناتا الادى.
قاجەت انداس
«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى.











