Úmyt qalǵan túlǵalardy jańǵyrtu ne úshin kerek?
Qoǵamdyq ózgerister men sayasi nauqandardyń almaǵaiyp kezeńderinde el ishinde yqpaly bar, halyq múddesin ózine paryz sanaǵan talai azamat uaqyt óte kóleńkede qalyp, aty atalmai ketetini bar. Múndai qúbylys – tarihtyń qatal shyndyǵy. Biraq ótkendi úmytpau, el jadyndaǵy qairatkerlerdi búgingi sanamen qaita baǵalau – últtyń ruhani jańǵyruyna qyzmet etedi.
Kezinde bir adamdy «taptyq tor» ólshemimen ǵana baǵalap, onyń eńbegin ashyq aituǵa úrei tuǵyzǵan kezeńder de ótti. Uaqyt ótken saiyn qoǵamda tarihi ádilettilikke betbúrys jasalyp, el eńbegi sińgen túlǵalardyń ómiri men qyzmetin qaita tanuǵa jol ashyldy.
El basqaruǵa erte aralasqan azamat
Maqsút Tergeusizúly 1887 jyly QHR Ile Kúnes óńirinde, dáuletti ári el biligi úzilmegen áulette dúniege keledi. Ákesi Tergeusiz namysshyl, otanshyl, el ishinde bedeli bar túlǵa. Atasy Sasan Qyzai eliniń kórnekti bii, Begimbet, Derbis rularyna bolystyq etken. 1896 jyly Sasan bi qaitys bolǵan soń, Tergeusiz el biligine keledi.
Jastaiynan dini mekteptiń adamgershilikke baulityn tálimin boiyna sińirip, el ishindegi sóz mádenietin, sheshendikti, bilik aitu daǵdysyn erte meńgeredi. Maqal-máteldiń quatyn tanyp, dau-damaidy bitimmen sheshudiń jolyn ústanady.
28 jastaǵy aqalaqshy
1915 jyly Tergeusiz táiji bolyp, el basqaru tizginin 28 jastaǵy Maqsút qolyna alady. Ol aqalaqshy retinde júrt kózine túsip, basqaru tájiribesin jinai bastaidy. Osy kezeńde Maqsúttyń basqarudaǵy basty ereksheligi yntymaq pen birlikti birinshi orynǵa qoyu, qatal jazadan búryn bitim, mámile, sabyr arqyly toqtam jasau, el ishindegi yqpaldy adamdardy (bailar, záńgiler, aqylman kisiler) ortaq iske júmyldyru boldy.
Maqsút tek óz ruy ayasynda ǵana emes, Ile óńiri men “úsh ózen” boiyndaǵy yqpaldy ortalarmen bailanys ornatyp, qúdandalyq, jol-joralǵy arqyly qoǵamdyq jeli qalyptastyrady. Sonymen birge úiǵyr, qyrǵyz, mońǵol, hanzu, húizu, sibe sekildi túrli últ ókilderiniń atqa minerlerimen til tabysyp, yntymaqqa tiimdi qatynas qúrady. Búl – sol dáuirdegi kúrdeli basqaru jaǵdaiynda bedel ósirudiń de, el tynyshtyǵyn saqtaudyń da mańyzdy tetigi.
«Batyr atyret» toby jáne qaraqshylyqty toqtatu
Degenmen, shekara boiyndaǵy qaruly qaraqshylyqtyń kúsheyui. Qorǵas mańynda Sabajan, Quanyshbai bastaǵan toptyń el tonap, saudagerler men jolaushylarǵa qauip tóndirui Kúredegi bilikti de alańdatady. Osy tústa Maqsút el ishinen mergen jigitterdi jinap, úiymdastyryp, jaqsy at, qúral-jabdyqpen qamtamasyz etip, partizan úlgisindegi qosyn qúru jobasyn úsynady. Nátijesinde 400 adamdyq «batyr atyret» jasaqtalyp, bir jarym jyl shamasynda qaraqshylar toby joiylyp, halyq tynyshtalady. Búl Maqsúttyń úiymdastyrushylyq qabiletin, tártip ornatudaǵy naqty áreketke beiimdiligin kórsetedi.
Jazalau emes, jarastyru joly
Tekes óńirindegi jylqy dauy (úrlyq) kezinde Maqsúttyń ústanymy erekshe baiqalady. Úrylardy qatań jazalap, túrmege toǵytudan búryn, ol el arasynyń berekesin, bolashaqtaǵy qúdalyq-júrattyq qatynasty, tynyshtyq pen túraqtylyqty oilap, máseleni bitimmen ayaqtaidy. Búl – «betege ketedi, bet qalady» degen oiǵa súiengen sayasi-psihologiyalyq basqaru tásili
Qazaq–mońǵol shekaralyq mámilesi
Kúnes basyndaǵy qazaq pen mońǵol arasyndaǵy jer dauy kóp jyldar boiy qaitalanyp, tóbeles, barymtaǵa úlasqan. Ony túbegeili sheshu úshin Maqsút Júldyzdaǵy torǵauyt han ordasyna baryp, yqpaldy adamdarmen kelissóz júrgizedi. Kelisim negizinde Arasan suy eki eldiń jer shekarasy retinde belgilenedi, mal sudyń arǵy-bergi betine ótip ketse, sony syltau etip janjal shyǵarmauǵa kelisedi. Eki jaq mór basyp, eki núsqa toqtam jasaidy. Búl oqiǵa Maqsúttyń kelisimgerlik, diplomatiyalyq qyryn jáne «qazirgi úrpaq úshin emes, keiingi úrpaq úshin» oilaityn strategiyalyq kózqarasyn aiqyndaidy.
Sayasi dúmpu jáne áskeri-ákimshilik qyzmet
1930-jyldardaǵy SHyńjańdaǵy kúrdeli kezeńde (kóterilister, bilik almasuy, ártúrli áskeri kúshterdiń yqpaly) Maqsúttyń mártebesi ósip, oǵan shen berilip, ár últtan myńdai ásker shyǵaru, asu-audandardy qarauyldau sekildi mindetter júkteledi. Onyń janynda hatshylar bolady (hanzu tilindegi jáne qazaq tilindegi), sonyń ishinde aqyn Tańjaryqtyń aty atalady. Búl kezeńde Maqsúttyń qyzmeti bir jaǵynan tártipti qorǵau bolsa, ekinshi jaǵynan kópúltty ortadaǵy sayasattyń ishki mehanizmine tereńirek enuge májbúr etedi.
Qazaq-qyrǵyz úiymshasy jáne jańa bastamalar
1934 jyldary «Ile Qazaq-qyrǵyz úiymshasy» qúrylyp, Maqsút sonyń basshysy bolady. Búl úiym halyqtyń tilegin oryndau, oqu-aǵartu, mádeniet, úiymshyldyqty kúsheitu, áleumettik-ekonomikalyq túrmysty jaqsartu siyaqty baǵyttarǵa den qoyady. Naqty bastamalar retinde mektep salu jobalary, kurstar ashu (aǵartushylar dayarlau), mádeni-kórkemóner júmysy (teatr qoiylymdary, drama mádenieti), qatynas joldaryn jóndeu, kópir-keme jasau, telefon baǵanalaryn ornatu, bailanys tartu, sharuashylyqty damytuǵa qatysty úsynystar (mal túqymyn asyldandyru, sharuashylyq synyptary) nazarǵa alynady.
Quǵyn-súrgin jáne qasiretti ayaqtalu
1937 jyldarǵa qarai QHR SHyńjańdaSHyńshysai sayasaty qataiyp, az últtan shyqqan alǵabasar túlǵalarǵa senimsizdik kúsheiedi. Maqsút ta baqylauǵa alynyp, aqyry jinǵa shaqyru, toruyl, sayasi túzaq arqyly qolǵa túsip, qastandyqpen óltrilgeni aitylady.
Qysqasy Maqsút Tergeusizúly óz dáuirinde el basqarǵan aqalaqshy, qauipsizdik isin úiymdastyrǵan úiymdastyrushy, jer dauyn mámilemen sheshken kelisimger,oqu-aǵartu, mádenietke qozǵau salǵan qairatker, kópúltty ortada bailanys ornatqan diplomatiyalyq túlǵa retinde kórinedi.
Onyń ómir joly qoǵamǵa adal qyzmet etken adamnyń eńbegi uaqytsha kóleńkede qaluy múmkin, biraq tarihi sana jańarǵan saiyn ádil baǵasyn tabady.Sondyqtan Maqsúttai azamattardy keiingi úrpaqqa tanytu zertteudiń de, nasihattyń da mańyzdy baǵyty.
Qajet Andas,
Q-andas aqparattyq agenttigi.











