«TSin patshalyǵy Gauzuńnyń orda esteligi» 725 tom, 1, 2 betterinde jazylǵan derekterge qaraǵanda qyrǵyzdar 1766 jyldary qazaqtarǵa qarsy úsh ret shabuyl jasaidy. Osy kezde syr boiyndaǵy qyzailar auyr shyǵynǵa úshyraidy. 1770 jyly Abylai han, Qarakerei Qabanbai batyr, qyzai Esengeldi, taǵy da basqa batyrlar bastaǵan qazaq jasaqtary qyrǵyzdarǵa qarsy joryqqa shyǵady. «Abylai qoly Qarabaldan degen jerde búrattarmen (qyrǵyzdar) soǵysty. Qyrǵyzdardyń er-áiel, mal-múlki talauǵa tústi. Búrattardyń Áteke bastaǵan adamdary Talas degen jerge deiin quyp kelgen edi. Biraq sońynda kúirei jeńildi. Myńnan artyq adam ólip, myńnan artyq adam tútqyn boldy. Olardyń arasynda qyruar elbasylary bar edi. Sóitip qazaqtar ósh alu úshin búrattardyń oiran-topyryn shyǵardy» delinedi «TSin patshalyǵy Gauzuń orda esteligi» 985 tom 28 bette.
Búl joryq turaly SHoqan Uálihanovtyń da jazbalarynda kezdesedi: «Dańqy kúshti bolǵan soǵysqa qyrǵyzdardyń ońy men soly túgel qatynasqan solty men sayaq ruy talqandalyp, ataqty Jaiyl batyr óltiriledi de, búl soǵys «Jaiyldyń qyrǵyny» dep atalady. Búǵy ruyn Ystyqkólde qiratyp, tonap alady. Alatau qyrǵyzdarynyń Áteke jyryq batyry da, basqalary da sonda bolady. Toqashtyń qara tóbesi qazaqtardyń toptalyp tóngen jerine ainalady. Alatau qyrǵyzdary jantúrshigerlik qyrǵynǵa úshyraidy. SHońbaǵysh ruynan tek bolǵany eki auyl ǵana, SHoń talqan tarmaǵynan nebári 40 adam aman qalady… Jaiyldyń qyzy Átekeniń áieli Bikemjannyń joqtauyn qyrǵyzdar osy kezge deiin jyrlaidy. Osy úrystyń nátijesinde Kókshetauda bitim jasalyp, Alatau qyrǵyzdarynyń barsha ru ókilderi barady. Búdan bylai bir-birimizge shappaimyz dep uádege keledi». Osydan soń qazaq, qyrǵyzdyń jailau bólisi jasalyp, Abylai han tútqyn qyrǵyzdardy jańa qyrǵyz, bai qyrǵyz dep eki bolys etip qyrady.
Osy úrysta osyǵan deiin «Qaptaǵailap!» shabatyn Esengeldi bastaǵan qyzai jasaqtary «Tanysań qyzaiyńmyn, tanymasań qúdaiyńmyn» dep attandap, úrysqa kiredi. Osydan bylai búl qyzailardyń úranyna ainalyp, jońǵarǵa qarsy Alakól, Talqy shaiqastarynda (HVIII ǵasyr), SHáueshek soǵysynda (HIH ǵasyr), Sybanqúlmen soǵysta (HIH ǵasyr), Búrataladaǵy mońǵoldarmen qyrqysta (HIH ǵasyr), Kúnes basyndaǵy torǵauyttarmen jerge talasta (HH ǵasyr), Úsh aimaq tóńkerisi (HH ǵasyr)kezinde qyzai jigitteri osy úranmen attandap shapqany málim. Búl úrandy osy kúnde ózge rular da óz yńǵaiyna qarai qoldanyp júrgenderi bar.
Ólmegen qúl altyn ayaqtan as ishedi
Qúdainazar batyr (1698) qaitys bolyp, eldegi ámengerlikke moiynsúńǵysy kelmegen Toiyn sheshemiz Jolymbet, Esenkeldi, Soltangeldini ertip, tórkini Saryúisinderge jolǵa shyǵady. Jol boiy sharshap, ashyqtyq dep jylaǵan balalaryna. «Tiri bolsańdar altyn ayaqtan as isshesińder» dep júbatady. Keiin Esenkeldi TSin imperiyasynyń hany TSiyanlunnyń qabyldauynda bolyp, han ordasy bergen qonaqasyda as tartylǵan altyn ydystardy kórip, jymiyp kúlipti. Onyń tosyn áreketine tańyrqaǵan han sebebin súraǵanda, Esekeń osy áńgimeni aitqan eken. Toiyn sheshemizdiń aqyldylǵyna tánti bolǵan TSiyanluń han tek han ordasynyń hanshaiymdary kietin jibek matadan ádiptelgen kamzoldy syiǵa tartyp. Sodan bastap: «Tiri bolsań altyn ayaqtan as ishesiń» degen sóz qyzailar arasynda qanatty sózge ainalyp ketedi.
1) Qúdainazar batyr – Táuke hannyń túsynda qol bastaǵan batyrlardyń biri. 1698 jylǵy Qyzyljar shaiqasynda qyzy Kúláiim ekeui qaitys bolyp, artynda qalǵan Jolymbet, Esenkeldi, Soltankeldi atty úsh úly «Úsh jetim» degen atpen tarihqa qalǵan.
Seniń atyń Eenkeldiniń (1) boztarlanynan(2) nesi artyq?
1) Esenkeldi qazaqtan shyqqan eń alǵashqy diplomattardyń biri, qyzai eliniń bii, Abylaihannyń senimdi serigi, Qabanbai batyrdyń úzeńgi joldasy.
2) Boztarlan – Esenkeldiniń joryqtarda minetin senimdi kóligi.
Bir jyly Torǵai degen adam súrap minip, quǵynshylardan qashqanda qúiǵa batyp óledi. Elge kelgen soń el adamdary sol tústaǵy erdiń qúny 200 jylqy, 50 túie, myń qoi degen belgilemege sai Torǵaiǵa 200 jylqy tólem berudi sheshedi. Búǵan Esengeldi riza bolmaǵan syńai tanytady. Bitim jasaushylar azsynyp otyr dep «Qaita aqyldasuǵa» yńǵai tanytqanda Esengeldi:
– Úrpaǵyma órt bolyp keter, Boztarlan maǵan kelgende besti at bolatyn. Bir besti alyp bitemin, – dep, bir besti alyp bitisipti.
Osydan bylai el arasynda at dauy bolsa: «Seniń atyń Esengeldiniń boztarlanynan nesi artyq?» degen qanatty sóz paida bolyp, kúni-búginge deiin el arasynda aitylyp júr.
Derekkóz: Tarih talǵarynda [Mátin] : (Tarihi zertteuler, esse, maqalalar) / A. Omaraqyn- Taldyqorǵan : [b. j.] , 2022.– 500 dana . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-t.), ISBN 978-601-7865-36-8 1-tom .– 287 b., suretti .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…











