ۇمىت قالعان تۇلعالاردى جاڭعىرتۋ نە ءۇشىن كەرەك؟
قوعامدىق وزگەرىستەر مەن ساياسي ناۋقانداردىڭ الماعايىپ كەزەڭدەرىندە ەل ىشىندە ىقپالى بار، حالىق مۇددەسىن وزىنە پارىز ساناعان تالاي ازامات ۋاقىت وتە كولەڭكەدە قالىپ، اتى اتالماي كەتەتىنى بار. مۇنداي قۇبىلىس – تاريحتىڭ قاتال شىندىعى. بىراق وتكەندى ۇمىتپاۋ، ەل جادىنداعى قايراتكەرلەردى بۇگىنگى سانامەن قايتا باعالاۋ – ۇلتتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا قىزمەت ەتەدى.
كەزىندە ءبىر ادامدى «تاپتىق تور» ولشەمىمەن عانا باعالاپ، ونىڭ ەڭبەگىن اشىق ايتۋعا ۇرەي تۋعىزعان كەزەڭدەر دە ءوتتى. ۋاقىت وتكەن سايىن قوعامدا تاريحي ادىلەتتىلىككە بەتبۇرىس جاسالىپ، ەل ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن قايتا تانۋعا جول اشىلدى.
ەل باسقارۋعا ەرتە ارالاسقان ازامات
ماقسۇت تەرگەۋسىزۇلى 1887 جىلى قحر ىلە كۇنەس وڭىرىندە، داۋلەتتى ءارى ەل بيلىگى ۇزىلمەگەن اۋلەتتە دۇنيەگە كەلەدى. اكەسى تەرگەۋسىز نامىسشىل، وتانشىل، ەل ىشىندە بەدەلى بار تۇلعا. اتاسى ساسان قىزاي ەلىنىڭ كورنەكتى ءبيى، بەگىمبەت، دەربىس رۋلارىنا بولىستىق ەتكەن. 1896 جىلى ساسان بي قايتىس بولعان سوڭ، تەرگەۋسىز ەل بيلىگىنە كەلەدى.
جاستايىنان ءدىني مەكتەپتىڭ ادامگەرشىلىككە باۋليتىن ءتالىمىن بويىنا ءسىڭىرىپ، ەل ىشىندەگى ءسوز مادەنيەتىن، شەشەندىكتى، بيلىك ايتۋ داعدىسىن ەرتە مەڭگەرەدى. ماقال-ماتەلدىڭ قۋاتىن تانىپ، داۋ-دامايدى بىتىممەن شەشۋدىڭ جولىن ۇستانادى.
28 جاستاعى اقالاقشى
1915 جىلى تەرگەۋسىز ءتايجى بولىپ، ەل باسقارۋ تىزگىنىن 28 جاستاعى ماقسۇت قولىنا الادى. ول اقالاقشى رەتىندە جۇرت كوزىنە ءتۇسىپ، باسقارۋ تاجىريبەسىن جيناي باستايدى. وسى كەزەڭدە ماقسۇتتىڭ باسقارۋداعى باستى ەرەكشەلىگى ىنتىماق پەن بىرلىكتى ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ، قاتال جازادان بۇرىن ءبىتىم، مامىلە، سابىر ارقىلى توقتام جاساۋ، ەل ىشىندەگى ىقپالدى ادامداردى (بايلار، زاڭگىلەر، اقىلمان كىسىلەر) ورتاق ىسكە جۇمىلدىرۋ بولدى.
ماقسۇت تەك ءوز رۋى اياسىندا عانا ەمەس، ىلە ءوڭىرى مەن “ءۇش وزەن” بويىنداعى ىقپالدى ورتالارمەن بايلانىس ورناتىپ، قۇداندالىق، جول-جورالعى ارقىلى قوعامدىق جەلى قالىپتاستىرادى. سونىمەن بىرگە ۇيعىر، قىرعىز، موڭعول، حانزۋ، حۇيزۋ، سىبە سەكىلدى ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ اتقا مىنەرلەرىمەن ءتىل تابىسىپ، ىنتىماققا ءتيىمدى قاتىناس قۇرادى. بۇل – سول داۋىردەگى كۇردەلى باسقارۋ جاعدايىندا بەدەل ءوسىرۋدىڭ دە، ەل تىنىشتىعىن ساقتاۋدىڭ دا ماڭىزدى تەتىگى.
«باتىر اتىرەت» توبى جانە قاراقشىلىقتى توقتاتۋ
دەگەنمەن، شەكارا بويىنداعى قارۋلى قاراقشىلىقتىڭ كۇشەيۋى. قورعاس ماڭىندا ساباجان، قۋانىشباي باستاعان توپتىڭ ەل توناپ، ساۋداگەرلەر مەن جولاۋشىلارعا قاۋىپ ءتوندىرۋى كۇرەدەگى بيلىكتى دە الاڭداتادى. وسى تۇستا ماقسۇت ەل ىشىنەن مەرگەن جىگىتتەردى جيناپ، ۇيىمداستىرىپ، جاقسى ات، قۇرال-جابدىقپەن قامتاماسىز ەتىپ، پارتيزان ۇلگىسىندەگى قوسىن قۇرۋ جوباسىن ۇسىنادى. ناتيجەسىندە 400 ادامدىق «باتىر اتىرەت» جاساقتالىپ، ءبىر جارىم جىل شاماسىندا قاراقشىلار توبى جويىلىپ، حالىق تىنىشتالادى. بۇل ماقسۇتتىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن، ءتارتىپ ورناتۋداعى ناقتى ارەكەتكە بەيىمدىلىگىن كورسەتەدى.
جازالاۋ ەمەس، جاراستىرۋ جولى
تەكەس وڭىرىندەگى جىلقى داۋى (ۇرلىق) كەزىندە ماقسۇتتىڭ ۇستانىمى ەرەكشە بايقالادى. ۇرىلاردى قاتاڭ جازالاپ، تۇرمەگە توعىتۋدان بۇرىن، ول ەل اراسىنىڭ بەرەكەسىن، بولاشاقتاعى قۇدالىق-جۇراتتىق قاتىناستى، تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى ويلاپ، ماسەلەنى بىتىممەن اياقتايدى. بۇل – «بەتەگە كەتەدى، بەت قالادى» دەگەن ويعا سۇيەنگەن ساياسي-پسيحولوگيالىق باسقارۋ ءتاسىلى
قازاق–موڭعول شەكارالىق مامىلەسى
كۇنەس باسىنداعى قازاق پەن موڭعول اراسىنداعى جەر داۋى كوپ جىلدار بويى قايتالانىپ، توبەلەس، بارىمتاعا ۇلاسقان. ونى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن ماقسۇت جۇلدىزداعى تورعاۋىت حان ورداسىنا بارىپ، ىقپالدى ادامدارمەن كەلىسسوز جۇرگىزەدى. كەلىسىم نەگىزىندە اراسان سۋى ەكى ەلدىڭ جەر شەكاراسى رەتىندە بەلگىلەنەدى، مال سۋدىڭ ارعى-بەرگى بەتىنە ءوتىپ كەتسە، سونى سىلتاۋ ەتىپ جانجال شىعارماۋعا كەلىسەدى. ەكى جاق ءمور باسىپ، ەكى نۇسقا توقتام جاسايدى. بۇل وقيعا ماقسۇتتىڭ كەلىسىمگەرلىك، ديپلوماتيالىق قىرىن جانە «قازىرگى ۇرپاق ءۇشىن ەمەس، كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن» ويلايتىن ستراتەگيالىق كوزقاراسىن ايقىندايدى.
ساياسي ءدۇمپۋ جانە اسكەري-اكىمشىلىك قىزمەت
1930-جىلدارداعى شىڭجاڭداعى كۇردەلى كەزەڭدە (كوتەرىلىستەر، بيلىك الماسۋى، ءارتۇرلى اسكەري كۇشتەردىڭ ىقپالى) ماقسۇتتىڭ مارتەبەسى ءوسىپ، وعان شەن بەرىلىپ، ءار ۇلتتان مىڭداي اسكەر شىعارۋ، اسۋ-اۋدانداردى قاراۋىلداۋ سەكىلدى مىندەتتەر جۇكتەلەدى. ونىڭ جانىندا حاتشىلار بولادى (حانزۋ تىلىندەگى جانە قازاق تىلىندەگى)، سونىڭ ىشىندە اقىن تاڭجارىقتىڭ اتى اتالادى. بۇل كەزەڭدە ماقسۇتتىڭ قىزمەتى ءبىر جاعىنان ءتارتىپتى قورعاۋ بولسا، ەكىنشى جاعىنان كوپۇلتتى ورتاداعى ساياساتتىڭ ىشكى مەحانيزمىنە تەرەڭىرەك ەنۋگە ءماجبۇر ەتەدى.
قازاق-قىرعىز ۇيىمشاسى جانە جاڭا باستامالار
1934 جىلدارى «ىلە قازاق-قىرعىز ۇيىمشاسى» قۇرىلىپ، ماقسۇت سونىڭ باسشىسى بولادى. بۇل ۇيىم حالىقتىڭ تىلەگىن ورىنداۋ، وقۋ-اعارتۋ، مادەنيەت، ۇيىمشىلدىقتى كۇشەيتۋ، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرمىستى جاقسارتۋ سياقتى باعىتتارعا دەن قويادى. ناقتى باستامالار رەتىندە مەكتەپ سالۋ جوبالارى، كۋرستار اشۋ (اعارتۋشىلار دايارلاۋ)، مادەني-كوركەمونەر جۇمىسى (تەاتر قويىلىمدارى، دراما مادەنيەتى)، قاتىناس جولدارىن جوندەۋ، كوپىر-كەمە جاساۋ، تەلەفون باعانالارىن ورناتۋ، بايلانىس تارتۋ، شارۋاشىلىقتى دامىتۋعا قاتىستى ۇسىنىستار (مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ، شارۋاشىلىق سىنىپتارى) نازارعا الىنادى.
قۋعىن-سۇرگىن جانە قاسىرەتتى اياقتالۋ
1937 جىلدارعا قاراي قحر شىڭجاڭداشىڭشىساي ساياساتى قاتايىپ، از ۇلتتان شىققان العاباسار تۇلعالارعا سەنىمسىزدىك كۇشەيەدى. ماقسۇت تا باقىلاۋعا الىنىپ، اقىرى جينعا شاقىرۋ، تورۋىل، ساياسي تۇزاق ارقىلى قولعا ءتۇسىپ، قاستاندىقپەن ولترىلگەنى ايتىلادى.
قىسقاسى ماقسۇت تەرگەۋسىزۇلى ءوز داۋىرىندە ەل باسقارعان اقالاقشى، قاۋىپسىزدىك ءىسىن ۇيىمداستىرعان ۇيىمداستىرۋشى، جەر داۋىن مامىلەمەن شەشكەن كەلىسىمگەر،وقۋ-اعارتۋ، مادەنيەتكە قوزعاۋ سالعان قايراتكەر، كوپۇلتتى ورتادا بايلانىس ورناتقان ديپلوماتيالىق تۇلعا رەتىندە كورىنەدى.
ونىڭ ءومىر جولى قوعامعا ادال قىزمەت ەتكەن ادامنىڭ ەڭبەگى ۋاقىتشا كولەڭكەدە قالۋى مۇمكىن، بىراق تاريحي سانا جاڭارعان سايىن ءادىل باعاسىن تابادى.سوندىقتان ماقسۇتتاي ازاماتتاردى كەيىنگى ۇرپاققا تانىتۋ زەرتتەۋدىڭ دە، ناسيحاتتىڭ دا ماڭىزدى باعىتى.
قاجەت انداس،
Q-andas اقپاراتتىق اگەنتتىگى.











