Ұмыт қалған тұлғаларды жаңғырту не үшін керек?
Қоғамдық өзгерістер мен саяси науқандардың алмағайып кезеңдерінде ел ішінде ықпалы бар, халық мүддесін өзіне парыз санаған талай азамат уақыт өте көлеңкеде қалып, аты аталмай кететіні бар. Мұндай құбылыс – тарихтың қатал шындығы. Бірақ өткенді ұмытпау, ел жадындағы қайраткерлерді бүгінгі санамен қайта бағалау – ұлттың рухани жаңғыруына қызмет етеді.
Кезінде бір адамды «таптық тор» өлшемімен ғана бағалап, оның еңбегін ашық айтуға үрей туғызған кезеңдер де өтті. Уақыт өткен сайын қоғамда тарихи әділеттілікке бетбұрыс жасалып, ел еңбегі сіңген тұлғалардың өмірі мен қызметін қайта тануға жол ашылды.
Ел басқаруға ерте араласқан азамат
Мақсұт Тергеусізұлы 1887 жылы ҚХР Іле Күнес өңірінде, дәулетті әрі ел билігі үзілмеген әулетте дүниеге келеді. Әкесі Тергеусіз намысшыл, отаншыл, ел ішінде беделі бар тұлға. Атасы Сасан Қызай елінің көрнекті биі, Бегімбет, Дербіс руларына болыстық еткен. 1896 жылы Сасан би қайтыс болған соң, Тергеусіз ел билігіне келеді.
Жастайынан діни мектептің адамгершілікке баулитын тәлімін бойына сіңіріп, ел ішіндегі сөз мәдениетін, шешендікті, билік айту дағдысын ерте меңгереді. Мақал-мәтелдің қуатын танып, дау-дамайды бітіммен шешудің жолын ұстанады.
28 жастағы ақалақшы
1915 жылы Тергеусіз тәйжі болып, ел басқару тізгінін 28 жастағы Мақсұт қолына алады. Ол ақалақшы ретінде жұрт көзіне түсіп, басқару тәжірибесін жинай бастайды. Осы кезеңде Мақсұттың басқарудағы басты ерекшелігі ынтымақ пен бірлікті бірінші орынға қою, қатал жазадан бұрын бітім, мәміле, сабыр арқылы тоқтам жасау, ел ішіндегі ықпалды адамдарды (байлар, зәңгілер, ақылман кісілер) ортақ іске жұмылдыру болды.
Мақсұт тек өз руы аясында ғана емес, Іле өңірі мен “үш өзен” бойындағы ықпалды орталармен байланыс орнатып, құдандалық, жол-жоралғы арқылы қоғамдық желі қалыптастырады. Сонымен бірге ұйғыр, қырғыз, моңғол, ханзу, хұйзу, сібе секілді түрлі ұлт өкілдерінің атқа мінерлерімен тіл табысып, ынтымаққа тиімді қатынас құрады. Бұл – сол дәуірдегі күрделі басқару жағдайында бедел өсірудің де, ел тыныштығын сақтаудың да маңызды тетігі.
«Батыр атырет» тобы және қарақшылықты тоқтату
Дегенмен, шекара бойындағы қарулы қарақшылықтың күшеюі. Қорғас маңында Сабажан, Қуанышбай бастаған топтың ел тонап, саудагерлер мен жолаушыларға қауіп төндіруі Күредегі билікті де алаңдатады. Осы тұста Мақсұт ел ішінен мерген жігіттерді жинап, ұйымдастырып, жақсы ат, құрал-жабдықпен қамтамасыз етіп, партизан үлгісіндегі қосын құру жобасын ұсынады. Нәтижесінде 400 адамдық «батыр атырет» жасақталып, бір жарым жыл шамасында қарақшылар тобы жойылып, халық тынышталады. Бұл Мақсұттың ұйымдастырушылық қабілетін, тәртіп орнатудағы нақты әрекетке бейімділігін көрсетеді.
Жазалау емес, жарастыру жолы
Текес өңіріндегі жылқы дауы (ұрлық) кезінде Мақсұттың ұстанымы ерекше байқалады. Ұрыларды қатаң жазалап, түрмеге тоғытудан бұрын, ол ел арасының берекесін, болашақтағы құдалық-жұраттық қатынасты, тыныштық пен тұрақтылықты ойлап, мәселені бітіммен аяқтайды. Бұл – «бетеге кетеді, бет қалады» деген ойға сүйенген саяси-психологиялық басқару тәсілі
Қазақ–моңғол шекаралық мәмілесі
Күнес басындағы қазақ пен моңғол арасындағы жер дауы көп жылдар бойы қайталанып, төбелес, барымтаға ұласқан. Оны түбегейлі шешу үшін Мақсұт Жұлдыздағы торғауыт хан ордасына барып, ықпалды адамдармен келіссөз жүргізеді. Келісім негізінде Арасан суы екі елдің жер шекарасы ретінде белгіленеді, мал судың арғы-бергі бетіне өтіп кетсе, соны сылтау етіп жанжал шығармауға келіседі. Екі жақ мөр басып, екі нұсқа тоқтам жасайды. Бұл оқиға Мақсұттың келісімгерлік, дипломатиялық қырын және «қазіргі ұрпақ үшін емес, кейінгі ұрпақ үшін» ойлайтын стратегиялық көзқарасын айқындайды.
Саяси дүмпу және әскери-әкімшілік қызмет
1930-жылдардағы Шыңжаңдағы күрделі кезеңде (көтерілістер, билік алмасуы, әртүрлі әскери күштердің ықпалы) Мақсұттың мәртебесі өсіп, оған шен беріліп, әр ұлттан мыңдай әскер шығару, асу-аудандарды қарауылдау секілді міндеттер жүктеледі. Оның жанында хатшылар болады (ханзу тіліндегі және қазақ тіліндегі), соның ішінде ақын Таңжарықтың аты аталады. Бұл кезеңде Мақсұттың қызметі бір жағынан тәртіпті қорғау болса, екінші жағынан көпұлтты ортадағы саясаттың ішкі механизміне тереңірек енуге мәжбүр етеді.
Қазақ-қырғыз ұйымшасы және жаңа бастамалар
1934 жылдары «Іле Қазақ-қырғыз ұйымшасы» құрылып, Мақсұт соның басшысы болады. Бұл ұйым халықтың тілегін орындау, оқу-ағарту, мәдениет, ұйымшылдықты күшейту, әлеуметтік-экономикалық тұрмысты жақсарту сияқты бағыттарға ден қояды. Нақты бастамалар ретінде мектеп салу жобалары, курстар ашу (ағартушылар даярлау), мәдени-көркемөнер жұмысы (театр қойылымдары, драма мәдениеті), қатынас жолдарын жөндеу, көпір-кеме жасау, телефон бағаналарын орнату, байланыс тарту, шаруашылықты дамытуға қатысты ұсыныстар (мал тұқымын асылдандыру, шаруашылық сыныптары) назарға алынады.
Қуғын-сүргін және қасіретті аяқталу
1937 жылдарға қарай ҚХР ШыңжаңдаШыңшысай саясаты қатайып, аз ұлттан шыққан алғабасар тұлғаларға сенімсіздік күшейеді. Мақсұт та бақылауға алынып, ақыры жинға шақыру, торуыл, саяси тұзақ арқылы қолға түсіп, қастандықпен өлтрілгені айтылады.
Қысқасы Мақсұт Тергеусізұлы өз дәуірінде ел басқарған ақалақшы, қауіпсіздік ісін ұйымдастырған ұйымдастырушы, жер дауын мәмілемен шешкен келісімгер,оқу-ағарту, мәдениетке қозғау салған қайраткер, көпұлтты ортада байланыс орнатқан дипломатиялық тұлға ретінде көрінеді.
Оның өмір жолы қоғамға адал қызмет еткен адамның еңбегі уақытша көлеңкеде қалуы мүмкін, бірақ тарихи сана жаңарған сайын әділ бағасын табады.Сондықтан Мақсұттай азаматтарды кейінгі ұрпаққа таныту зерттеудің де, насихаттың да маңызды бағыты.
Қажет Андас,
Q-andas ақпараттық агенттігі.
