Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet aqparat

Qaita janǵan shyraq

admin
2026/08/31
Qajet aqparat
0
Қайта жанған шырақ

Qabyrǵaly qazaq eli qashannan da mádenieti, ádebieti, óneriniń arqasynda óziniń últtyq bolmysyn joǵaltqan joq. Attyń jaly, túieniń qomynda júrse de, ruhani uyzynan aiyrylǵan emes. Sol qasiettiń arqasynda qazaq dalasy ot auyzdy aqyndarǵa bai boldy. Ǵasyrlar tolǵatyp, jyldar jaryq ómir syilaǵan daryndy túlǵalar arqasynda qazaq eli tumannan jol tauyp, qarańǵy túnekterden sytylyp shyqqanyna ótken kúnder kuá. Batyrlardyń sheksiz qaisarlyǵy shetsiz jerimizdi qorǵasa, aqyndardyń asqan aqyly elimizdiń tútastyǵyna demeu boldy. Qúrsaǵy altyn analarymyzdyń arqasynda elimiz batyrlar men aqyndardan kende bolmady. Aitys arnasynyń keńuine, sóz teńiziniń  molayuuna úlken úles qosyp, artyna súbeli sóz, taptyrmas teńeuler qaldyrǵan aqyndar men jazushylar alty alash úshin abyroi, qazaq ádebieti úshin qainar búlaq. Osy túrǵydan kelgende Jetisu jeri jyr jailauy ekenin bári biledi.

San aluan folьklorlyq múramyz, onyń ishinde áuendi án, syrshyl muzykalyq bailyǵymyz Otyrar men Aleksandriya kitaphanasynan, perǵauyndardyń qúpiya qoimalarynan da berik halyqtyń kókirek qazynasynan oryn alyp, búgingi kúnge jetip otyr. Sondyqtan oǵan tabynushylar da kóp boldy. Aitalyq, «Qazaqtyń 1000 áni» (Orynbor, 1925 jyl.) men «Qazaqtyń 500 kúii» ( Almaty, 1931 jyl.) atty jinaǵymen tanysyp shyqqan frantsuzdyń áigili jazushysy Romen Rollan: « Men shyǵystyń ánshisin nege búlbúl qúsqa teńeitinin endi túsindim. Onda ánshilik qabileti óte basym», – dese, Maksim Gorьkii: «Qazaqtyń án men kúige bai halyq ekenine endi kózim jetti», – dep joǵary baǵalaǵan. Al Zataevich eńbekterine rizashylyǵyn bildirgen germaniyalyq professor Horymboster, shveitsariyalyq Gandshin, CHehslovakiya kompozitory Ervin SHulьgof qairan qalyp, iri mádeni qúbylys retinde baǵalaǵan.

Óner – halyqtyń ózegin jaryp shyqqan uyz máiegi.  Mádeniet arqyly últtyń beinesi aiqyndalar bolsa, qazaq óneriniń jalpy álemdik órkeniette ózindik súrleuin salǵany, órnegin aishyqtaǵany anyq. Sol qazaq óneriniń qaimaǵy búzylmaǵan,  shyraily óńiri Jetisu án men áuenniń, jyr men termeniń, myń búralǵan bidiń, kúmbirlegen kúidiń qút mekeni sanalady. Sol qútty mekenniń jyrshylyq dástúriniń eń basynda áigili Qaban jyraudyń túrǵynyn moiyndauymyz kerek.

Qabylisa (Qaban) jyrau –  qazaq halqy ádebietiniń iri ókili, júldyzdy jyrauy, batyry ǵana emes, irgeli qoǵam jáne memleket qairatkeri. Ór minezimen, ójet ba­tyr­lyǵymen, ot auyz­dy, oraq tildi sózimen kóziniń tirisinde-aq Qaban aqyn atanǵan.

Tu­yp-ósken eliń qym­bat,
Kindik kes­ken jeriń qym­bat.
Álpesh­te­gen  anań  qym­bat,
Er­ke­legen  ba­lań  qym­bat.
Jaqsy  dos,  ja­ryń qym­bat,
Bárinen  de úyat pen  aryń  qym­bat, – dep tolǵaǵan    Qabylisa jyraudyń qandai aqyn bolǵanyn Kenen Ázirbaev «Jambyl jyr» degen tolǵauynda:

Ústazy Súiinbaidyń Qaban aqyn,

Bas igen Úly júzde tamam aqyn.

Naǵashysy Jalaiyr Qaban edi dep,

Jambyl atam aitatyn maǵan atyn.

Ataǵyń úlken edi-au Qaban jyrau,

Jambyldyń aitqan sózi este túr-au.

Jieni – Sarbas aqyn sóilerinde,

Ádeti – múrtyn qaǵyp, qúlaq búrau, – dep jazady. «Meniń aqyndyǵym balalaryma darymaidy, qyzym men jienderime kóshedi», – degen eken Qabekeń. Onysy da áulielik bolyp shyqqan. Qaban – Súiinbaidyń da, Sarybastyń da naǵashysy.  HIH ǵasyrdyń  óren júirik aqyny Baqtybaidyń túsine kirip, aruaǵy qonatynyn Qabekeń árine bilgen joq. HH ǵasyrdyń jyrshysy qalqa aqynnyń da Qabanǵa siynyp, «pirim» dep otyrady eken. Arqanyń aqiyǵy Birjan salmen aitysqan aqyn Sara bylai dep tolǵaǵan:

Qasietti Qabylisa Asanúly,

Myrzadai irgesi keń elden shyqqan.

Kem bolmas eshteńeden múny úqqan.

Búl kisi ózi áulie, ári aqyn,

Isi qazaq biledi onyń atyn,

Ózgeden Qabekeńniń sózi tatym.

Qaban eń aldymen adal sóileitin, biligi, bailyǵy bar adamdardy ótirik maqtap jaǵynbaityn, qara qyldy qaq jarǵan aqyn bolǵan. Sondyqtan Jetisu óńiriniń jyr kerueniń basynda Qaban jyraudyń túratyny zańdylyq.

Qabylisa jyraudan bastau alatyn óleń ólkesinen Súiinbai Aronúly, Jambyl Jabaev, Úmbetáli Káribaev, Kenen Ázirbaev, Baqtybai Jolbarysúly, Tolǵanbai Myrzaǵúlúly, Sara Tastanbekqyzy, Arsalań Tolybaiúly, Súrtai aqyn, Bolǵanbai aqyn, Quat Teribaev, taǵy da basqa dara talanttar  ósip shyqty.

Ásirese, Jetisu jeri qazaq tarihyndaǵy tól ónerimiz aqyndar aitysynyń qút mekeni sanalady. Sebebi, osy ólkede áigili Súiinbai men Qataǵannyń,  Súiimbai men Kúnbala, Áset pen Yrysjan, Janaq pen Túbek, Kempirbai men SHóje,  Jambyl men Qúlmanbet, Sarybas aqyndardyń, Maiqót pen Qúlmambet, Birjan sal men aqyn Saranyń, Áset pen Saranyń, Baqtybai men Beketbaidyń, Jaqypbek pen Ásem, Tolǵambai men Túbek, Baqtybai men Tezek tóreniń, Úmbetáli men Núrilanyń, Baqtybai men Saranyń, Tańjaryq pen Qoidymnyń, taǵy basqa da júrt jadynda saqtalǵan tamasha aitystar ótti.

Jetisu óńirinde ótken tarihi oqiǵalardyń qai-qaisyda aqyndar nazarynan tys qalǵan joq. SHat-shadyman merekelermen qosa, el basyna túsken zúlmat kúnder de aqyndar jyryna arqau boldy. 1916 jylǵy últ azattyq kóterilisi de  aqyndardyń aibarly óleńderi arqyly bizge jetti. ásirese, 1919 jyldyń mamyr-mausym ailarynda Almaty qalasynda ótken túńǵysh aitysqa qatysqan  aqyndar 1916 jylǵy qyzyl qyrǵyndy ayamai-aq júrtqa jetkizdi. Sol kezdegi fotokóshirmeler men materialdar folьklorshy SHamǵali Sarybaevtyń aralasuymen bizge jetse, 1936 jyly túńǵysh ret ótken aqyndar aitysynda Jambyl birinshi oryndy ielendi. Sondai-aq, Jetisu jerinde I Respublikalyq aitys (1943), Úly Abaidyń 100 jyldyǵyna (1945), jáne Jambyldyń 100 jyldyǵyna arnalǵan (1946) aitystar ótti.

Osyndai úlylyqpen órilgen aitys óneri búginde Jetisu jerinde óz otyn óshirgen joq. Qaita, keshegi qylyshynan qón tamǵan Keńester odaǵy túsynda da Temirǵali Rustembekov, Áset Kerimbaev, Ábiken Sarybaev,  Asan Qaliev, Artyq Jeksembaev, Múqash Baibatyrov, Qasen Samatyrov, Ásimhan Qosbasarov, Sydyq Nókerbaev, Abai Asylbekov, Túlkibek Qúraqbaev, Júmash Ospanbekov, Biǵaisha Medeuova, Dáubai Ábdisaev bastaǵan bir shoǵyr aitys aqyndary daralanyp shyqty. Búl úrdis búginde óz jalǵasyn tauyp, jańa daryndarmen sabaqtasyp jatyr.

Táuelsizdikten keiin aitys ónerine keń jol ashyldy. Sol qatarda Jetisu jerindede aqyndardyń dualy sózimen júrek jibitken birqatar aitystar, yaǵni, 1987 jylǵy  radio aitys, 1989 jylǵy Almaty da ótken Nauryz aitysy, Qarasai batyrdyń, Qabanbai bytyrdyń, Súiinbai Aronúlynyń,  Jambyl Jabaevtyń,  D. Qonaevtiń, Baqtybai Jolbarysúlynyń, Sara Tastanbekqyzynyń, Qalqa Japsarbaevtiń, Iliyas Jansúgirovtiń, Ásimhan Qosbasarovtiń, Múqaǵali Maqataevtiń 80 jyldyq mereitoiyna orai úiymdastyrylyǵan halyqaralaq, respublikalyq aqyndar aitysy men Qarqara kóterilisiniń , Qaratal, Panfilov, Aqsu audandarynyń, Táuelsizdiktiń mereili jyldaryna arnalǵan respublikalyq sóz dodasy Jetisu jeriniń aitys ónerine degen sheksiz qúrmetin áigiledi. Sol barysta úly ónerden baq tauyp, aty qazaq dalasyna tanymal bolǵan aitysker aqyndardyń da qatary kóp.

Aitys  san  ǵasyrlyq  tájiribeden  ótip, shyńdalǵan, shymyrlanǵan, atadan  balaǵa  múra bolyp qalǵan   túraqty  mektebi bar  óner. Ol  sondyqtan da  óshpeidi . Jasyrtany joq, onyń  shyraǵy  jaryǵyn  azaitqan  kezder  boldy.  Biraq,  mazdauyn  toqtatqan joq.  Búl  úshin  meiirlenuge  de, ári  maqtanysh  etuge  de  tolyq  haqymyz bar. Táube, bir kezdegi keleńsizdikter  kesirinen  solǵyn tartqan  shyraqty   qaitadan  úrlep,  qalpyna  keltirdik. Keiingi  jiyrma jyl  ishinde aitys  jańaryp, jandandy. Onyń  tańdauly  ókilderi  qazaqstannyń  halyq  aqyndary atanyp, memlekettik marapattarǵa  ie  boldy. Aityskerlerdiń   birneshe  buyny  ómirge  kelip, atasynan asa  tuǵan  úrpaq  qalyptasty. Osy rette, aitys óneri kemeldenuge  qarai  betbúrdy  desek, pikirimizdi  kópshilik  rastaidy  dep  oilaimyn.

Búgingi kúnniń kózimen qarasaq, aitystyń  bedel  aluynan útpasaq, útylǵanymyz  joq. Alaman aitys qol jetken tabysty da, tabystyń  tasasyndaǵy  kemshilikti de dál kórsetuge  qyzmet  etti. «Dos  jylatyp aitadynyń» rólin  atqardy. Eger  syn  shyn   bolsa, oǵan renjudiń  ne  qajeti bar?  osydan sabaq  alyp, úly  kóshtiń  júrisin shiratsaq eń  úlken  jetistiktiń biri  sol  emes pe?  Sonymen qatar, aitys  mádenietiniń  órkeniet  talaptaryna  sai  boluyn  barynsha eskerip  otyrǵandy  úmytpaǵan  jón.

 

 

Qajet Andas

«Q-andas» aqparattyq agenttigi

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 7
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
Qajet aqparat

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
Qajet aqparat

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
Qajet aqparat

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
Konferensııa

Qandas.kz saityndaǵy ölketanu maqalalaryn aǵylşyn tılıne audaru negızderı

October 8, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
Konferensııa

Jetisu men Ertis óńiriniń arheologiyalyq jáne sakraldy múrasy

September 30, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
Konferensııa

Últtyq park múrajaiy: tabiǵatqa tanymdyq sayahat

September 29, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz