قابىرعالى قازاق ەلى قاشاننان دا مادەنيەتى، ادەبيەتى، ونەرىنىڭ ارقاسىندا ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن جوعالتقان جوق. اتتىڭ جالى، تۇيەنىڭ قومىندا جۇرسە دە، رۋحاني ۋىزىنان ايىرىلعان ەمەس. سول قاسيەتتىڭ ارقاسىندا قازاق دالاسى وت اۋىزدى اقىندارعا باي بولدى. عاسىرلار تولعاتىپ، جىلدار جارىق ءومىر سىيلاعان دارىندى تۇلعالار ارقاسىندا قازاق ەلى تۋماننان جول تاۋىپ، قاراڭعى تۇنەكتەردەن سىتىلىپ شىققانىنا وتكەن كۇندەر كۋا. باتىرلاردىڭ شەكسىز قايسارلىعى شەتسىز جەرىمىزدى قورعاسا، اقىنداردىڭ اسقان اقىلى ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىنا دەمەۋ بولدى. قۇرساعى التىن انالارىمىزدىڭ ارقاسىندا ەلىمىز باتىرلار مەن اقىنداردان كەندە بولمادى. ايتىس ارناسىنىڭ كەڭۋىنە، ءسوز تەڭىزىنىڭ مولايۋۋنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ، ارتىنا سۇبەلى ءسوز، تاپتىرماس تەڭەۋلەر قالدىرعان اقىندار مەن جازۋشىلار التى الاش ءۇشىن ابىروي، قازاق ادەبيەتى ءۇشىن قاينار بۇلاق. وسى تۇرعىدان كەلگەندە جەتىسۋ جەرى جىر جايلاۋى ەكەنىن ءبارى بىلەدى.
سان الۋان فولكلورلىق مۇرامىز، ونىڭ ىشىندە اۋەندى ءان، سىرشىل مۋزىكالىق بايلىعىمىز وتىرار مەن الەكساندريا كىتاپحاناسىنان، پەرعاۋىنداردىڭ قۇپيا قويمالارىنان دا بەرىك حالىقتىڭ كوكىرەك قازىناسىنان ورىن الىپ، بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ وتىر. سوندىقتان وعان تابىنۋشىلار دا كوپ بولدى. ايتالىق، «قازاقتىڭ 1000 ءانى» (ورىنبور، 1925 جىل.) مەن «قازاقتىڭ 500 كۇيى» ( الماتى، 1931 جىل.) اتتى جيناعىمەن تانىسىپ شىققان فرانتسۋزدىڭ ايگىلى جازۋشىسى رومەن روللان: « مەن شىعىستىڭ ءانشىسىن نەگە بۇلبۇل قۇسقا تەڭەيتىنىن ەندى ءتۇسىندىم. وندا انشىلىك قابىلەتى وتە باسىم»، – دەسە، ماكسيم گوركيي: «قازاقتىڭ ءان مەن كۇيگە باي حالىق ەكەنىنە ەندى كوزىم جەتتى»، – دەپ جوعارى باعالاعان. ال زاتاەۆيچ ەڭبەكتەرىنە ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن گەرمانيالىق پروفەسسور حورىمبوستەر، شۆەيتساريالىق گاندشين، چەحسلوۆاكيا كومپوزيتورى ەرۆين شۋلگوف قايران قالىپ، ءىرى مادەني قۇبىلىس رەتىندە باعالاعان.
ونەر – حالىقتىڭ وزەگىن جارىپ شىققان ۋىز مايەگى. مادەنيەت ارقىلى ۇلتتىڭ بەينەسى ايقىندالار بولسا، قازاق ونەرىنىڭ جالپى الەمدىك وركەنيەتتە وزىندىك سۇرلەۋىن سالعانى، ورنەگىن ايشىقتاعانى انىق. سول قازاق ونەرىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان، شىرايلى ءوڭىرى جەتىسۋ ءان مەن اۋەننىڭ، جىر مەن تەرمەنىڭ، مىڭ بۇرالعان ءبيدىڭ، كۇمبىرلەگەن كۇيدىڭ قۇت مەكەنى سانالادى. سول قۇتتى مەكەننىڭ جىرشىلىق ءداستۇرىنىڭ ەڭ باسىندا ايگىلى قابان جىراۋدىڭ تۇرعىنىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
قابىليسا (قابان) جىراۋ – قازاق حالقى ادەبيەتىنىڭ ءىرى وكىلى، جۇلدىزدى جىراۋى، باتىرى عانا ەمەس، ىرگەلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى. ءور مىنەزىمەن، وجەت باتىرلىعىمەن، وت اۋىزدى، وراق ءتىلدى سوزىمەن كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق قابان اقىن اتانعان.
تۋىپ-وسكەن ەلىڭ قىمبات،
كىندىك كەسكەن جەرىڭ قىمبات.
الپەشتەگەن اناڭ قىمبات،
ەركەلەگەن بالاڭ قىمبات.
جاقسى دوس، جارىڭ قىمبات،
بارىنەن دە ۇيات پەن ارىڭ قىمبات، – دەپ تولعاعان قابىليسا جىراۋدىڭ قانداي اقىن بولعانىن كەنەن ازىرباەۆ «جامبىل جىر» دەگەن تولعاۋىندا:
ۇستازى ءسۇيىنبايدىڭ قابان اقىن،
باس يگەن ۇلى جۇزدە تامام اقىن.
ناعاشىسى جالايىر قابان ەدى دەپ،
جامبىل اتام ايتاتىن ماعان اتىن.
اتاعىڭ ۇلكەن ەدى-اۋ قابان جىراۋ،
جامبىلدىڭ ايتقان ءسوزى ەستە تۇر-اۋ.
جيەنى – سارباس اقىن سويلەرىندە،
ادەتى – مۇرتىن قاعىپ، قۇلاق بۇراۋ، – دەپ جازادى. «مەنىڭ اقىندىعىم بالالارىما دارىمايدى، قىزىم مەن جيەندەرىمە كوشەدى»، – دەگەن ەكەن قابەكەڭ. ونىسى دا اۋليەلىك بولىپ شىققان. قابان – ءسۇيىنبايدىڭ دا، سارىباستىڭ دا ناعاشىسى. ءحىح عاسىردىڭ ورەن جۇيرىك اقىنى باقتىبايدىڭ تۇسىنە كىرىپ، ارۋاعى قوناتىنىن قابەكەڭ ارينە بىلگەن جوق. حح عاسىردىڭ جىرشىسى قالقا اقىننىڭ دا قابانعا سيىنىپ، «ءپىرىم» دەپ وتىرادى ەكەن. ارقانىڭ اقيىعى ءبىرجان سالمەن ايتىسقان اقىن سارا بىلاي دەپ تولعاعان:
قاسيەتتى قابىليسا اسانۇلى،
مىرزاداي ىرگەسى كەڭ ەلدەن شىققان.
كەم بولماس ەشتەڭەدەن مۇنى ۇققان.
بۇل كىسى ءوزى اۋليە، ءارى اقىن،
ءيسى قازاق بىلەدى ونىڭ اتىن،
وزگەدەن قابەكەڭنىڭ ءسوزى تاتىم.
قابان ەڭ الدىمەن ادال سويلەيتىن، بيلىگى، بايلىعى بار ادامداردى وتىرىك ماقتاپ جاعىنبايتىن، قارا قىلدى قاق جارعان اقىن بولعان. سوندىقتان جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ جىر كەرۋەنىڭ باسىندا قابان جىراۋدىڭ تۇراتىنى زاڭدىلىق.
قابىليسا جىراۋدان باستاۋ الاتىن ولەڭ ولكەسىنەن ءسۇيىنباي ارونۇلى، جامبىل جاباەۆ، ۇمبەتالى كارىباەۆ، كەنەن ازىرباەۆ، باقتىباي جولبارىسۇلى، تولعانباي مىرزاعۇلۇلى، سارا تاستانبەكقىزى، ارسالاڭ تولىبايۇلى، ءسۇرتاي اقىن، بولعانباي اقىن، قۋات تەرىباەۆ، تاعى دا باسقا دارا تالانتتار ءوسىپ شىقتى.
اسىرەسە، جەتىسۋ جەرى قازاق تاريحىنداعى ءتول ونەرىمىز اقىندار ايتىسىنىڭ قۇت مەكەنى سانالادى. سەبەبى، وسى ولكەدە ايگىلى ءسۇيىنباي مەن قاتاعاننىڭ، ءسۇيىمباي مەن كۇنبالا، اسەت پەن ىرىسجان، جاناق پەن تۇبەك، كەمپىرباي مەن شوجە، جامبىل مەن قۇلمانبەت، سارىباس اقىنداردىڭ، مايقوت پەن قۇلمامبەت، ءبىرجان سال مەن اقىن سارانىڭ، اسەت پەن سارانىڭ، باقتىباي مەن بەكەتبايدىڭ، جاقىپبەك پەن اسەم، تولعامباي مەن تۇبەك، باقتىباي مەن تەزەك تورەنىڭ، ۇمبەتالى مەن نۇريلانىڭ، باقتىباي مەن سارانىڭ، تاڭجارىق پەن قويدىمنىڭ، تاعى باسقا دا جۇرت جادىندا ساقتالعان تاماشا ايتىستار ءوتتى.
جەتىسۋ وڭىرىندە وتكەن تاريحي وقيعالاردىڭ قاي-قايسىدا اقىندار نازارىنان تىس قالعان جوق. شات-شادىمان مەرەكەلەرمەن قوسا، ەل باسىنا تۇسكەن زۇلمات كۇندەر دە اقىندار جىرىنا ارقاۋ بولدى. 1916 جىلعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسى دە اقىنداردىڭ ايبارلى ولەڭدەرى ارقىلى بىزگە جەتتى. اسىرەسە، 1919 جىلدىڭ مامىر-ماۋسىم ايلارىندا الماتى قالاسىندا وتكەن تۇڭعىش ايتىسقا قاتىسقان اقىندار 1916 جىلعى قىزىل قىرعىندى اياماي-اق جۇرتقا جەتكىزدى. سول كەزدەگى فوتوكوشىرمەلەر مەن ماتەريالدار فولكلورشى شامعالي سارىباەۆتىڭ ارالاسۋىمەن بىزگە جەتسە، 1936 جىلى تۇڭعىش رەت وتكەن اقىندار ايتىسىندا جامبىل ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى. سونداي-اق، جەتىسۋ جەرىندە ءى رەسپۋبليكالىق ايتىس (1943)، ۇلى ابايدىڭ 100 جىلدىعىنا (1945)، جانە جامبىلدىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان (1946) ايتىستار ءوتتى.
وسىنداي ۇلىلىقپەن ورىلگەن ايتىس ونەرى بۇگىندە جەتىسۋ جەرىندە ءوز وتىن وشىرگەن جوق. قايتا، كەشەگى قىلىشىنان قون تامعان كەڭەستەر وداعى تۇسىندا دا تەمىرعالي رۋستەمبەكوۆ، اسەت كەرىمباەۆ، ابىكەن سارىباەۆ، اسان قاليەۆ، ارتىق جەكسەمباەۆ، مۇقاش بايباتىروۆ، قاسەن ساماتىروۆ، ءاسىمحان قوسباساروۆ، سىدىق نوكەرباەۆ، اباي اسىلبەكوۆ، تۇلكىبەك قۇراقباەۆ، جۇماش وسپانبەكوۆ، بيعايشا مەدەۋوۆا، ءداۋباي ابدىساەۆ باستاعان ءبىر شوعىر ايتىس اقىندارى دارالانىپ شىقتى. بۇل ءۇردىس بۇگىندە ءوز جالعاسىن تاۋىپ، جاڭا دارىندارمەن ساباقتاسىپ جاتىر.
تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ايتىس ونەرىنە كەڭ جول اشىلدى. سول قاتاردا جەتىسۋ جەرىندەدە اقىنداردىڭ دۋالى سوزىمەن جۇرەك جىبىتكەن بىرقاتار ايتىستار، ياعني، 1987 جىلعى راديو ايتىس، 1989 جىلعى الماتى دا وتكەن ناۋرىز ايتىسى، قاراساي باتىردىڭ، قابانباي بىتىردىڭ، ءسۇيىنباي ارونۇلىنىڭ، جامبىل جاباەۆتىڭ، د. قوناەۆتىڭ، باقتىباي جولبارىسۇلىنىڭ، سارا تاستانبەكقىزىنىڭ، قالقا جاپسارباەۆتىڭ، ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ، ءاسىمحان قوسباساروۆتىڭ، مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ۇيىمداستىرىلىعان حالىقارالاق، رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى مەن قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ ، قاراتال، پانفيلوۆ، اقسۋ اۋداندارىنىڭ، تاۋەلسىزدىكتىڭ مەرەيلى جىلدارىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق ءسوز دوداسى جەتىسۋ جەرىنىڭ ايتىس ونەرىنە دەگەن شەكسىز قۇرمەتىن ايگىلەدى. سول بارىستا ۇلى ونەردەن باق تاۋىپ، اتى قازاق دالاسىنا تانىمال بولعان ايتىسكەر اقىنداردىڭ دا قاتارى كوپ.
ايتىس سان عاسىرلىق تاجىريبەدەن ءوتىپ، شىڭدالعان، شىمىرلانعان، اتادان بالاعا مۇرا بولىپ قالعان تۇراقتى مەكتەبى بار ونەر. ول سوندىقتان دا وشپەيدى . جاسىرتانى جوق، ونىڭ شىراعى جارىعىن ازايتقان كەزدەر بولدى. بىراق، مازداۋىن توقتاتقان جوق. بۇل ءۇشىن مەيىرلەنۋگە دە، ءارى ماقتانىش ەتۋگە دە تولىق حاقىمىز بار. تاۋبە، ءبىر كەزدەگى كەلەڭسىزدىكتەر كەسىرىنەن سولعىن تارتقان شىراقتى قايتادان ۇرلەپ، قالپىنا كەلتىردىك. كەيىنگى جيىرما جىل ىشىندە ايتىس جاڭارىپ، جانداندى. ونىڭ تاڭداۋلى وكىلدەرى قازاقستاننىڭ حالىق اقىندارى اتانىپ، مەملەكەتتىك ماراپاتتارعا يە بولدى. ايتىسكەرلەردىڭ بىرنەشە بۋىنى ومىرگە كەلىپ، اتاسىنان اسا تۋعان ۇرپاق قالىپتاستى. وسى رەتتە، ايتىس ونەرى كەمەلدەنۋگە قاراي بەتبۇردى دەسەك، پىكىرىمىزدى كوپشىلىك راستايدى دەپ ويلايمىن.
بۇگىنگى كۇننىڭ كوزىمەن قاراساق، ايتىستىڭ بەدەل الۋىنان ۇتپاساق، ۇتىلعانىمىز جوق. الامان ايتىس قول جەتكەن تابىستى دا، تابىستىڭ تاساسىنداعى كەمشىلىكتى دە ءدال كورسەتۋگە قىزمەت ەتتى. «دوس جىلاتىپ ايتادىنىڭ» ءرولىن اتقاردى. ەگەر سىن شىن بولسا، وعان رەنجۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ وسىدان ساباق الىپ، ۇلى كوشتىڭ ءجۇرىسىن شيراتساق ەڭ ۇلكەن جەتىستىكتىڭ ءبىرى سول ەمەس پە؟ سونىمەن قاتار، ايتىس مادەنيەتىنىڭ وركەنيەت تالاپتارىنا ساي بولۋىن بارىنشا ەسكەرىپ وتىرعاندى ۇمىتپاعان ءجون.
قاجەت انداس
«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى











