Qabyrǵaly qazaq eli qashannan da mádenieti, ádebieti, óneriniń arqasynda óziniń últtyq bolmysyn joǵaltqan joq. Attyń jaly, túieniń qomynda júrse de, ruhani uyzynan aiyrylǵan emes. Sol qasiettiń arqasynda qazaq dalasy ot auyzdy aqyndarǵa bai boldy. Ǵasyrlar tolǵatyp, jyldar jaryq ómir syilaǵan daryndy túlǵalar arqasynda qazaq eli tumannan jol tauyp, qarańǵy túnekterden sytylyp shyqqanyna ótken kúnder kuá. Batyrlardyń sheksiz qaisarlyǵy shetsiz jerimizdi qorǵasa, aqyndardyń asqan aqyly elimizdiń tútastyǵyna demeu boldy. Qúrsaǵy altyn analarymyzdyń arqasynda elimiz batyrlar men aqyndardan kende bolmady. Aitys arnasynyń keńuine, sóz teńiziniń molayuuna úlken úles qosyp, artyna súbeli sóz, taptyrmas teńeuler qaldyrǵan aqyndar men jazushylar alty alash úshin abyroi, qazaq ádebieti úshin qainar búlaq. Osy túrǵydan kelgende Jetisu jeri jyr jailauy ekenin bári biledi.
San aluan folьklorlyq múramyz, onyń ishinde áuendi án, syrshyl muzykalyq bailyǵymyz Otyrar men Aleksandriya kitaphanasynan, perǵauyndardyń qúpiya qoimalarynan da berik halyqtyń kókirek qazynasynan oryn alyp, búgingi kúnge jetip otyr. Sondyqtan oǵan tabynushylar da kóp boldy. Aitalyq, «Qazaqtyń 1000 áni» (Orynbor, 1925 jyl.) men «Qazaqtyń 500 kúii» ( Almaty, 1931 jyl.) atty jinaǵymen tanysyp shyqqan frantsuzdyń áigili jazushysy Romen Rollan: « Men shyǵystyń ánshisin nege búlbúl qúsqa teńeitinin endi túsindim. Onda ánshilik qabileti óte basym», – dese, Maksim Gorьkii: «Qazaqtyń án men kúige bai halyq ekenine endi kózim jetti», – dep joǵary baǵalaǵan. Al Zataevich eńbekterine rizashylyǵyn bildirgen germaniyalyq professor Horymboster, shveitsariyalyq Gandshin, CHehslovakiya kompozitory Ervin SHulьgof qairan qalyp, iri mádeni qúbylys retinde baǵalaǵan.
Óner – halyqtyń ózegin jaryp shyqqan uyz máiegi. Mádeniet arqyly últtyń beinesi aiqyndalar bolsa, qazaq óneriniń jalpy álemdik órkeniette ózindik súrleuin salǵany, órnegin aishyqtaǵany anyq. Sol qazaq óneriniń qaimaǵy búzylmaǵan, shyraily óńiri Jetisu án men áuenniń, jyr men termeniń, myń búralǵan bidiń, kúmbirlegen kúidiń qút mekeni sanalady. Sol qútty mekenniń jyrshylyq dástúriniń eń basynda áigili Qaban jyraudyń túrǵynyn moiyndauymyz kerek.
Qabylisa (Qaban) jyrau – qazaq halqy ádebietiniń iri ókili, júldyzdy jyrauy, batyry ǵana emes, irgeli qoǵam jáne memleket qairatkeri. Ór minezimen, ójet batyrlyǵymen, ot auyzdy, oraq tildi sózimen kóziniń tirisinde-aq Qaban aqyn atanǵan.
Tuyp-ósken eliń qymbat,
Kindik kesken jeriń qymbat.
Álpeshtegen anań qymbat,
Erkelegen balań qymbat.
Jaqsy dos, jaryń qymbat,
Bárinen de úyat pen aryń qymbat, – dep tolǵaǵan Qabylisa jyraudyń qandai aqyn bolǵanyn Kenen Ázirbaev «Jambyl jyr» degen tolǵauynda:
Ústazy Súiinbaidyń Qaban aqyn,
Bas igen Úly júzde tamam aqyn.
Naǵashysy Jalaiyr Qaban edi dep,
Jambyl atam aitatyn maǵan atyn.
Ataǵyń úlken edi-au Qaban jyrau,
Jambyldyń aitqan sózi este túr-au.
Jieni – Sarbas aqyn sóilerinde,
Ádeti – múrtyn qaǵyp, qúlaq búrau, – dep jazady. «Meniń aqyndyǵym balalaryma darymaidy, qyzym men jienderime kóshedi», – degen eken Qabekeń. Onysy da áulielik bolyp shyqqan. Qaban – Súiinbaidyń da, Sarybastyń da naǵashysy. HIH ǵasyrdyń óren júirik aqyny Baqtybaidyń túsine kirip, aruaǵy qonatynyn Qabekeń árine bilgen joq. HH ǵasyrdyń jyrshysy qalqa aqynnyń da Qabanǵa siynyp, «pirim» dep otyrady eken. Arqanyń aqiyǵy Birjan salmen aitysqan aqyn Sara bylai dep tolǵaǵan:
Qasietti Qabylisa Asanúly,
Myrzadai irgesi keń elden shyqqan.
Kem bolmas eshteńeden múny úqqan.
Búl kisi ózi áulie, ári aqyn,
Isi qazaq biledi onyń atyn,
Ózgeden Qabekeńniń sózi tatym.
Qaban eń aldymen adal sóileitin, biligi, bailyǵy bar adamdardy ótirik maqtap jaǵynbaityn, qara qyldy qaq jarǵan aqyn bolǵan. Sondyqtan Jetisu óńiriniń jyr kerueniń basynda Qaban jyraudyń túratyny zańdylyq.
Qabylisa jyraudan bastau alatyn óleń ólkesinen Súiinbai Aronúly, Jambyl Jabaev, Úmbetáli Káribaev, Kenen Ázirbaev, Baqtybai Jolbarysúly, Tolǵanbai Myrzaǵúlúly, Sara Tastanbekqyzy, Arsalań Tolybaiúly, Súrtai aqyn, Bolǵanbai aqyn, Quat Teribaev, taǵy da basqa dara talanttar ósip shyqty.
Ásirese, Jetisu jeri qazaq tarihyndaǵy tól ónerimiz aqyndar aitysynyń qút mekeni sanalady. Sebebi, osy ólkede áigili Súiinbai men Qataǵannyń, Súiimbai men Kúnbala, Áset pen Yrysjan, Janaq pen Túbek, Kempirbai men SHóje, Jambyl men Qúlmanbet, Sarybas aqyndardyń, Maiqót pen Qúlmambet, Birjan sal men aqyn Saranyń, Áset pen Saranyń, Baqtybai men Beketbaidyń, Jaqypbek pen Ásem, Tolǵambai men Túbek, Baqtybai men Tezek tóreniń, Úmbetáli men Núrilanyń, Baqtybai men Saranyń, Tańjaryq pen Qoidymnyń, taǵy basqa da júrt jadynda saqtalǵan tamasha aitystar ótti.
Jetisu óńirinde ótken tarihi oqiǵalardyń qai-qaisyda aqyndar nazarynan tys qalǵan joq. SHat-shadyman merekelermen qosa, el basyna túsken zúlmat kúnder de aqyndar jyryna arqau boldy. 1916 jylǵy últ azattyq kóterilisi de aqyndardyń aibarly óleńderi arqyly bizge jetti. ásirese, 1919 jyldyń mamyr-mausym ailarynda Almaty qalasynda ótken túńǵysh aitysqa qatysqan aqyndar 1916 jylǵy qyzyl qyrǵyndy ayamai-aq júrtqa jetkizdi. Sol kezdegi fotokóshirmeler men materialdar folьklorshy SHamǵali Sarybaevtyń aralasuymen bizge jetse, 1936 jyly túńǵysh ret ótken aqyndar aitysynda Jambyl birinshi oryndy ielendi. Sondai-aq, Jetisu jerinde I Respublikalyq aitys (1943), Úly Abaidyń 100 jyldyǵyna (1945), jáne Jambyldyń 100 jyldyǵyna arnalǵan (1946) aitystar ótti.
Osyndai úlylyqpen órilgen aitys óneri búginde Jetisu jerinde óz otyn óshirgen joq. Qaita, keshegi qylyshynan qón tamǵan Keńester odaǵy túsynda da Temirǵali Rustembekov, Áset Kerimbaev, Ábiken Sarybaev, Asan Qaliev, Artyq Jeksembaev, Múqash Baibatyrov, Qasen Samatyrov, Ásimhan Qosbasarov, Sydyq Nókerbaev, Abai Asylbekov, Túlkibek Qúraqbaev, Júmash Ospanbekov, Biǵaisha Medeuova, Dáubai Ábdisaev bastaǵan bir shoǵyr aitys aqyndary daralanyp shyqty. Búl úrdis búginde óz jalǵasyn tauyp, jańa daryndarmen sabaqtasyp jatyr.
Táuelsizdikten keiin aitys ónerine keń jol ashyldy. Sol qatarda Jetisu jerindede aqyndardyń dualy sózimen júrek jibitken birqatar aitystar, yaǵni, 1987 jylǵy radio aitys, 1989 jylǵy Almaty da ótken Nauryz aitysy, Qarasai batyrdyń, Qabanbai bytyrdyń, Súiinbai Aronúlynyń, Jambyl Jabaevtyń, D. Qonaevtiń, Baqtybai Jolbarysúlynyń, Sara Tastanbekqyzynyń, Qalqa Japsarbaevtiń, Iliyas Jansúgirovtiń, Ásimhan Qosbasarovtiń, Múqaǵali Maqataevtiń 80 jyldyq mereitoiyna orai úiymdastyrylyǵan halyqaralaq, respublikalyq aqyndar aitysy men Qarqara kóterilisiniń , Qaratal, Panfilov, Aqsu audandarynyń, Táuelsizdiktiń mereili jyldaryna arnalǵan respublikalyq sóz dodasy Jetisu jeriniń aitys ónerine degen sheksiz qúrmetin áigiledi. Sol barysta úly ónerden baq tauyp, aty qazaq dalasyna tanymal bolǵan aitysker aqyndardyń da qatary kóp.
Aitys san ǵasyrlyq tájiribeden ótip, shyńdalǵan, shymyrlanǵan, atadan balaǵa múra bolyp qalǵan túraqty mektebi bar óner. Ol sondyqtan da óshpeidi . Jasyrtany joq, onyń shyraǵy jaryǵyn azaitqan kezder boldy. Biraq, mazdauyn toqtatqan joq. Búl úshin meiirlenuge de, ári maqtanysh etuge de tolyq haqymyz bar. Táube, bir kezdegi keleńsizdikter kesirinen solǵyn tartqan shyraqty qaitadan úrlep, qalpyna keltirdik. Keiingi jiyrma jyl ishinde aitys jańaryp, jandandy. Onyń tańdauly ókilderi qazaqstannyń halyq aqyndary atanyp, memlekettik marapattarǵa ie boldy. Aityskerlerdiń birneshe buyny ómirge kelip, atasynan asa tuǵan úrpaq qalyptasty. Osy rette, aitys óneri kemeldenuge qarai betbúrdy desek, pikirimizdi kópshilik rastaidy dep oilaimyn.
Búgingi kúnniń kózimen qarasaq, aitystyń bedel aluynan útpasaq, útylǵanymyz joq. Alaman aitys qol jetken tabysty da, tabystyń tasasyndaǵy kemshilikti de dál kórsetuge qyzmet etti. «Dos jylatyp aitadynyń» rólin atqardy. Eger syn shyn bolsa, oǵan renjudiń ne qajeti bar? osydan sabaq alyp, úly kóshtiń júrisin shiratsaq eń úlken jetistiktiń biri sol emes pe? Sonymen qatar, aitys mádenietiniń órkeniet talaptaryna sai boluyn barynsha eskerip otyrǵandy úmytpaǵan jón.
Qajet Andas
«Q-andas» aqparattyq agenttigi











