Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ حالىق جادى

قاندى قىرعىن

admin
2026/08/31
حالىق جادى
0

جەتىسۋ جەرىندەگى ەڭ ۇلكەن بۇلقىنىس – قارقارا جارمەڭكەسىندەگى 1916 جىلعى جامەنكە، ۇزاق، اۋباكىر، تاعى باسقا دا حالىق قاھارماندارى باستاعان كوتەرىلىس بولدى. بۇل كوتەرىلىس پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارشىلىق، وزبىرلىق ساياساتىنا قارسى حالىقتىڭ اشۋىزاسىنىڭ ابدەن شارىقتاۋ شەگىنە جەتۋىنەن تۋعان ەدى.

كارقارا كوتەرىلىسىنىڭ ون جىلدىعىنا بايلانىستى 1926 جىلى جازعان ءبىر ماقالاسىندا بەلگىلى قايراتكەر-عالىم، كەيىن زوبالاڭ قۇربانى بولعان ءاليحان بەكەيحانوۆ: «سوعىسقا دەيىن ورىستىڭ ەگىنشىسى قازاق، قىرعىزدىڭ جەرىنەن تانداپ 25 ميلليون دەسياتينا جەر العان. 1913-ءىنشى جىلى جالعىز جەتىسۋدان ەگىنشى ورىس 4 ميلليون دەسياتينا جەر العان. «جەرىم كەتتى» دەپ قازاق ارىز كىلسا، دالا ۋالاياتىنىڭ جاندارالى شميد: «سەندەردەي يتتەردى شولگە كۋام!» دەگەن ۇلت كەڭەسىنە مۇشە، اقسۇيەك، ەكىنشى ماركوۆ دەگەن: «قازاق- كىرگىز شىڭعىسحان مەن اقساق تەمىردىڭ ەلى، بۇلارعا امەريكاداعى قىزىل تەرىلىلەرگە قىلعاندى قىلسا دا وبال جوق» دەپ سوققان. امەريكاندىقتار ولاردىڭ وزدەرىن اڭشا كىرىپ، جەرىن تارتىپ العان. پاتشانىڭ باسكەسەر جەندەتى ماركوۆ قازاق- كىرعىزعا وسىنى قىلماق بولعان.

ون التىنشى جىلدىڭ زوبالاڭىندا كورشىلەس قىرعىز ەلى دە پاتشاعا قارا جۇمىسقا جىگىت بەرمەيمىز دەپ جاپپاي كوتەرىلگەن ەدى. ونى باسۋ ءۇشىن تاشكەننەن، سامارقاننان، مايداننان زەڭبىرەكتى اسكەر بولىمدەرى، باسكەسەر اتتى قازاقتار اعىلىپ كەلدى. جەرگىلىكتى كەلىمسەك ورىستاردى دا قارۋلاندىرادى. قۇر قول قىرعىزدار قارۋلى اسكەرمەن قارسىلاسا المايدى. الاي اۋادى. امالسىز قىتايعا قاشادى. قىرعىز اعايىندار باس ساۋعالاپ قاشقاندا، پاتشا جەندەتتەرى ولاردى باۋداي تۇسىرەدى. اسىرەسە، ىستىقكولدىڭ قاباعىندا پاتشا باسكەسەرلەرى مىنداعان قىرعىزدى باۋىزداپ، مالىن ايداپ كەتىپ، قوراسىن ورتەپ جىبەرەدى.

پاتشا ۇكىمەتى قاراقول، پىشكەك ۋەزىنىڭ وزىندە قىرعىزدىڭ 53 مىڭ ءۇيىن شاپقىنشىلىققا ۇشىراتقان. بۇل قىرعىزدىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى ەدى دەپ جازادى. «وگىزگە تۋعان كۇن بۇزاۋعا دا تۋادى» دەمەكشى، قىرعىز اعايىننىڭ باسىنا تۋعان كۇن قازاققا دا تۋدى. قيلى زاماننىڭ قىسپاعىندا قالعان قاندى 1916 جىلى قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ ەجەلگى رۋلارىنىڭ الدىندا تاعى دا نە ءومىر ءسۇرۋ، نە ءولۋ، نە تۋعان جەر توپىراعىندا قالۋ، نە جات جەرگە جىلىسىپ كونىس اۋدارىپ، جان ساۋعالاۋ عانا قالعان ەدى.

قاركارا جارمەڭكەسىندەگى ەرەۋىلدىڭ لاپىلداي تۇتانۋىنا كورشى قىرعىز ەلىنىڭ دە ۇلكەن اسەرى تيگەنى اكيكات. ەجەلدەن تەتە وسكەن حالىقتىڭ پاتشانىڭ وتارشىل اكىمشىلىكتەن كورگەن ەزگىسى دە ورتاق ەدى. پاتشانىڭ جارلىعىنا ولار دا كاتتى نارازىلىق ءبىلدىردى.

«قىتاي جەرىنە اۋعان ەل 1917 جىلعى اقپان ايىندا تۋعان جەرىنە قايتا ورالعان. بىراقتا مال-مۇلكىنەن تازا ايرىلدى. اۋعان ەلدىڭ جۇزىنەن سەكسەنى ولگەن دە، جيىرماسى عانا امان ورالعان» دەپ جازادى بوكەيحانوۆ ءوز ماقالاسىندا.

عۇلاما جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ون التىنشى جىلعى قارقارا كوتەرىلىسى تۋرالى جازعان «قيلى زامان» پوۆەسىن سول كەزدەگى البان ەلى مەن قىرعىز جەرىندەگى كاندى قىرعىنداردى كوز الدىنا قاز-قالپىندا كولدەنەڭ تارتادى.

1916 جىلى تامىز ايىنىن باسىندا اكسۋ – پىشكەك اراسىندا 530 ادام ساپتىڭ الدىنان وتكىزىلىپ، تاسپەن، تاياقپەن ۇرىپ ءولتىرىلدى. وسى جىلدىڭ 12 تامىزى كۇنى قاراقول تۇرمەسىندە جاتقان تۇتقىندارعا قارۋلى اسكەر كەنەتتەن باسىپ كىرىپ، وق جاۋدىردى. 138 ادام قازا تاپتى. مەركەنىڭ ماڭىندا تىعىلىپ جاتقان 112 ادامدى كورشاپ الىپ، باۋداي ءتۇسىردى. ونىڭ 42-ءسى قىز، 56-ى ۇل بالا بولعان.

دەرەكتەردە كورسەتىلگەندەي: تۇركىستان ولكەلىك گەنەرال گۋبەرناتورى كۋروپاتكين 347 ادامدى دارعا اسۋعا قول قويعان. 3000 ادام ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە قاتىسقانى ءۇشىن اۋىر جازالانىپ، تۇرمەدە زارداپ شەكتى، اتىلدى. بۇلاردىڭ اراسىندا قارقارادان ايداۋمەن كەلگەن حالىقتىڭ قاھارماندارى جامەڭكە، ۇزاق، قازىبەك، كارىبوز، تۇرلىقوجا تاعى باسقا دا باتىر ۇلدارى بار ەدى.

قىلىشىنان قان تامعان جازالاۋشى كازاكتاردىڭ پۋلەمەت پەن مىلتىعىنىڭ وعىنان باس ساۋعالاپ تاۋ-تاستى پانالاعان قازاق، قىرعىزداردىڭ قوسىندارىن، كوشتەرىن ادەيى اندىپ تۇرىپ قاستاندىقپەن، كاتىگەزدىكپەن جازالاعان. ابدەن ۇرەيى ۇشىپ، بەت-بەتىمەن ۇرككەن ەل، كەمپىر-شال، كاتىن-بالا شىبىن جانىنان ءتۇڭىلىپ جان ساۋعالاعان. جولدىڭ شەتىندە، وشاق باسىندا سابيلەر بەسىگىندە تاڭۋلى، جورگەگىندە وراۋلى كۇيىندە قالعان. بۇتا-بۇتانىڭ اراسىنا تىعىلعان ايەل، بالا-شاعالاردى فون- بەرگ سياكتى جەندەتتەر انشا قىرىپ، شاۋىپ ولتىرگەن. الاتاۋ مەن تيان-شاننىڭ كوركەم بەتكەيى مەن تاۋ-تاسى قازاقتاردىڭ سان عاسىرلار بويى مەكەن ەتكەن قاسيەتتى مەكەنى ءولىم الانىنا اينالعان. پودپولكوۆنيك بازيلەۆسكيي تۇرگەن، اسى ارقىلى، پودپولكوۆنيك گەيتسيگ سامارقاننان شىعىپ، پىشكەك، ىستىقكول ارقىلى، قۇلجا قازاق جۇزدىگى جاركەنتتەن نارىنقول، قارقارا ارقىلى كراۆچەنكونىڭ وتريادىنا قوسىلىپ، تۇس-تۇستان «اۋ قۇرىپ»، الاتاۋدى ءسۇزىپ شىعىپ، قاراقولدا ءتۇيىستى. بۇل كوتەرىلىستى باسۋ ەمەس، جەرگىلىكتى حالىقتى جاپپاي تۇقىم-تۇياعىن قالدىرماي قىرىپ-جويىپ، ولار جايلاعان جەردى تارتىپ الۋ ەدى.

جازۋشى تۇرسىن جۇرتباەۆتىڭ «بەيۋاق» اتتى زەرتتەۋ كىتابىندا سوتنيك ۆولكوۆ دەگەننىڭ جەتىسۋ وبلىستىق اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىسىنا بەرگەن مالىمەتى كەلتىرىلگەن. «22 اۆگۋست كۇنگى № 9 راپورتىندا كورسەتىلگەندەي، 23 اۆگۋست كۇنى تاڭعى ساعات 7-دە كەڭسۋ وزەنى مەن مەركە جازىعىنداعى قازاقتاردىڭ كوشىن ىزدەۋگە اتتاندىم. الايدا، كەڭسۋ – مەركە وڭىرىندەگى قازاقتار جۇزدەگەن (500-600-دەن استام) كيىز ۇيلەرىن، مالىن، دۇنيە-مۇلكىن تاستاپ، شىعىسقا كوشىپ كەتىپتى… قازاقتار شىعىسقا قاراي بوسىپ جاتىر. كەنسۋ – مەركەدەگى يەسىز قالعان كيىز ۇيلەر ورتەندى. مالدارى جالاڭاش ستانساسىنا ايدالىپ اكەلىندى» دەلىنگەن. (244-بەت).

نەمەسە: «ولار اتىسا وتىرىپ كيىز ۇيلەرىن، دۇنيە-مۇلكىن، مالدارىن تاستاپ ءتۇپ وزەنىنىڭ جوعارعى ساعاسىنا ورلەدى. ولار ساپقا تۇرىپ اسىعىس شابۋىلعا شىعۋعا ارەكەتتەنىپ ەدى، ءبىزدىن وعىمىزدىڭ استىندا قالدى. قازاقتار كەيدە بەلسەنە كىرىسكەنمەن دە ەشكانداي ناتيجە شىقپاي، كەشكى بەس جارىمدا شابۋىلدى توقتاتتى. ءتۇپ وزەنىنىڭ ون شاقىرىم مولشەرىندەگى اڭعارى قازاقتاردان تازاردى. ولاردىڭ دۇنيە-مۇلكى، كيىز ۇيلەرى (200-300-دەي) ورتەلدى. ال مالدارىن قاراقول قالاسىنا ايداپ كەلىپ، تەپلوكليۋچينسك سەلوسىندا قازىناعا تابىس ەتتىك. قازاقتاردىڭ 70-80-ءى قازا تاپتى، نە جارالاندى. 13 ادام تۇتقىندالىپ، قاراقول تۇرمەسىنە تابىس ەتىلدى. تارتىپ الىنعان مالداردىڭ سانى مىنانداي: 172 جىلقى، 1645 سيىر، 10221 قوي، جيىنى 12038 باس». (245 بەت).

البان ەلىنىڭ باسىنان وتكەن «قيلى زاماننىڭ» باس كەيىپكەرى باسكەسەر فون-بەرگتىڭ ءبىر مالىمەتىندە: «28 اۆگۋست كۇنى ەكى وتريادپەن شابۋىلعا شىقتىق. 18 شاقىرىمداي ءجۇرىپ كوشتىڭ (قىتايعا اۋىپ بارا جاتقان كوشتى ايتادى) باسىنا جەتكەنشە 40-قا جۋىق قازاق، قىرعىزدى ءولتىردىم. مەنى كورىپ قازاق، قىرعىزدار شىڭعىرىپ جىبەردى، قاتتى ۇرەيلەندى. الدىندا 300 مەتردەي جەردە ءۇي تۇردى… وتريادىمدى سوندا اپارىپ، ادامدارىمدى 100 كادامداي ىلگەرى شىعارىپ، جاتىپ اتىسۋعا بۇيىردىم. 7 مىڭعا تارتا ءتورت بولىستىڭ ادامى مەنى قىسپاققا الدى… كوماندانى ءۇيدىڭ قالقاسىنا جيدىم دا، اتقا مىنگىزىپ، قاتار تۇرعىزىپ، قىلىشتارىن قىنابىنان سۋىرتتىم دا، «ۋرا» دەپ ايقايلاپ، قازاق، قىرعىزدارعا قارسى شابا جونەلدىم. شۇعىل شابۋىلدى كۇتپەگەندىكتەن دە، انتارىلىپ كالدى، قالىڭ توپتىڭ اراسىن قاق ءتىلىپ وتىردىم… قازاق، قىرعىزداردى وڭدى- سولدى اياۋسىز قىلىشتادىق، ونداپ كىرىلدى… ولاردىڭ كوپشىلىگى اسۋعا بەتتەگەنىن كورىپ، كازاك سەردوبيتسيندى سوندا جۇمسادىم، ول 4 ادامدى قىلىشپەن شاۋىپ ءتۇسىردى. بۇل جولى قازاق، قىرعىزدىڭ كوپشىلىگى قاشىپ قۇتىلا المادى، ولگەندەردىڭ سانىنىن كوپتىگى سونداي، شاتقالدان كەرى قايتاردا سايمەن جۇرۋگە مۇمكىندىك بولمادى، كاباكتى جاعالاي كيالاپ جۇردىك… ءتۇپ وزەنىنىڭ بويىنداعى ۇرىستا ميلليونعا تارتا مال، بارلىق اسىل زاتتارى مەن دۇنيە-مۇلكى، تاماقتارى تۇگەلدەي كولعا ءتۇستى. 150-دەي تۇتكىن الدىق» (247 بەت) دەپ ماكتانىشپەن مالىمدەدى.

مىنە، سان عاسىرلار بويى سامارقاۋ، جايباراقات كۇن كەشىپ جاتقان مومىن حالىقتى كۋعىن-سۇرگىنگە سالىپ، تۋعان جەرىمەن قوشتاسۋعا ءماجبۇر ەتكەن اق پاتشانىڭ ازعىن ساياساتى تالاي قازاق پەن كورشىلەس قىرعىز ەلىنە كاسىرەت پەن قايعى بۇلتىن وسىلايشا تورلاتتى.

وسى دۇربەلەڭ جايىندا ۇلى جازۋشى اۋەزوۆ: «ارتىندا كىندىگىن كەسكىزىپ، كىرىن جۋعان مومىندىق كۇنى قالدى. البان البان بولعالى قىستىڭ جۇتىن، جازدىڭ ىندەتىن كورسەتپەگەن جەر كىندىگى اتا كونىس مەكەنى كالدى. تاۋ تولعان ارقار، بۇعى، ەلىك، قارا- قۇيرىق، تاۋتەكەدەي جابايى جايىن كورشىلەرى دە كالدى» دەپ جازادى («قيلى زامان»). شەكارانىڭ ارعى بەتىنە تاعدىردىڭ جازۋىمەن امالسىز ارقالاپ بارا جاتقان البان ەلىنىڭ تالكەككە تۇسكەن تاعدىرىن وسىلاي سۋرەتتەيدى.

قازاق پەن قىرعىزدىڭ باسىنا تۇسكەن كيلى زاماننىڭ زوبالاڭى جايلى سول كەزدەگى جەتىسۋ اسكەري گۋبەرناتورىنىڭ تۇركىستان وكرۋگتىق گۋبەرناتورى  ا. كۋروپاتكينگە جولداعان مالىمەتىندە: «پىشكەك ۋەزى مەن پرجەۆالسك ۋەزىندەگى ىستىقكولدىڭ وڭتۇستىك جاعاسىنداعى كوتەرىلىسكە قاتىسقان بولىستار اسكەري وتريادتىڭ قىسىمىمەن اسۋ ارقىلى قاشقارعا كەتتى. ىستىقكولدىڭ سولتۇستىگىندەگى كىرگىزدار، نارىنقول شارىن ۋچاسكەسىندەگى البان رۋى تەكەس وزەنى ارقىلى قۇلجاعا ءوتتى» دەپ حابارلاعان («بەيۋاق»، 249 بەت).

ال ەندى، وسى كىتاپتا كەلتىرىلگەن مىنا ءبىر دەرەكتەرگە نازار اۋدارىڭىز. جاركەنت ۋەزىنىڭ سول كەزدەگى باستىعى پولكوۆنيك ستۋپينين ءوز مالىمەتىندە: «ءدال قازىرگى ۋاقىتتا نارىنقول ۋچاسكەسىندە بىردە-ءبىر قازاق قالعان جوق… 23 اۆگۋستتە البان – قوجبانبەت بولىسىنىڭ 6 ستارشيناسى قىستاۋعا كوشىپ كەلگەن. ولاردا بودەتى، كەگەن، الجان، قۇرمان، ايت، سارتوعاي، قوڭىربورىك، تورايعىر، مەر- كە جانە شەلەك بولىستارىنىڭ ءبىر-ءبىر ستارشيناسى جىل عانا بۇلىنشىلىككە قاتىسقان. 26 اۆگۋست كۇنى سۋانداردىڭ بايتۇگەي، ساتاي، توق-ارىستان جانە تۇردىمبەت بولىستارىنىڭ بارلىق ءتۇتىن يەلەرى، بوروحوجىر مەن توڭىرەك بولىستارىنىڭ شاعىن توبى ورىستاردىڭ، باسقا ادامداردىڭ وزىنە قوسقان مالدارىن قايىرىپ بەرىپ، ىڭ-شىڭسىز قىتاي اۋىپ كەتتى.

وسى جىلدىڭ 13 وكتيابرى كۇنى تەلەگراف ارقىلى مىنانداي مالىمەت بەرگەمىن: «كراۆچەنكو وتريادى قىرعىزدارعا قارسى سوعىس اشقاننان كەيىن سۇمبەدەگى الباندار قىتايعا ءوتىپ كەتتى. قىتاي وكىمەتى ولاردى توناپ، كەرى كۋدى. قازاقتار اشتىقتان، سۇزەكتەن ءولىپ جاتىر… ەگەر ولاردى قىستاۋعا جىبەرمەسە حالىق قىرىلادى، مال جۇتايدى. الباندار شىدامدى، مال باسى قۇرىپ بارا جاتىر. ار- مياعا ات الۋ قيىنداي ءتۇستى. نۇسقاۋ كۇتەمىن…».

پولكوۆنيك ءستۋپينيننىڭ مالىمەتىنەن تاعى دا مىنا ءبىر دەرەككە نازار اۋدارايىق: «جاركەنت ۋەزىنە بۇلىنشىلىككە دەيىن 30 بولىس كارايتىن. ونىڭ ىشىندە 6-ۋى سۋاندار، 14-ءى الباندار. 1916 جىلدىڭ ءبىرىنشى يانۆارىنا دەيىن 17.712 ءتۇتىن بار ەدى. قازىرگى كەزدە 5099 ءتۇتىن عانا قالعان. كوتەرىلىستەن سوڭ قىتايعا اۋىپ كەتكەندەر 12.612 تۇتىنگە جەتكەن.

1916 جىلعى قارقارا كوتەرىلىسى كەزىندەگى مومىن قازاق اۋىلىن قاندى قىرعىنعا ۇشىراتقان «اسكەري سەرۋەن» دەپ اتالعان جورىق كەزىندە تۇركىستان ولكەلىك اسكەري گۋبەرناتورىنىڭ شتاب باستىعى گەنەرال ەروفەەۆتىڭ ءبىر تەلەگرامماسىندا: «وتريادتار جوسپارلى ءارى جۇيەلى تۇردە ايەلدەر مەن بالالار پانالاعان شاتقالدارعا شابۋىل جاساعان. اشتىققا ۇرىندىرىپ، قىسپاققا العان. اقسۋدا تۇتقىنعا تۇسكەن 500 قازاق، قىرعىزدى تاسپەن ۇرىپ ولتىرگەن. قالعاندارىن پىشكەككە اپارىپ، كەشكە جاقىن كينەماتوگرافتىق مۋزىكا ىرعاعىنا بيلەپ ءجۇرىپ، اكىمشىلىكتىڭ كوزىنشە ءولىمشى ەتكەن. جازالاۋ وتريادىنىڭ باستىعىنا ينتەلليگەنتسيانىڭ ءوزى اكىمشىلىكتىڭ بۇيرىعىن بۇلجىتپاي ورىندادىق دەپ ماكتانىش ەتكەن. بەيبىت ەلدى قىرىپ سالعانداردى «ەر» دەپ باعالاعان. ءوز ەركىمەن كەلگەن قازاق، قىرعىزداردى مىلتىقپەن، كىلىشىمەن قورقىتىپ، جارتاستان قۇلاتقان. اسكەرلەر كوزىنە كورىنگەن مىڭداعان قازاق، كىرگىزدىن ءبارىن قىرىپ سالعان. جەتىسۋ وبلىستىق ۆەدومستۆولارىنىڭ بۇيرىعى سولاي بولعان…». گەنەرال ەروفەەۆتىڭ بۇل تەلەگرام-ماسى 1916 جىلعى كوتەرىلىس كەزىندەگى زاڭسىزدىقتاردى، جەرگىلىكتى حالىقتى قىرىپ- جويۋ باعىتىن ۇستاعان اكىمشىلىكتى اشكەرەلەگەن دۋما دەپۋتاتتارىنىن ارنايى كوميسسياسىنا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ەرىكسىز جولدانعان مالىمەت ەدى.

بەيقام جاتقان اۋىل ادامدارىن بالا-شاعا، كەمپىر-شالىنا قاراماي قىرىپ-جويعانىنا ماساتتانعان حورۋنجيي فونبەرگتىڭ ءبىر ءتۇننىڭ وزىندە ۇيقىداعى ەكى اۋىلدىڭ بالا-شاعاسىمەن قوسىپ تىپ-تيپىل ەتكەن دە، ءۇشىنشى توپتى قىزىل-جوسا قان قىلعان. قۇرباندىققا شالعان ادامنىن سانى 200-دەن اسىپ كەتتى. بۇل بۇل ما، باستاماسى عانا بولىپ شىقتى… سونشاما ادامنىڭ كانىن ءتۇپتىڭ سۋىنداي اعىزعانى سول 11 اۆگۋست ەمەس پە؟

كوتەرىلىس كەزىندە جان ساۋعالاپ، جات جۇرتقا قوپارىلا كوشكەندە حالقىمىز ەكى جاقتى زارداپ شەگىپ، قايعى-قاسىرەتكە دۇشار بولدى. اتا-جۇرتىنان، اعا-باۋىرىنان، ءىنى- قارىنداسىنان، مال-مۇلىك، دۇنيە-جيھازدارى- نان ايىرىلدى. دەرەكتەرگە قاراعاندا، قارقاراداعى ەرەۋىلدىڭ كەزىندە تەك جەتىسۋ وبلىسىندا 20 ميلليون 724 مىڭ سومنىڭ مۇلكى حالىقتىڭ قانىن سۋداي شاشقان پاتشا جەندەتتەرىنىڭ ۋىسىندا كەتكەن. قازاق، قىرعىزداردىڭ ەن دالاسىندا قاپتاي ورگەن قاراقۇرىم مالدىڭ جارتىسىنا جۋىعى تالان-تاراجعا تۇسكەن.

وسى ءبىر ەل باسىنا كۇن تۋعان دۇربەلەڭ جىلدارىندا ەل ءبۇلىنىپ، قىرعىز دا، كازاك تا ۇركىپ، ءتىرى قالعاندارى شەكارانىن ارعى شەبىنە جاپپاي ءوتىپ كەتكەندە «قايدا بارساڭ – قورقىتتىڭ كورى» دەمەكشى، وندا دا ولاردىڭ شەكەسى قىزا قويعان جوق. قىتاي ءبىر تالاسا، كاڭعالاكتاپ كالماق اراسىنا بارعاندار دا تەپەرىش كورىپ، مال-مۇلكىن، جىلتىراعان زاتىن تارتىپ الىپ، تۇراقتار قونىس تابا ال- ماي، جات جەردە جەتىم قىزدىڭ كۇيىن كەشتى.

وسى ۇركىنشىلىك جىلدارىندا مۇنداي زوبالاڭ، تەك البان ەلىندە عانا ەمەس، بۇكىل كازاك دالاسىندا بولعانى تاريحتان بەلگىلى. كاسىرەت شەككەن كازاك حالكى شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ، تەك قانا قىتاي مەن مونعول جەرىنە عانا جان ساۋعالاعان جوق، دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن كەزىپ كەتتى. تىپتەن مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى امەريكا قۇرلىعىنان بىراق شىققاندار دا بار. تاعدىر تاۋقىمەتىن تارتىپ، تار جول، تايعاق كەشۋدەن ءوتىپ، تالقانى تاۋسىلىپ، تۋعان جەرىنەن ءبىر ۋىس توپىراق بۇيىرماي ارماندا كەتكەندەرى قانشاما؟! اقىرى، قاراپايىم حالىكتى سونداي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىپ، كانىن سۋداي شاشقان پاتشالىك سامودەرجاۆيانىڭ دا كۇلى كوككە ۇشىپ، قۇدايدىڭ قارعىسىنا ۇشىرادى.

قازاقتىڭ باسىنا قارا بۇلت تورلاپ كۋعىن-سۇرگىن، قولدان جاسالعان اشارشىلىق، قانقۇيلى گولوشەكيننىڭ 1929-1932 جىلعى اسىرا سىلتەۋ ساياساتى مەن 1937-1938 جىلدارداعى جاپپاي جازالاۋ كەزىندە دە جات جۇرتقا جان ساۋعالاپ، ۇدەرە كوشىپ، قىزىل قىرعىنعا دۋشار بولعانىن بۇگىنگى ۇرپاق ۇمىتا قويعان جوق. ول جىلداردىڭ قاسىرەتى جايلى بىلگىر تاريحشىلارىمىز بەن جازۋشى، جۋرناليستەرىمىز زەردەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، تياناقتى جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى. وعان دا ءتاۋبا دەمەكپىز.

بۇل تاقىرىپقا تەك حالقىم دەپ تۋعان قازاق قالامگەرلەرى عانا ەمەس، شەت ەل جۋرناليستەرى دە قالام تارتقان. امەريكانىڭ  «نەيشنل دجيوگرافيك مەگەزين» اتتى جۋرنالىنىڭ 1954 جىلعى 61 سانىندا جاريالانعان «ەلىم-ايلاپ كوشكەن ەل…» اتتى ماقالاسىندا امەريكاندىق جۋرناليست ميلتون دج. كلارك: «قىتاي قىزىلدارىنان تەپەرىش-تەپكى كورگەن دالالىق كوشپەندىلەر جورىق جولىنداعى قاسكوي ەلدى كوكتەي وتكەن كەزدە قىرۋار شىعىنعا ۇشىراپ، 3 مىڭ ميل ازاپتى ساپار شەگىپ، كاشميرگە كەلىپ ات باسىن ءبىر-اق تارتتى.

مەن كاشمير جازىعىنداعى ەجەلگى سريناگاردا، اتا-بابالارى ەكى مىڭ جىل بويى ورتالىق ازيانىڭ كەڭ دالاسىندا ەمىن-ەركىن كوشىپ جۇرگەن ەرەكشە حالىقتىڭ وكىلدەرى قازاقتار اراسىندا ءبىر جىل عۇمىر كەشتىم. مەنىڭ ءمارت قوجايىندارىم قىزىل كىتايدىڭ كوممۋنيستىك رەجيمىنە كوندىگە الماي، تۋىپ-وسكەن سينتسزيان پروۆينتسياسىنان قاشا كوشكەن كوشپەندىلەردىڭ ءتىرى قالعاندارى ەكەن.

ايەلىمىز ەكەۋىمىز تەڭدەسى جوق سۋىت جورىقتان امان قالعانداردىڭ بىرنەشەۋىمەن كاتتى دوستاسىپ كەتتىك، ال جورىقتىڭ ءوزىن تەندەسى جوق ەرلىك، ءارى تەڭسەلتىپ اكەتەر كاسىرەتتى قايعى دەسە دە بولعانداي: قاشا كوشكەن 4 مىڭ ءتۇتىن قازاقتان 350 ادام عانا كاشميرگە امان جەتىپتى» دەپ جازادى امەريكاندىك جۋرناليست.

ميلتون دج. كلارك ءوز ماقالاسىندا قىتايداعى قازاقتار باستان كەشكەن مىنانداي ءبىر جانتۇرشىگەرلىك قاسىرەتتى جاعدايدى باياندايدى: «1949-50 جىلداردىڭ كۇزى مەن قىسىندا قازاقتار كوممۋنيستەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ، ءدىن ەركىندىگىنە كەپىلدىك بەرۋدى، ءوز سالت-داستۇرلەرىن ساقتاپ قالۋ جانە سينتسزياندا ەركىن كوشىپ ءجۇرۋ قۇقىن ساقتاۋدى ءوتىندى. الايدا، جاڭا وكىمەت وكىلدەرى قازاق «كووپەراتسياسىنا» تيىم سالىنادى، دەگەن سىڭاي تانىتتى.

قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى باركول كەڭەسىنە جەتۋ ءۇشىن ۇزاق ساپار شەكتى. قاقاعان قىستىڭ بورانى مەن ايازىندا مال كوپ قىرىلدى. قوزداي باستاعان قويدىڭ ءتولىن پانالاتار جەر تابىلمادى. مۇنداي سۇرگىندى قازاقتار «قار جاستانىپ، ءمۇز توسەنۋ» دەيدى.

اقىرى 1950 جىلدىڭ ناۋرىزىندا ەل جينالدى. مىنداعان قازاق قوسىنا ءالى قارى سوگىلمەگەن القاپقا قوندى. كاراقۇرىم كيىز ءۇيدىڭ كوپتىلىگىنەن ينە شانشار جەر كالمادى. وتاۋ ۇيلەر قاراشاڭىراقتارىن ورتاعا الا قونعان. بۇل جەردە كەم دەگەندە 15 مىڭ ادام، 60 مىڭ قازاقى قوي، 12 مىڭ جىلقى، 7 مىڭ ءىرى قارا، 1 مىڭنان استام تۇيە جينالعان-دى…» دەي كەلىپ: «سۋلتان ءشارىپتىڭ اڭگىمەسىنەن بىلگەنىم باركولدە باس قوسقان 15 مىڭ ادامنىڭ 12600-ءى قىرىلىپ، تۇتقىنعا ءتۇسىپ، توز-توزى شىعىپتى، ءبىر بولىگى تاۋعا تىعىلدى دەسەدى. بالكىم، ءالى دە كاشىپ-پىسىپ كۇن كورىپ جاتقان بو- لار…».

«كايران قازاق، جۇرگەن جەرىڭ ازاپ» دەمەكشى، قىلىشىنان قان تامعان اق پاتشانىڭ باسكەسەر جەندەتتەرىنىڭ زوبالاڭ قىرعىنىنان، 1929-1932 جىلدارداعى بۇكىل كازاك دالاسىن جايلاعان اشارشىلىق ناۋبەتى مەن 1937-38 جىلدارداعى قازاقتىڭ باسكوتەرەر ەر-ازاماتتارىن جاپپاي جازىق- سىز جازالاۋ كەزىندە جان ساۋعالاپ، تۋعان جەرىنەن امالسىز جات جۇرتقا اۋىپ كەتكەن اعايىندارىمىزدىڭ از عانا توبىنىڭ باركولدە باستان كەشكەن ءبىر عانا زۇلاماتى بۇل.

بۇكىل قازاق جۇرتىنىڭ اينالاسى جار- تى عاسىرعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتاعى باسىنا تۇسكەن قايعى-قاسىرەتى مەن تارتقان تاۋقىمەتى جايلى ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. بۇعان وتان سوعىسىنىن تيگىزگەن زارداپتارى مەن وندا شەيىت بولعان سان مىنداعان بوزداقتارىمىزدى قوسىڭىز!

تاريح كازاق جۇرتىنىڭ شاڭىراعىن سان رەت شايقالتىپ، قىزىل قىرعىنعا ۇشىراتىپ، ناۋبەت پەن تاۋقىمەتىن تارتتىرسا دا اتتىن جالىندا، تۇيەنىڭ قومىندا وسكەن حالكىمىز قيىندىقتان قابىرعاسى قايىسپاي، ۇرپاقتارىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن ءومىر كوشىن العا جەتەلەپ كەلەدى. كەشەگى قاندى قىرعىن جىلدارىندا قىر اسىپ، قيىرعا جات جۋرتكا اۋىپ كەتكەن كانداستارىمىز بىرتە- بىرتە كايتا ورالۋدا. كوش كولىكتى بولعاي!

نۋرتان تولەپبەرگەنۇلى،

“جەتىسۋ” گازەتىنىڭ ارنايى  ءتىلشىسى.

جاريالاندى. -الماتى: “جەتىسۋ” گازەتى. №37. 1996. -3 ب.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 12
Ақиқат айтылмай қалды
حالىق جادى

اقيقات ايتىلماي قالدى

August 12, 2026
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры
حالىق جادى

بايىرشا ابىلايحانوۆتىڭ بەيمالىم تاعدىرى

August 10, 2026
Айбат
حالىق جادى

ايبات

August 4, 2026
Келмеске кетсін сол зұлмат…
حالىق جادى

كەلمەسكە كەتسىن سول زۇلمات…

July 31, 2026
ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»
حالىق جادى

جاركەنت وڭىرىندەگى «الجير»

July 30, 2026
Екпемен елін сақтаған…
حالىق جادى

ەكپەمەن ەلىن ساقتاعان…

July 27, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz