Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Halyq jady

Azattyq úshin atqa qonǵan

Отыншы Әлжанов туралы естеліктер 1873 жылы туған (1873-1918), Семей облысы Зайсан уезінің Нарын болысының (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы) тумасы.

admin
2026/03/19
Halyq jady
0
Азаттық үшін атқа қонған

Tuǵan eliniń jarqyn bolashaǵy úshin óz ómirlerinen búryn halqynyń taǵdyryna jany kúiinip, sol kúreste sheiit bolǵan azamattardyń esimi el tarihynda, úrpaq jadynda máńgi qaluǵa tiis. Olardyń qauip-qaterge, táuekelge toly ómir joldary, jankeshtilik pen izgilikti isteri qatar júrgen qyzmetteri kóbirek nasihattalsa ǵana atalǵan maqsatqa jetemiz. Halqymyzdyń sondai ayauly úldarynyń biri Alashorda úkimetiniń múshesi, sol zamandaǵy baspasóz basylymdaryna «Babai búrkit», «Orta júz» degen búrkenshik attarmen jariyalanyp túrǵan Otynshy Áljanúly edi.

Otynshy Áljanúly Jetisu ólkesiniń Lepsi uezine «sayasi senimsiz» dep aiyptalyp, jer audarylǵany málim. Sol kezdiń zań tártibi boiynsha «sayasi senimsiz» adamdarǵa bala oqytuǵa, audarmamen, advokattyqpen ainalysuǵa tyiym salynǵan. Soǵan qaramastan, ol ózinen kómek súrai kelgenderge, atap aitqanda, sot, zań máseleleri boiynsha aqyl-keńes berip, olarǵa jazbasha aryzdanudyń eń tiimdi joldaryn úiretip otyrǵan. Ol 1917–1918 jyldardaǵy dúrbeleń kezinde Jetisu ólkesin sharpyǵan qym-qiǵash sayasi shaiqastardyń bel ortasynda boldy. Óz mamandyǵy múǵalim bolǵanymen, Aqmolada, Omby qalasynda óńirlik sot mekemelerinde tilmash bolyp istegen qyzmetteriniń arqasynda zań joldaryn jaqsy bildi. Kóz aldynda ótip jatqan san túrli ádiletsizdikter, qiyanattar, ozbyrlyq pen qorlyqtar Otynshynyń ar-úyat, namys aldyndaǵy áreketterine qatty qozǵau saldy. Ol sayasi kózqarastary qalyptaspaǵan, tipti, sayasattan múldem alys, tabiǵatynan momyn, qanaǵatshyl qandastaryna qaitkende kómek bere alamyn degen adal nietinen eshuaqytta ainymaǵan adam. Otynshynyń qatysuymen «Alashordanyń» áskeri polki jasaqtalyp, jergilikti halyqty qan qaqsatqan bolьshevikterdiń, aq gvardiyashylardyń, belochehtardyń, kazaktardyń shabuylynan qorǵady.

Otynshy Áljanúly uaqyttyń asa bir alasapyran kezinde ómir súrip, sanaly, jigerli kezeńin halqynyń sáuleli bolashaǵyna arnady. Oǵan jete almai, kelisimge de, satqyndyqqa da barmai mert boldy. Sońǵy demi shyqqansha ol Alash tuyn biik ústap, jelbiretip ketti. Sol qasiretti kúnder turaly publitsist jazushy, ózi de Alash áskerine jasaq jinaǵan asyl azamat Mirjaqyp Dulatúly «Taǵy qúrban» maqalasyn jariyalady. Onda «Otynshy Alash jolynda qúrban boldy! Qyzyqty ǵúmyrynyń kóbi abaqtyda, aidauda ótti, biraq, qymbatty Otynshy, Alashtyń kórkeigenin kóre almai, armanda kettim deme, sendei úl tuǵan el eshkimnen kem bolmas», – dep jazǵan edi.
«Últ qyzmetinde júrip qúrban bolǵan Otynshy Áljanovtyń mezgilsiz qazasyna qaiǵyramyz. Marqúm Alashordanyń bir múshesi edi, qúryltaidyń ókili edi. Alash balasyna Otynshynyń shyǵyny batady, orny oisyraidy, ásirese, balshyqtan kisi jasap ala almai otyrǵan Jetisudaǵy aǵaiyndarǵa basshysynan, kóseminen airylǵany jan auyrarlyq is boldy. Taǵdyrǵa shara bar ma?» – degen Júsipbek Aimauytovtyń azaly sózi 1918 jyldyń 22 tamyz kúni «Abai» jurnalyna basyldy.

Bizderdiń, onyń úrpaqtarynyń, Otynshy babamyz jaiynda tolyq bile almauymyz – zańdy qúbylys. Ol turaly balalary – Múhametqasym, yaǵni, Múqash, Bibifatima, Ǵalymjan balalaryna eshnárse aitpady. Aitsa da mardymsyz ǵana habarlar boldy. Al nemereleri – Múqashtyń qyzdary Ámina, Sáule – Keńes ókimetiniń órkendep, dáuirlep túrǵan zamanynda ómir súrgendikten, shóberelerine Otynshydai babalary jaiynda tolyq málimet bere almady. Ásirese, Ámina anamyz. Alaida qazaq halqy nesheme ǵasyr boiy armandaǵan táuelsizdik tańy atty, el egemendigin aldy. Alashym dep júregi soqqan batyrlarymyz kún shapaǵymen birge kóterilgendei, halqymen qaita qauyshty. Baspasóz betterinde «Alash amanaty» aidarymen berilgen maqalalar kóńil quantyp, jariyalanyp jatyr. Qazaqstannyń ár tarapynda túrli is-shara úiymdastyryluda.

Keń-baitaq jerimizdiń jainaǵan shyǵysy – Otynshy babamyzdyń kindik qany tamǵan jer. Sonyń ishinde, tabiǵaty erekshe Úrjar, Naualy, Maqanshy, Baqty – Otynshy Áljanúlynyń eń sońǵy ayaldaǵan, jan alysyp, jan berisken, tabany tigen qasietti mekender. Otynshynyń oi-maqsattary óte biik boldy, úlken úly Múqash atamyz sózge sarań bolǵanymen, kei-keide bir suyrtpaqtai estelik aitsa, onyń sózinen Otynshy babamyzdyń erekshe bolmysyn baiqaushy edik. Múqash atamyz «halyq jauynyń» balasy retinde jer audarylyp, quǵyn kórdi. Núrjámila ájemizdiń aituynda eki úly da ákeleriniń taǵdyryn qaitalaǵan. Otynshy Kókpektiden Lepsinsk uezine jer audarylsa, Múqash ta Lepsinskke qyzyldardyń óktemimen kelgen. Búl shamamen 1945-46 jyldar boluy kerek. Onyń eki qyzy Ámina men Sáule jastai analarynan aiyrylyp, jetimdik kórdi. Sáule ájesiniń bauyrynda ósse, Ámina ákesimen birge ol qaida barsa, sonda bolǵan. Baspasóz betterinde jariyalanǵan Otynshynyń otbasy suretinde ájesi Núrjámilanyń qasynda túrǵan Otynshynyń túńǵysh nemeresi – Núrsaǵila, yaǵni, Ámina. Suret Bishkekte, 1932 jyly túsirilgen. Sonda Ámina anamyzdyń jasy 6-da, Sáule surette joq, ol áli sábi, bar bolǵany 1-de. Osy derektiń ózi kóp nárseni ańǵartqandai. Anasyz ótken balalyq shaq, únemi úreimen keletin kúnder men túnder…
Sóitip, Ámina ákesimen ár qalada 1942 jylǵa deiin birge bolady. 1942 jyly Múqash soǵysqa súranyp ketedi de, Ámina ájesimen qalady. Múqash atamyzdy 1944 jyly múgedektigine bailanysty áskerden bosatyp, elge qaitarǵan. Osydan keiin ol Lepsinskke ketken. Ákesiniń habaryn estigen soń qyzy Ámina ony izdep, jolǵa shyǵady. Ol uaqytta jasy 18-ge kelip qalǵan boijetken kezi, orys tilin óte jaqsy meńgergen, sol uaqyt úshin edáuir bilimi bar adam. Biraq ákesi ketken Jetisu óńirin dúrys bilmeidi, súrai kele, Lepsi stansysyna jetedi. Alaida Lepsinsk qalasy Jasyl kól mańynda, al búl Lepsi temirjol beketi, yaǵni, ekeui eki bólek eldi meken bolatyn. Ámina osylaisha jettim dep eseptep, Lepsiden túsip qalady. Audandyq oqu bólimine baryp, jón súraǵanynda, qyzmetkerler oǵan búl jer ol izdep kelgen Lepsinsk qalasy emes, Lepsi stansysy ekenin aitady. Ol qansha qapalansa da, ári qarai kete almaǵan. «Jazmyshtan ozmysh joq» degendei, ol sol mańdaǵy «Úlgi» auylyna múǵalim bolyp keledi. Keiin Múqan Tólebaevtyń tuǵan inisi Ábilmájin Tólebaevpen qosylyp, shańyraq kótergen. Osylaisha tarydai shashylǵan Otynshynyń úrpaqtary zamanynyń suyq jelimen japyraqtai úshyp júre bergen.

Anamyzdyń kóz jasyna ie bola almaitynyn, onyń sebepterin bizder kesh túsindik. Jalpy ózi kóp ókpe arqalamaityn, keshirimshil, ásemdikti, jańalyqty jaqsy kóretin adam edi. Naǵashy júrt kimge de bolsa, ystyq, qymbat qoi. Búl turaly men óz anama da, Sáule táteme de sansyz súraq beretinmin. Ámina anamnyń jaiyn baiqaǵan soń, súraqtar Sáule táteme kóbirek qoiyldy. Men oǵan qatty rizamyn, Otynshy atamyzdyń jeti atasyna deiin qalai taralǵanyn áńgimeleitin. Oǵan jasynda ájemiz jattatqan, ol kádimgidei taqpaqtap, ánmen aitylady. Sáule tátemiz sony dál aityp jetkizdi. Búl derekti óziniń jazyp, jaryqqa shyǵaryp ketken «Otynshy Áljanov» degen kitabyna engizdi. Sáule Áljanova kózi tirisinde babasy Otynshy turaly eki eńbekti jazyp, jariyalady. Artyndaǵy úrpaqtary – bizder úshin búl eńbekter asa qúndy.

Birde anamyz Áminamen emen-jarqyn áńgimelesip otyrǵanda: «Bizdiń ákelerimiz ben Qúnanbaidyń arasynda tuystyq bar», – dep qaldy. Búl ótken HH ǵasyrdyń 80-jyldary bolatyn. Men ań-tań bolyp: «Qoishy, táte, kádimgi Abai Qúnanbaevtyń ákesi Qúnanbaidy aityp otyrsyz ba?» – dedim. Árine, senińkiremei otyrǵanym belgili bolyp qaldy. Búl taqyryp esh uaqytta keńinen qozǵalmaityn, anamyz júregine óte jaqyn qabyldap, ózine-ózi ie bola almaityndyqtan, kóp qauzamaitynbyz. Búl joly ózi bastady, múmkin, ishine syimai, auzynan qalai shyǵyp ketkenin baiqamai qaldy-au deimin. «Aitsam, senbeisińder, M.Áuezovtiń «Abai joly» epopeyasyndaǵy Izǵútty bizdiń úlken atamyz bolady», – dedi. Mine, keremet! Ne derimdi bilmei, sál kidirip baryp, ákeme qaradym. Ol kúlimsirep otyrdy da: «Táteń aita beredi ǵoi», – degende, men de manaǵydan góri basylyp, aita beredige sendim be, únsiz qaldym. Biraq, anamyz bizdiń endigi jerde bilgenimizdi qalady ma: «Joq, aita bermeimin ǵoi, shyn máninde solai», – dep jalǵastyrdy. – Izǵúttyny Qúnanbaidyń ózi qalap, bauyryna basqan. Ol tobyqtylarǵa barǵan soń barysy oń bolsyn, izi qútty bolǵai degen oimen esimin Izǵútty qoiǵan. Úlken babamyz Núrannyń úly Saqaudan, shyn aty Múhametjannan Izǵútty tuǵan. Anasy Qúnanbaidyń tuǵan qaryndasy Molda apamyz – Taibala. Izǵútty óte aqyldy, minezge bai, tuysqa meiirimdi adam bolypty. Qúnanbai Mekkege baryp, auyryp qalǵanda Qaǵbanyń meshitine Qúnanbaidy arqalap kirgizipti. Mekkeniń basynda Qúnanbai músylman balasy úshin úi saldyrdy degendi bilesińder. Arabtyń din basylary úi saluǵa jer bólmesten búryn kimsińder, qandai elden keldińder dep súraǵan. Búlardyń qazaqpyz degenine tańyrqap: «Qaǵazdaryńda qyrǵyz dep túr ǵoi, tipti, músylman emes shyǵarsyńdar, qazaq, músylman degenderińdi dáleldeitin qújat bar ma? Ol bolmasa, qonaqúi saluǵa rúqsat berilmeidi, sol qújatty ákeluge bir jyl merzim beremiz, sender kepildikke ne beresińder?», – deidi. Sonda Qúnanbai Izǵúttyny kepildikke beripti. Qúnanbai adamdaryn elge jiberedi, olar bir jyl ótkenshe tiisti qaǵaz, qújattardy kóp qiyndyqpen tauyp aparǵan. Solai qonaqúi salynǵan. Meniń ata-babalarymnyń osyndai isterge qatysty bolǵandaryn maqtan etemin. Olardyń aitylar uaqyty keledi áli. Ázirge sender bile berińder, maǵan renjimeńder, úzaq uaqyt tis jarmadym. Densaulyǵym da nasharlady, ókinbeiin dep aityp otyrmyn», – dep baryp toqtady.
Ákemiz onyń osy taqyrypta kóp sóilemeuin oilaityn. Sebebi, anamyzdyń qan qysymy kúrt kóterilip ketetin. Báriniń sebep-saldaryn keiin bilemiz ǵoi. Myna jaǵdailardy estigende naǵashylarymnyń naǵashy júrty tobyqty, auzy dualy Qúnanbai qajynyń ruhyna basymdy idim. «Bilgenim – bir toǵyz, bilmegenim – toqsan toǵyz» ekenin úqtym. Uaqyt shirkin ańdatpai ótip jatsa da, keshteu túsinip, bilgenime rizamyn.
Anamyz aitqan Izǵúttynyń kepildikke berilui turaly men Almatydan 2006 jyly «Qajylar kerueni» seriyasy boiynsha jaryqqa shyqqan Sábit Salqynúly atty azamattyń «Dosjan haziret» kitabynan málimet kezdestirdim. Kitaptyń 100 betinde: «Múmkin, sender kápir shyǵarsyńdar? Káne, músylman ekenderińdi dáleldeitin qújat ákelip tapsyryńdar». Talapty oryndauǵa bir jyl merzim beredi. Izǵúttyny kepildikke alady. Ol – Qúnanbaidyń asyrap alǵan balasy», – deidi. Árine, múndai derektiń elge taralyp, osylai kórinis tapqanyna quanyshtymyn.
Ókinishtisi, Otynshy atamyzdyń biz baryp, qol jaiyp, Qúran baǵyshtaityn jatqan jeriniń, belgisiniń joqtyǵy. Búl – eń úlken ókinish. Taǵy bir qiyn nárse, Úrjar eline atalarynyń eskertkishi ornatylǵanyn Ámina da, Sáule de kóre almady. Alaida úlym degen qúshaǵy keń eli barda, qazaq degen tarihy tereń Otany barda Otynshydai asyldar máńgi tiri bolary sózsiz. Ózine ózi aitqandai, Alashtyń qyran búrkiti Otynshy Jetisudyń da jerin basyp, onyń el-halqyna qamqor bolyp, qyzmet etti.

Otandy súyu, eldikti saqtau, el azamaty, patrioty bolu degen úly úǵymdar osyndai asyldarymyzdy dáripteuden bastalmai ma?! Búgingi úrpaq úshin Otynshy Áljanúlynyń júrip ótken joly túnǵan ónege. Sóz sońynda jazyqsyz jala jabylyp, qudalauǵa túsip, japa shekken arystarymyzdy úmytpaiyq degim keledi.

 

Maira TÓLEBAEVA,
Otynshy Áljanúlynyń shóberesi
Aqtau qalasy,

Mańǵystau oblysy.

Jariyalandy. -Taldyqorǵan:«Jetisu» gazeti.№24.2018. 3 b.

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 15
Ақиқат айтылмай қалды
Halyq jady

Aqiqat aitylmai qaldy

August 12, 2026
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры
Halyq jady

Baiyrsha Abylaihanovtyń beimálim taǵdyry

August 10, 2026
Айбат
Halyq jady

Aibat

August 4, 2026
Келмеске кетсін сол зұлмат…
Halyq jady

Kelmeske ketsin sol zūlmat……

July 31, 2026
ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»
Halyq jady

JARKENT ÓŃIRINDEGI «ALJIR»

July 30, 2026
Екпемен елін сақтаған…
Halyq jady

Ekpemen elin saqtaǵan…

July 27, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz