شاماي شىناسىلۇلى – جەتىسۋ جەرىندە مەكتەپتەر اشىپ، حالىقتتى ساۋاتتىلىققا باستاعان. ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىكتەر جاساعان. گۋبكوم قىزمەتكەرى بولعان. الماتى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىندا ءىس-قاعازدارىن باسقارۋشى قىزمەتىن اتقارعان. زامانىندا ءبىلال سۇلەيۇلى، ءىلياس جانسۇگىرۇلى، وراز جاندوس (جاندوسوۆ)، جۇماحان كۇدەريندەرمەن تىزە قوسىپ قىزمەت ىستەگەن. ارىپتەس بولعان.
ول 1897 جىلى قازىرگى الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانى ويتوعان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اعارتۋشى، قوعام قايراتكەرى رەتىندە ءوز زامانىندا ەلەۋلى قىزمەتتەر اتقارعان. كەڭەس وكىمەتى ورناسا دا قازاق ەلى ءۇشىن وراسان زور پايدالى ىستەر ىستەگەن. تەك ادىلدىك پەن شىندىق جاعىندا عانا بولعان. جازىقسىز جاپا كورگەندەردەن كومەگىن اياماعان. سول ۋاقىتتار دا ەل ىشىندە «شىندىق ىزدەسەڭ شىناسىلدىڭ شامايىنا بار» دەگەن ءسوز تارالعان. بۇل ءسوز تەكتەن-تەككە ايتىلماعانى اقيقات. ءبىر سوزبەن ايتار بولساق، شاماي ارقاشان تۋعان حالقىنا بىلىمىمەن پانا، قورعان بولا بىلگەن تۇلعا.
«ماتاي-سادىر» قوعامدىق قورى
بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەس جەتىسۋ جەرىندە حح عاسىردىڭ باسىندا «ماتاي-سادىر» قوعامدىق قورى قۇرىلعان. ول قوردى قۇرۋشىلار اقسۋدىڭ العى شەپتە جۇرەتىن ازاماتتارى، جەتىسۋلىق «ءۇش ارىس»: ءىلياس جانسۇگىرۇلى، ءبىلال سۇلەيۇلى، شاماي شىناسىلۇلى. قور قازىرگى اقسۋ اۋدانىنداعى قىزىلاعاش ەلدى-مەكەنىندە قۇرىلعان. باستى ماقساتى – ەلدى قورعاۋ، ماتەريالدىق كومەك بەرۋ.
قازاق حالقىن قان قاقساتقان اننەنكوۆ 1918-1920 جىلى جەتىسۋ جەرىنە ويران سالادى. سول ۋاقىتتا مەدەلحان ابىلايحانوۆتىڭ كومەگىمەن اقسۋ ءوڭىرىن دە باسىپ الادى. وسى كەزدە ەلدى اننەنكوۆتىڭ ويرانىنان امان الىپ قالۋ ءۇشىن، ءىلياس، ءبىلال، شامايلار باس كوتەرەدى. «ماتاي-سادىر» قوعامدىق قورىن قۇرىپ، جەرگىلىكتى ءۇش ماتاي مەن سادىر ەلىن ءتونىپ تۇرعان قاتەر مەن اشتىقتان امان الىپ قالۋ ءۇشىن ءبورىلىنىڭ قۇمدارىنا استىرتىن قاشىرتىپ، جاسىرىپ قالادى. ءۇش ارىستىڭ ەلگە تيگىزگەن ارەكەتتەرى وڭ ناتيجە كورسەتەدى. اننەنكوۆ قىتايعا باس ساۋعالاپ قاشىپ كەتكەن سوڭ، حالىقتى ءوز جەرلەرىنە قايتا قونىستاندىرادى. ءبورىلى قۇمدارىندا دا، ءوز ەلدى-مەكەندەرىنە قونىستاندىرعاندا دا جەتىسۋلىق «ءۇش ارىس» ەلدى ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرادى. وسىلايشا ءبىر قاۋىم ەلدى جازىقسىزدان-جازىقسىز قىرىلۋدان، قولدان جاسالاتىن اشتىقتان امان ساقتاپ قالادى. الايدا 1937 جىلعى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن ءۇش ارىستى دا «حالىق جاۋى» ەتىپ شىعارادى.
شامايدىڭ قىزمەتى
شاماي شىناسىلۇلى حالىق اعارتۋ سالاسىندا تاباندى ەڭبەك ەتىپ، ءباسپاسوزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقان. سونىمەن قاتار، تالدىقورعان ۋەزىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارادى. «قوسشى» وداعىنىڭ جۇمىسىنا دا ارالاسادى.
شاماي قىزمەت سالاسىنا 1921 جىلدان باستاپ اراسالادى. سودان 1937 جىلعا دەيىنگى 16 جىل ىشىندە ىرگەلى ىستەردى اتقارادى. الماتى وبلىسى مەن اقسۋ اۋدانىنا قاراستى بارلىق ەلدى-مەكەندەردە ەل ساۋاتىن اشۋ ءۇشىن قازاق ءۇي وشاقتارىندا باستاپقى مەكتەپتەردىڭ جۇمىس ىستەۋىن ۇيىمداستىرادى. ەلۋ جاسقا دەيىنگى ادامداردىڭ بارلىعى تىزىمگە الىنىپ، ساۋاتتاىن اشۋ ءۇشىن ساباقتار وتكىزىلەدى. حالىق اعارتۋ سالاسى تىكەلەي شامايدىڭ تاباندى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا العا قاراي قارىشتاپ دامىپ، ەل ساۋاتى اشىلادى.
1921 جىلعى قازاق جەرىندەگى ەكىنشى اشارشىلىقتان كەيىن الماتى وبلىسىنداعى شەلەك پەن اقسۋ اۋداندارىندا پاناسىز بالالارعا ارنالعان مەكتەپ اشىلا باستايدى. 1927 جىلى قارااعاش جەرىندەگى بۇرىڭعى «مامانيا» مەكتەبىندە الماتى وبلىسى بويىنشا 200 ورىنعا لايىقتالعان «بالالار كوممۋناسى» اشىلادى. سول «بالالار كوممۋناسىنىڭ» العاشقى ديرەكتورى بولىپ شاماي شىناسىلۇلى تاعايىندالادى. شامايدىڭ «بالالار كوممۋناسى» ءۇشىن، سونداعى بالالاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن ەتكەن ەڭبەگى مەن توككەن تەرى تۋرالى ءوزى دە جەتىس وسكەن ءارى كەيىن كەلە ۇلاعاتتى ۇستاز بولعان باياندى قۇسمولدين بىلاي دەپ ايتادى: «شامايدىڭ ىسكەرلىگىمەن پاناسىز بالالار كوممۋناسى قۇرىلىپ، ولار اش-جالاڭاش جۇرۋدەن قۇتىلىپ، جۇمىسقا قامتىلىپ، ەلدى توناپ، قاناۋدى دوعاردى. ەگىندىك، باۋ-باقشا سالىپ، مال اسىراپ، ازىق-تۇلىك، جەم-ءشوپ دايىنداپ، ءوز كۇندەرىن كورۋگە شامالارىن جەتكىزدى». سونىمەن قاتار، تاعى ءبىر ۇلاعاتتى ۇستاز تۇرىسبەك السەيىتوۆ: «الماتى وبلىسىندا بالالار كوممۋناسىن العاش شوعىرلاپ، ءبىر جەرگە ورنىقتىرۋ ماسەلەسىمەن اينالىسقان شاماي شىناسىلوۆ ەدى. قارااعاشتاعى الماتى وبلىستىق «بالالار كوممۋنا» مەكتەبىنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى شاماي شىناسىلوۆ بولدى» دەگەن دەرەكتى ايتادى. شامايدىڭ حالىق اعارتۋ سالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى تۋرالى «مامانيا» مەكتەبىنىڭ تۇلەگى جۇماباي شىعانباەۆ ءوز قولجازبا داپتەرىندە بىلاي دەپ جازادى: «شاماي شىناسىلوۆ اقسۋ اۋدانىنىڭ حالقىن جاپپاي ءبىلىم ساۋاتىن اشۋعا تارتىپ، مەكتەپتەر اشىلۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان جاناشىر، جاڭالىقشىل، ىزدەنىمپاز، وتە ىسكەر، الدىنا جان سالمايتىن پىسىق بولدى». جوعارىدا ايتىلعاندار شاماي شىناسىلوۆتىڭ حالىق اعارتۋ سالاسىنا قوسقان ۇلەسىن ايقىندايدى. بۇل سالاعا شامايدىڭ قوسقان ۇلەسى ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جاعداي، شاماي تەك حالىق اعارتۋ سالاسىن دامىتۋمەن عانا شەكتەلىپ قالعان جوق. ول 1921 جىلى 20 ناۋرىزدا ەڭ العاشقى جارىق كورگەن الماتى وبلىستىق «كەدەي ەركى» گازەتىنىڭ شىعۋىنا تىكەلەي باسشىلىق جاساپ، حالىق اراسىنا كەڭىنەن تاراتىلۋىنا زور ۇلەس قوسادى. گازەت جۇمىسىنا ءوز بىلگىرلىمەن كومەگىن تيگىزىپ وتىرادى. وعان شامايدىڭ «كەدەي ەركى» گازەتىنىڭ بىرقاتار باسىلىمدارىنا جاۋاپتى ساراپتاماشى رەتىندە ءوز قولتاڭباسىن قويىپ وتىرعانى دالەل بولا الادى. «كەدەي ەركى» الماتى وبلىسى بويىنشا تازا قازاق تىلىندە شىققان تۇڭعىش گازەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. گازەت اپتاسىنا ەكى رەت شىعىپ وتىرعان. تارالىمى 1600 دانا دەپ جازىلعان. «كەدەي ەركى» الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ باستاماسى بولعان. شامايدىڭ «كەدەي ەركى» گازەتىنە قاتىسى بارىن دالەلدەيتىن تاعى ءبىر دەرەكتى «جەتىسۋ جىلناماسى» كىتابىندا جاقىپجان نۇرعوجاەۆ كەلتىرەدى: «كەدەي ەركى» گازەتىنىڭ العاشقى سانىن شىعارۋعا جاۋاپتى شاماي شىناسىلوۆ دەگەن ازامات بولعان. ول ءوزى قول قويعان. ءىس جۇزىندە باسىلىمنىڭ رەداكتورى ق. ابدۋللين ەدى». مىنە، وسى دەرەكتەردىڭ وزىنەن-اق ءبىز شاماي شىناسىلۇلىنىڭ ءبىلىمدى، ەڭبەكقور، تالاپتى، ونەگەلى، كوپكە جول سىلتەيتىن ازامات بولعانىن اڭعارامىز.
شاماي كەڭەس وكىمەتى ورناي باستاعان تۇستا تالدىقورعان ۋەزىنىڭ توراعالىعىنا سايلانادى. بۇل دەرەكتى ءبىلال سۇلەيۇلىنىڭ «ءتىلشى» گازەتىندە جاريالانعان «ويازدارعا سايلاۋشى قۇرامالار» دەگەن حابارلاماسىنداعى «تالدىقورعان ۋەزى توراعالىعىنا شاماي شىناسىلوۆ سايلاندى» دەپ جازعانى دالەلدەيدى. ءبىز وسى دەرەكتى نەگىزگى الىپ، تالدىقورعاننىڭ العاشقى باسشىسى شاماي شىناسىلۇلى بولعانىن العا تارتامىز. شامايدىڭ وسى تۇستا قويان-قولتىق ارالاسقان ادامدارى ءىلياس جانسۇگىرۇلى، ءبىلال سۇلەيۇلى، وراز جاندوس، تۇرار رىسقۇل، جۇماحان كۇدەرين.
تاريحتان بەلگىلى 1920 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ركپ(ب)-نىڭ ح سەزىندە بەت بۇرىسقا نەگىزدەلگەن جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات رەفورماسى قابىلدانادى. بارلىعىنا تۇسىنىكتى تۇردە قىسقارتىپ ايتاتىن بولساق جەس. جەس-قا بايلانىستى حالىقتى ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن شاماي شىناسىلۇلى «جەر ءجۇزىنىڭ ەڭبەككەرلەرى، بىرىگىڭدەر!» دەگەن شاقىرتۋدى قولداپ، «قوسشى» وداعىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى تۇردە كىرىسىپ كەتەدى. ول اقسۋ اۋدانىنداعى ءار اۋىلدا «قوسشى» وداعىنىڭ ياچەيكالارىن قۇرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. وداقتىڭ بارلىق جۇمىسىنىڭ دۇرىس جۇزەگە اسۋىنا ات سالىسادى. وسى تۇستا «قوسشىنىڭ» وبلىستىق باسشىسى وراز جاندوس (وۆ)، اۋداندىق باسشىسى ءبىلال سۇلەيۇلىمەن بىرلەسە وتىرىپ قىرۋار جۇمىستار اتقارادى. ءىلياس جانسۇگىرۇلى دا شاماي، ءبىلال، ورازدارمەن بىرلەسە قىزمەت ىستەيدى. شاماي سول ۋاقىتتاعى «كەدەي ەركى» گازەتىنە جەس-ءتىڭ جۇزەگە اسۋى جانە ەلدىڭ ازىق-تۇلىكپەن قامتىلۋى تۋرالى ءجيى-ءجيى ماقالا جاريالاتىپ وتىرادى.
شامايعا جابىلعان جالا
جوعارىدا شامايدىڭ دا 1937 جىلى نكۆد جەندەتتەرىنىڭ تىرناعىنا ىلىنگەنىن ايتىپ وتكەن بولاتىنبىز. ەلىنە شەكسىز قىزمەت ەتكەن «جەتىسۋ ازاماتى» ءبىر ساتتە «حالىق جاۋى» بولىپ شىعا كەلدى. 1937 جىلى 12 شىلدە كۇنى ۋنكۆد قاۋلىسىمەن ۇستالىپ، 28 قىركۇيەك كۇنى سۇراققا الىنادى دا، 15 قاراشا كۇنى اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى.
شامايدىڭ نە ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلىپ، اتۋ جازاسىنا كەسىلگەنى تۋرالى جەمىسبەك تولىمبەك تەرەڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ءار جابىلعان جالانىڭ نەگىزسىز ەكەنىن دالەلدەيتىن تۇجىرىمدار جاساعان. وعان تاعىلعان ايىپتا: «كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى قازاقتاردان قۇرىلعان ۇلتتىق ۇيىمنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ، الماتى وبلىسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى وراز جاندوسوۆتىڭ باسشىلىق تاپسىرماسىمەن اقسۋ اۋدانىندا كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى كونتررەۆوليۋتسيالىق توپ قۇرىپ، ونى باسقارادى» دەپ جازىلعان. ال، نكۆد ۇشتىگىنىڭ شىعارعان قاۋلىسىندا: «ش. شىناسىلوۆ الماتى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ ءىس-قاعازدارىن باسقارعان. پارتيادان بوساتىلدى. ءوزى بۇرىنعى باي. ورتا فەودالدىڭ بالاسى. اننەنكوۆتىڭ ۆولوستنوي ۋپراۆيتەلى. بۇرىن سوتتالماعان» دەلىنەدى. وسى دالەلدەردىڭ نەگىزسىز ەكەندىگىن جەمىسبەك تولىمبەك بىلاي دەپ دالەلدەپ بەرەدى: «ءوزى باي بولعان، اكەسى ورتا فەودال دەلىنۋى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ سول كەزەڭدەگى جازالاۋعا وڭاي زاڭ ولشەمىنە جاتقىزا سالۋعا كەلەتىن ءتاسىلى ەكەندىگى بايقالادى. سەبەبى، 1926 جىلى كازتسيك-ءتىڭ «باي قۇلاقتار مەن بالالارى كەڭەس جۇمىسىنان الاستاتىلسىن» دەگەن قاۋلىسىنا ش. شىناسىلوۆ جاتقىزىلىپ، جۇمىستان قۋىلماعان. شامايدىڭ اتاتەگى قاينار ەلى ىشىندەگى بارشىل ادامدار بولعاندىعى جانە جوق پەن كەمشىنگە سۇيەۋ بولىپ، قايىرىم جاساپ، كوپكە تانىلعاندىقتارى سول ايماقتاعى جۇرتقا بەلگىلى. مال مەن مۇلىك دۇنيەلەرىمەن قىمتىرىلعان قىتىرما باي سانالماعان. جالشىلار ۇستاپ مالدارىن باقتىرماعان. بارىن ۇقساتىپ، بازارلى بولعاندارى ەل ىشىندە ايتىلاتىن شىندىق. ش. شىناسىلوۆقا تاعىلعان ايىپتا: «اننەنكوۆتىڭ ۆولوستنوي ۋپراۆيتەلى» دەلىنۋى ونى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ جاۋى قىلۋ ءۇشىن، تىپتەن وتىرىك جابىلعان جالا. ويتكەنى، ەل ىشىندە جانە ەشبىر قۇجاتتا اننەنكوۆ ش. شىناسىلوۆتى ۆولوستنوي ۋپراۆيتەل قىزمەتىنە قويعانى تۋرالى دەرەك پەن دايەك كەلتىرىلمەيدى. ش. شىناسىلوۆ اننەنكوۆقا ەشقاشان قىزمەت اتقارعان ەمەس. كەڭەس ۇكىمەتى ورنار الدىندا كوكىرەگى وياۋ، ءوزى زەرە، جاس شامايدى قاينار ەلى بولىستىققا سايلاماق بولعاندارى تۋرالى اۋىزشا دەرەكتەمەلەر ايتىلادى. بۇل شاماسى 1914-1915 جىلدارى بولۋى ءتيىس. ويتكەنى، ەل ىشىندە «شاماي 18 جاسىندا بولىستىققا سايلانباق» دەگەن ءسوز ساقتالىپ قالعان. شاماي شىناسىلوۆقا تاعىلعان ايىپتىڭ ءبىر جول جازۋىندا «وراز جاندوسوۆپەن ىمىرالاسىپ، سونىڭ ىقپالىمەن كونتررەۆوليۋتسيالىق توپ قۇردى» دەلىنەدى. بۇل وراز جاندوسوۆ ۇستالعان سوڭ، ونى قارالاۋ ءۇشىن جاسالعان تۇزاق، جالعان جالا بولىپ تابىلادى. شاماي شىناسىلوۆتىڭ وراز جاندوسوۆپەن ىمىرالاستىقتا بولىپ، كونتررەۆوليۋتسيالىق توپ قۇرماعاندىعى شامايمەن قاتار ۇستالعاندار سۇلەيمەنوۆ حاكي، كۇدەرين جۇماحان، مالاەۆ سامەتتىڭ سۇراقتاما جاۋاپتارىنىڭ حاتتامالارىنان اڭعارىلادى. ول حاتتامالاردا ۇشەۋى دە شاماي شىناسىلوۆتىڭ كونتررەۆوليۋتسيالىق توپ قۇرماعاندىعىن، وراز جاندوسوۆتىڭ ىقپالىندا بولماعانىن تەرگەۋشىلەردەن ىقپاي ايتقاندارى جازىلعان. شاماي شىناسىلوۆتىڭ اقتىعىن، ءوز ىسىنە ادالدىعىن وسىدان-اق ۇعۋعا بولادى». (قاراڭىز: قاينار قىزىرىلياس. ج. تولىمبەكوۆ. ىزدەنىس. تاريح. شەجىرە. ماقالالار. الماتى، 2019 ج. – 192 ب.)
قورىتىندى
شامايدىڭ ۇرپاقتارى دا كوپ قىسىم كورەدى. كەيبىر دەرەك كوزدەرىندە بالاسى وزبەكتى 1980 جىلى نكۆد قىزمەتشىلەرى الماتىنىڭ ساياباعىندا اتىپ ءولتىرىپ كەتكەنى تۋرالى جازىلادى. بار كىناسى اكەسىنىڭ نە ءۇشىن جازالانىپ، ولتىرىلگەنىن بىلمەكشى بولعاندىعى.
جالپى شاماي تۋرالى ءسوز ەندى عانا ايتىلىپ، جازىلىپ كەلە جاتىر. ءبىز شامايدى ەندى تەك ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. سەبەبى، شامايداي تۇلعا قازاق ەلى ءۇشىن، وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن ناعىز ۇلگى تۇتاتىن تۇلعا. مەكتەپتەر اشتى، حالىق اعارتۋ سالاسىن دامىتتى. ءباسپاسوزدىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. شاماي شىناسىلۇلىنىڭ اتىنا اقسۋ اۋدانىنان ءبىر مەكتەپ بەرسەك تە ارتىق بولمايدى. ۇرپاق جادىندا ماڭگىلىك قالدىرۋ ءۇشىن تۇلعا اتىندا ءتۇرلى جارىستار، كونفەرەنتسيالار وتكىزۋىمىز كەرەك. اقىن ءىلياس جانسۇگىرۇلى «ءوز ەلى ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە، ەل تەگى قايدان السىن كەمەڭگەردى» دەمەي مە؟! وسى ءسوزدى نەگىزگە الىپ تۇلعانى تانىتۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمساۋىمىز كەرەك. تۇلعالارىمىزدى تۇعىرعا شىعاراتىن بولساق، سوندا عانا تۇعىرى بيىك تۇعىرلى ءھام عۇمىرلى ەل بولامىز!
ەردەن نۇراحمەت
جاريالاندى. – جانسۇگىروۆ كەنتى: «اقسۋ ءوڭىرى» گازەتى. №30-31.2020. -5 ب.











