Bir auyldyń bosqynshylyq shejiresi

Jetisu oblystyq memlekettik arhivinde saqtalǵan №145 qújat – «1926 jyly kelgen CHuremesk auyly bosqyndarynyń tizimi» – 1916 jylǵy últ-azattyq kóterilisten keiin Qytai asqan qazaqtardyń taǵdyryn tanytatyn qúndy derek. Búl tizimde 52 otbasy basshysy kórsetilgen. Otbasy músheleriniń jalpy sany – 265 adam. Demek, qújat jeke adamdardyń ǵana emes, tútas bir auyl qauymynyń bosqynshylyqtan keiingi áleumettik, sharuashylyq jáne tarihi ahualyn ańǵartady.

1916 jylǵy oqiǵanyń basty sebebi – Resei patshasynyń 25 mausymdaǵy jarlyǵy edi. Ol jarlyq boiynsha Qazaqstan, Orta Aziya jáne ishinara Sibirdegi 19 ben 43 jas aralyǵyndaǵy «búratana» er azamattardy maidannyń tyl júmystaryna alu kózdeldi. Búl sheshim otarlyq ezgiden qajyǵan halyqtyń narazylyǵyn kúsheitip, Jetisuda iri kóterilisterge úlasty. Jetisuda 1916 jylǵy shildede soǵys jaǵdaiy jariyalanyp, kóterilisti basu úshin jazalaushy áskerler jiberilgeni tarihi derekterde aitylady.

Osy tizimdegi «Pochemu bejal» degen baǵanda birneshe jerde «otnoshenie pravitelьstva» degen tirkes kezdesedi. Búl óte mańyzdy belgi. YAǵni bosqyndar ózderiniń Qytaiǵa ótuin túrmystyq kóshu nemese jai qonys audaru retinde emes, biliktiń qysymy, patshalyq ákimshiliktiń ozbyr sayasaty, jazalau sharalary saldarynan bolǵan májbúrli bosqynshylyq retinde túsindirgen. Búl – qújattyń tarihi salmaǵyn arttyratyn tús.

Tizimde bosqyndardyń Qytaiǵa ketkendegi mal-múlki de kórsetilgen. Keibirinde 200, 300 bas malǵa deiin bolǵany baiqalady, al birqatarynda 2–5 qana iri qara nemese azyn-aulaq mal jazylǵan. Búl CHuremesk auyly bosqyndarynyń áleumettik qúramy árkelki bolǵanyn kórsetedi. Arasynda ortasha sharualar da, kedeiler de, qara júmysshylar da bar. Keńestik kezeń qújattaryna tán «bednyak», «srednyak», «chernorab» degen áleumettik jikteu sol uaqyttaǵy jańa biliktiń adamdardy taptyq túrǵydan esepke alu tásilin ańǵartady.

Tizimdegi adamdardyń jas mólsherine qarasaq, eń jasy 25 jastaǵy Elьtaev Rahim, eń úlkeni 91 jastaǵy Dolombaev Qairbek. Ortasha jas shamamen 49 jas. Búl da mańyzdy derek. Sebebi tizimge kóbine otbasy basshylary, elge qaita oralǵan shańyraq ieleri tirkelgen. Olardyń ishinde 60 jastan asqan 12 adam bar. Búl 1916 jylǵy bosqynshylyqtyń zardabyn tek jas jigitter ǵana emes, qarttar, áielder, balalar, bútin áuletter kótergenin dáleldeidi.

Qújatta Oshekpaeva Kaziza, Isilьbekova Sarkit siyaqty áiel adamdardyń da aty atalady. Búl keibir shańyraqta er azamattyń joqtyǵyn nemese otbasy jauapkershiligi áiel adamnyń moinyna túskenin meńzeidi. Bosqynshylyq tarihyn zerttegende múndai esimder erekshe nazar audartady. Óitkeni úrkinshilik jyldary áielder men balalardyń taǵdyry kóbine jalpy tarihi bayandaulardyń kóleńkesinde qalyp qoyady.

1926 jyly elge oralu deregi de kezdeisoq emes. 1916 jylǵy kóterilisten keiin Qytaiǵa ótken qazaq-qyrǵyz bosqyndaryn qaitaru máselesi keńestik bilik tarapynan Azamat soǵysynan keiin ǵana júieli túrde qolǵa alyna bastady. Zertteulerde keńes ókimeti búl iske 1921 jyldan bastap nazar audaryp, Sinьtszyandaǵy bosqyndardy anyqtau, qaitaru, qúqyqtyq máselelerdi retteu júmystaryn Qúlja men SHáueshektegi ókilder arqyly júrgizgeni aitylady.

Sondyqtan búl tizim 1926 jylǵy jai ákimshilik esep emes. Ol – on jylǵa juyq jat jerde júrgen, mal-múlkinen aiyrylǵan, otbasyn saqtap qaluǵa tyrysqan, elge qaita oralǵan qazaqtardyń tiri kuáligi. Múndaǵy árbir familiya – bir áulettiń, árbir san – bir shańyraqtyń, árbir «toje» degen qysqa belgi – ortaq qasirettiń belgisi.

Tizimde 1905, 1913, 1915 jyldaryna qatysty jeke belgiler de kezdesedi. Búl tústar túpnúsqa qújatpen qaita salystyryp naqtylaudy qajet etedi. Degenmen qújattyń negizgi tarihi ózegi anyq: CHuremesk auylynyń adamdary 1916 jylǵy otarlyq qysym men jazalau sayasaty saldarynan Qytaiǵa ótip, 1926 jyly tuǵan jerine qaita oralǵan.

№145 qújat – Jetisu óńirindegi bosqynshylyq tarihyn zertteude asa qúndy derek. Ol 1916 jylǵy kóterilistiń saldaryn resmi sayasi oqiǵa retinde ǵana emes, qarapaiym auyl adamdarynyń taǵdyry arqyly kórsetedi. Búl tizim – elden auǵan júrttyń azapty jolyn, joǵalǵan mal-múlkin, kúizelgen áleumettik jaǵdaiyn, biraq tuǵan jerge qaitu úmitin joǵaltpaǵan ruhyn tanytatyn tarihi aiǵaq.

Tómende atalǵan arhivtik qújattyń tolyq mátini berilip otyr

№ 145

SPISOK BEJENTSEV CHUREMESKOGO AULA PRIBYVSHIH

 1926 godu

LIST 2-4

Derekkóz: JO GA. F. 751. Op. 1. Sv. 4. D. 72. L. 1–5.
Qajet Andas, “Q-Andas” aqparat agenttigi.Derekkóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685308