«Óziniń tarihyn joǵaltqan júrt, óziniń tarihyn úmytqan el qaida júrip, qaida túrǵandyǵyn, ne istep, ne qoiǵandyǵyn bildirmeidi. Keleshekte basynda qandai kún tuatynyna kózi jetpeidi.bir halyq óziniń tarihyn bilmese, bir el óziniń tarihyn joǵaltsa, onyń artynsha ózi de joǵaluǵa yńǵaily bolyp túrady».
«Qazaq» gazetinde 1913 jyly jariyalanǵan osynau maqala joldary búgin de óz mánin joǵaltqan joq. Búl joldar kókiregi oyau qazaq azamatyn oilandyruy tiis.
Bizdiń de qaita-qaita tarih betterin paraqtap, 1930-31 jyldardaǵy Balqash audanyndaǵy oqiǵalarǵa úńiludegi maqsatymyz halyq jadynda ótkendi túsiru. Zamanymyzdyń oishyl aqyny Rasul Gamzatov aitqandai, «eger sen ótkendi pistoletpen atsań, bolashaq seni zeńbirekpen atady». Sondyqtan da 1930-31 jyldary Balqash audannynda eldi dúr silkindirdi Aqkól kóterilisi turaly búgingi jas úrpaq egjeiintegjeili bilui qajet. Óitkeni kóterilis haqynda alyp qashpa áńgime kóp te, onyń naqtyly shyǵu sebebin dáleldi faktilermen paiymdap, áńgimelep bergender joqtyń qasy. Mine, osydan baryp bireuler: «Ol bailardyń irkisinen tuǵan» dese, ekinshi bireuler: «Joq, ol halyq narazylyǵynan óris alyp, asharshylyqqa qarsy atylǵan oq» deidi. Eki pikirde de shyndyq bar. Degenmen de dauyldy kúnder el arasyndaǵy oqiǵany kolhozdastyru nauqanymen shielenistirip, eki taptyń ókilderin jiktep, jiliktep qana qoimai, bir atanyń balalaryn bir-birlerimen ata jauǵa ainaldyryp, yqylym zamannan kóshpendi nemese jartylai kóshpendi halyqty túrmys-saltyna, ádet-ǵúrpyna, túrmystyq qarym-qatynastaryna qaramai zorlyq-zombylyq pen qiyamettiń qyl kópirin ornatyp, zaual tóndirgenin úmytuǵa bolmaidy.
Asyra silteushiliktiń «shash al dese, bas alǵan» asyǵys qimyly kesirin tigizbei qoiǵan joq. Búryn egin ekpegen balqashtyqtarǵa astaq salyǵy salyndy. El ishin ashtyq jaili bastady. Kolhozdastyruǵa eshqandai daiyndyqtan ótpegen, shala sauatty, auyzymen oraq orǵan sholaq belsendilerdi aralasuy; olardyń qinaty, zorlyǵy onsyz da «shyqpa, janym, shyqpa» dep otyrǵan balqashtyqtardyń narazylyǵyn tudyrdy. Múnyń sońy aituly Aqkól kóterilisine úlasty.
1930 jyly sáuirdyń 6-shy júldyzynda aqkóldikter qoldaryna túsken ártúrli nársemen qarulanyp, audan ortalyǵy Aqkól auyldyq keńesiniń úiine shabuyl jasady.(Qazaqstan Respublikasynyń qazirgi zaman tarihynyń arhivi, 141nqor., 2914nis, 94n98 p.p.). kóterisshiler audannyń ózindik erekshelikterin ústap,alyp, halyq aldynda jauapqa tartpaq boldy.
Kinálári ne?
Búl turaly tarih ǵylymynyń kandidaty Talas Omarbekov bylai dep jazady:
«…1930jyly audanǵa 10-myń pút astyq dayarlau jospary berildi. Al múnyń ózi túrǵyndardyń ashu yzasyn ǵana emes, túsinbeushiliginde tuǵyzady. Óitkeni audan tek qana mal sharuashylyǵymen ainalysatyn. Sondyqtan múnda astyq daiyndau degenimiz múmkin emes. Eger et daiyndau josparyn úsynsa, audan túrǵyndary oǵan renjigenimen ózderi mal ósiretin bolǵandyqtan et tóleuge tiis ekendikterin túsine alatyn edi. Biraq sholaq belsendilermen OGPU-diń kúshterine súiengen audan basshylary astyq josparyn oryndauǵa, tipten asyra oryndauǵa qol jetkizdi: josparlanǵan 10 myń púttyń ornyna 12 myń pút astyq dayarlansa, al 15 myń pút túqymdyq qor jinaudyń orynan 17 myń pút jinap aldy. Adamdar astyq tapsyrudyń jospary oryndalmaǵan jaǵdaida kulak sanatyna jatqyzylyp, Sovet úkimetine jau, jat element retinde mal-múlki tárkilenip, ózderi jer audarylatyn nemese OGPU turmelerine qamalatyn boldy».
Túiyqqa tirelgen osyndai qatań tártip qyspaǵynan shyǵatyn dol izdegen baiǵús qazaq sharualary kúshpen kollektivtendiruge laǵnet, qarǵys aityp kórshi audandardaǵy auyldardy aralap, jetekterindegi túieleri men jylqysyn astyqqa aiyrbastau úshin asa auyr sharttarǵa, arzan saudaǵa kónuge májbúr boldy. Mysaly, bylai tátti sary qymyz berip otyrǵan dónen bielerdi eki, al atan túielerdi úsh, auyzdyǵymen alysqan arǵymaqty tótr-aq pút astyqqa aiyrbastady.
Osyndai qysym kórsetudiń saldarynan astyq tapsyru jospary malsharuashylyǵyna da oisyrata soqqy berdi. 1930 jyldyń sáuir aiynyń sońyna qarai mal sany shúǵyl 35 protsentke kemip ketti. Onyń ústine ár úige bólinip salynǵan teriden bastap, ártúrli eski-qúsqyǵa deiingi salyqtar auyl adamdaryn esten tandyryp, ábden eseńgiretti.
Auyldaǵy partiya úiymdary da formalьdi jáne nemketti júmys istedi. Onyń múshelderiniń sany nebári 50-aq adam bolatyn. Kommunister qara halyqtyń qorǵaushylaryna ainaludyń ornyna, sayasi bilimderi men sauattylyq dńgeileri óte tómen bolǵandyqtan, maǵynasy men mazmúny lenindik printsipterge túbirinen qarsy keletin «baidy batpaqqa, ortashany ortaǵa, kedeidi keńirdekke!» degen óte ziyandy, biraq sol kezdegi Goloshekinniń kúshpen kolektivtendiru idiyasynyń shyndyǵyn ashyp kórsetetin, soiylyn soǵatyn úran úsyndy.
Kóterilisshiler audan ortalyǵyna lap qoiǵan kezde audan basshylary jan-jaqqa qashyp ketip, bas sauǵalai bastaidy. Audan ortalyǵyna basyp kirgen kóterilisshilerge jergilikti ókimetke degen ózderiniń narazylyǵyn auyl sharuashylyǵy mashinalaryn jappai talqandau arqyly da bildirdi.
Audandyq mekemelerdiń, kooperativ úiymdarynyń, dúkendkrdiń astan-kesteńin shyǵarylyp, qiratyldy. Ártúrli zattardy kóterisshiler taban astynda ózderi bólisip aldy. Kóterilisshiler «audandy basqarudy óz qoldarymyzǵa aldyq» dep oilady da, óz ortalarynan «uaqytsha ókimetin» qúrdy. Biraq jedeldete jetken OGPU-diń qosymsha kúshteri onyń múshelerin keshikpei-aq tútqynǵa túsirip, kóterilistiń audan teoritoriyasyna keńinen taraluyna múmkindik bermei dińkeletti. Eltai Ernazarov bastaǵan jaqsy qarulanǵan eskadronnyń kelip jetui kóterilisshilerdiń jigerin qúm etip, eriksiz baǵynuyna májbúr etti. Autpartkom hatshysy Tóke Ábdirahmanov pen auatkom tóraǵasy Ámirtai Beisenov oryndarynan bosatyldy, audandyq pariya komitetiniń hatshysy T. Túyaqbaev, auatkom tóraǵasyna K.Merekeev taǵaiyndaldy.
Sol jyldyń 21 sáuirinde E.Ernazarov Goloshekenge kóterilis turaly bylai dep hat joldaidy:
«… Sayasi sharushylyqtyń sharalary jandaryna batqan bailar, atqa minerler jáne aqsaqaldar audandaǵy jaǵdaidy, qalyń búqarany Keńes memleketine qarsy arandatu úshin paidalanydy. Bailar «Baidy batpaqqa, ortashany ortaǵa, kedeidi keńirdekke» degendi bildiredi-mis degendei úran tastady.
Audandy basyp alatyn jáne búrynǵy bileushiler biligin qalpyna keltiretin kez keldi degen siyaqty arandatular taraldy. Úreilengen, arandatylǵan búqara ru basshylarydyń jáne bailardyń bastauymen 6-shy sáuirde audan ortalyǵyna kirdi. Al audanda eshkim qalmaǵan, bári bezip, qpshyp ketken. Arandatushylar toby iesiz qalǵan audan ortalyǵyn talqandady jáne barlyq auylshraushylyǵy mashinalaryn qiratty, túqymdyq qory jáne kooperativ úiymdarynyń tauarlaryn talasyp áketisti.
Balqashtaǵy oqiǵa qysqasha osy.
Kommunistik sálemmen Ernazarov.
Aqkól.
Al kóterilisshiler bolsa: «Bizdi Ernazarov qorǵaidy» dep qalyp, qarularyn tastaǵan edi. Sol qúdaidai sengen beishara OGPU otryadynyń bastyǵynan asa almaidy. Osynyń saldarynan kóterilisshiler qoidai qyrylady.
Aqkól kóterilisiniń kuágeri, aqkóldik qariya Orazbek Kenebaev bylai dep áńgimeleidi:
Orazbek bandy atanǵanym 1930 jyldyń kóterilisimen túspa-tús, áiteuir kóleńkemdei qosaqtalyp qalmai keledi. Aqkól kóterilisinń tórkini qazir oilap, saralasam, Almatyda bolǵan Jeltoqsan oqiǵasymen óte úqsas keledi. Jeltoqsanda jastar ákimshil-ámirshil júieniń óktemdigine qarsy narazylyq bilidrse, biz jappai kolhozǵa kirgizuge degen qarsylyq uájimizdiaituǵa talpyndyq. Ókinishke orai, bizid tyńdaǵan eshkim bolǵan joq.
… Tún ortasynda áldeneniń sybdyrynan oyanyp kettim. Qarasam Qasymbek aǵam aldymda túr. Máre-sáre qauyshyp, qúshaqtasypta aldyq. Ony 1929 jyly Kósherbai Qarmysúly bastaǵan tolqudan keiin ústalyp ketkennen kórip túrǵanym osy.
-Bauyrym, sen menen eshteńke súraama. Oyn aityp jatuǵa uaqyt tyǵyz. Túrmeden qashyp shyqtym. «Adamnyń basy alanyń doby» degendei, úsharymdy jel, qonarymdy sai biledi. Bireu-mireu kórip qalsa, senderge ziyanym tier. Eger meni izdeseń Kókeshki qystauynan tabarsyń.
Qaitarma sózde aityp úlegrmedim, aǵaiym qalai paida bolsa, solai ǵaiyp boldy.
Kún artynan jyljyp kúnder ótip jatty. Bir kúni Qasymbekke azyq-túlik aparyp, jaǵdaiyn bilip keleiin degen oimen el jata Kókeshki qystauyn betke alyp, atqa qondym. Mejeli jerge sol kezedgi kózi ashyq auyl azamaty Baijúmanmen áldenege kelise almai, qyzyl keńirdek bolyp otyr eken.
-Qasymbek sabańa tús. Eldi bosqa qyryp alasyń. Kóteriliske shyǵamyz deisiń, baqaishaǵyńa deiin qarulanǵan áskerge tótep beru qiyn. Meni tyńdasań raiyńnan qait!
-Seniń Sovet ókimeti degende tańdaiyń tańdaiyńa júqpaidy. Kolhoz qúraimyz dep mańdaiymyzǵa bitken bar maldy sypyryp jatqan anau. Erteń eldiń ashtyqqa úshyramasyna kim kepil? Bere almaisyń. Endishe úzyn sózdiń qysqasy, árqaisymyz óz jolymyzdy tabaiyq. Toqtasqan jerimiz osy bolsyn!
Aǵaiym sóz bitti degendei orynnan túargeldi.
-Sen Kósherbai aitty dep otyrsyń. Onykide qúr dúrmekke ilesu.
-Ol aitsa shynyn aitady. Bolmasa Taldyqorǵandaǵy, Sodaqtaǵy aǵaiyndar da at auyzdyǵymen alysar ma edi?..
Baijúmannyń: «Qairan ańǵal bauyrym-ai basyńdy ańǵaldyqpen oqqa bailap otyrsyń-au» – kúrsine bas shaiqaǵany áli kóz aldymda. Kóp úzamai kóterilis bastaldy. Biraq OGPU-diń múzdai qarulanǵan áskerine qarsy tótep bere almadyq. 30 jigit túrmege qamalyp, aidalyp kete bardyq. Bizden keiin de 60 jigitti túrmege jóneltipti. 10 jyl túrmede otyrdym. Tuǵan jerge 4-5 aq azamat oraldyq. Qalǵanynyń qai jerde topyraǵy búiyrdy, oyn bir qúdaidyń ózi ǵana biledi…
Eki-úsh kúnen keiin Respublika kúnin merekelegeli otyrmyz. Isatai – Mahambet, 16-jylǵa jáne Aqkól kóterilisteri, Jeltoqsan oqiǵalary, bolmasa biz bostandyqqa jete almaǵan bolar edik.
Zaryqqan Ábilqasymúly,
Balqash audanynyń túrǵyny.
Jariyalandy. -Almaty: “Jetisu” gazeti.№96.1994. -3 b.
Derekóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723995











