Jer shary da adam siyaqty. Ol súiispenshilikti sezinedi, kórseqyzarlyqqa jany qas. Óz sezimin taptaǵan árbir qitúrqy áreketti anyq biledi, biraq esebin aluǵa asyqpaidy. Jer qadirin jete túsingen halqymyzdyń da bitim-bolmysy osyǵan keledi. Sondyqtan halqymyz aqyldy, baisaldy, sabaz adamdarǵa: «Jer qozǵalsa da qozǵalmaidy», – dep baǵa bergen. Biraq olar bir qozǵalsa, taudy búzyp, tasty jaryp, ózendi sapyrady. Alaida adamdar osy kúnge deiin ózimizdi tym aqyldy, bilimdi, parasatty sezinip, oiymyzǵa kelgendi istep, Jer sharynyń bereketin qashyryp jatyrmyz. Babalarymyz «Jer ana» dep qasterlegen osy qara topyraqtyń qadirin sezinuden qaldyq. Ana óz perzentine eshqashan jamandyq oilamaidy, keshirimdi. Dese de, ananyń qarǵysy men nalasyna qalǵan úrpaqtyń kósegesi kógergenin osy kúnge deiin kórgen joqpyn.
Apam únemi: «Múnan da jaman kúnde toiǵa barǵanbyz», – dep jany qinalǵanda aityp, jyly sózben óz-ózin sergitip alatyn. Al tabiǵatta til joq. Óz ókpesi men ókinishin aityp jetkize almaidy. Sondyqtan, adamdardyń ózine jasaǵan qiyanatyna tosyn áreketter, qaiǵyly oqiǵalar arqyly jauap beredi. Berip te keledi. Biz osyǵan deiin tabiǵattaǵy tosyn oqiǵalardy ǵylym túrǵysynan túsindirip keldik. Sony súiispenshilik túrǵysynan túsindiruge qúlqymyz barmady. Óitkeni, oǵan sana-sezimimiz jetken joq. Kostyum kiip, galstuk bailaǵanymyzǵa, úshaqpen úshyp, qymbat markaly kólik mingenimizge jelpindik. Onyń bári bizdiń aqyl-parasatymyzdyń tuyndysy emes, tabiǵattyń syiy ekenin sezinuden qaldyq. «Qorqa jeseń, qoi qalady, tarta jeseń, tai qalady», – deitin halyq danalyǵyn qaiyryp qoiyp, baǵasyz bailyqqa barynsha qúnyqtyq.
Abai Qúnanbaiúlynyń «Eskendir» poemasyn ómir boiy oqyp ótsek te, álemdi bilegen, bailyqqa qúnyqqan bileushiniń toiymsyzdyǵyn bir-aq uys topyraqpen toidyrǵan tabiǵattyń qúdiretine nazar salmadyq. Nátijesinde, Jer sharyna jylylyq tanytudy úmyttyq. Esesine, Jer sharyn adam aitqysyz apattar ákeletin jylynuǵa jetelep kelemiz. SHyndyǵyna keler bolsaq, osy qasiretke búgin biz jauaptymyz. Demek, keiingi jarty ǵasyrda ómir súrgen bizder adamzat tarihyndaǵy eń qaiyrymsyz úrpaqqa ainaldyq.
Ǵalymdardyń zertteui kórsetkendei, 1980 jyldan bastap ǵalamshardaǵy ortasha temperatura 0,8°S-qa kóterildi. Eger zerdelep qarar bolsaq, jahandyq jylynudaǵy 20 ózgeristiń 19-y 1980 jyldan keiingi uaqytqa túspa-tús keledi. Qazir jer shary búrynǵyǵa qaraǵanda 1,1 gradusqa jylyǵan. Eger jer qyrtysy 3-4 gradusqa qyzsa, adamdar arasynda oilamaǵan apattyń oryn alatyndyǵy anyq. Osyndai kúnniń shamadan tys qyzuy saldarynan polyustik múzdar tez erip bara jatyr. Máselen, Arktikanyń múzdyqtary eruin jarty ǵasyr búryn bastaǵan.
Grenlandiya múzdary erip ketse, múhit deńgeii 7 metrge kóteriledi. Múndai jaǵdai oryn alǵanda Malьdiv siyaqty teńiz deńgeiinen bir metrge ǵana joǵary ornalasqan elderdiń su astynda qalary sózsiz. Al Antarktida men Arktika múzdyǵy erise, múhit suy 60-70 metrge joǵarylaidy. Búl kezde atom bombasynyń zardaptary túkke túrǵysyz bolyp qalady. Eger osy apat bolyp jatsa, jer betiniń ósimdikter men januarlar álemi túgeldei ózgerip, su tapshylyǵynan 3 mlrd.adamnyń ómiri qyl ústinde qalady.
Osy apattyń jaqyndaǵanyn biylǵy jaǵdai da kórsete bastady. Adamzat balasyn bir tarynyń qauyzyna syidyrǵan indet endi álemdegi ystyq aǵysqa úlasty. SHetel baspasózindegi aqparattarǵa súiensek, Ońtústik, Ortalyq Afrikada qatty qúrǵaqshylyq ornap, teńiz deńgeii kóterilip ketken. Osyǵan bailanysty Europa elderiniń birqatarynda anomalьdi ystyq tirkeldi. Bizdiń elimizdegi aua temperaturasy da birte-birte kóterilip keledi.
Jahandyq jylynudyń qateri jetisulyqtarǵa da jeńil tiip túrǵan joq. Birneshe jyl qatarynan jaz aptap ystyqpen jer tanabyn quyratyndy shyǵardy. Statistikaǵa sensek, jahandyq jylynu protsesinen Ile Alatauynan bastau alatyn ózenderdiń suy sońǵy jyldary 16 paiyzǵa kemipti. Múndai keleńsizdik jer jannaty atanǵan Jetisudyń ár túsynan kezdesedi. Eger osyny erterek qolǵa alyp, onyń sheshu joldaryn tappasaq, jeti ózeni sarqyrap aǵyp, qúzar shyńdary kókke boi sozǵan jáne kókpeńbek kólderi kózdiń qarashyǵyndai móldiregen jerúiyq mekendi qúla túzge ainaldyruymyz ábden múmkin.
Ótken aptada Amerika ǵalymdary kún sáulesi koronavirusty joya alady degen málimdeme taratyp, aidy aspanǵa shyǵardy. Olardyń aituynsha, Soltústik endiktiń taltús kezindegi 40 gradus ystyǵynda 5,8 minuttan keiin koronavirustyń 90 paiyzy silekeilenip, al 13,4 minuttan keiin tirshilik ortasyndaǵy belsendiligi joǵalady eken. Osy 40 gradustyq parallelьde Ispaniya, Portugaliya, Italiya, Grekiya, Túrkiya, Qytai, Japoniya, AQSH-tyń ońtústik shtattary ornalasqan. Ókinishke qarai, koronavirus osy óńirlerde eń belsendi taralyp jatqanyn baiqap otyrmyz. Múmkin, ǵalymdardyń kópke aitpaityn óz qúpiyasy bar shyǵar?!
Búǵan qarap, ystyq aua koronavirustyń infektsiyasyn álsiretedi dep senip, qamsyz otyra beruge bolmaidy. Máseleniń ekinshi jaǵynan oilanyp kóreiikshi, YAǵni, jyldyń jyly mausymynda kúnniń bir gradusqa ysuy tserebrovaskulyarlyq aurulardyń artuyna túrtki bolady. Búl jerde mi aurulary turaly aitylyp otyr. Meditsinalyq tilmen aitsaq, midaǵy qan ainalysy búzylyp, tserebraldyq qan tamyrlary patologiyalyq ózgeristerge úshyraidy. Al midaǵy qan ainalysynyń búzyluynan bolatyn aurulardan kóz júmu kórsetkishi júrek syrqatynan keiin ekinshi orynda túr.
Koronavirus – túmau siyaqty januarlardan júqqan kesel. Atam zamannan beri adam ómirine qauip tóndirgen indetter, aitalyq, sheshek – eshkiden, oba – tauyqtan, ókpe auruy – jylqy, esek, qashyrdan, taǵy basqa da januarlar arqyly taralyp otyrǵan. Óz kezinde onyń emin oilap tauyp, aldyn alu sharalary jasaldy. Jer sharynyń qalyptan tys jylynuynyń janynda koronavirus qarapaiym zat bolyp qalady. Jer sharynyń jylynuy tabiǵatty búldiredi. Al búlingen tabiǵattan qorektengen januarlardyń aǵzasy qauipti virustardy óndirip, adam balasyna tarata bermesine kim kepil? Sondyqtan atalarymyz aitqandai, aurudyń emin emes, eń aldymen, auyrmaityn jol izdegenimiz abzal. Ol jol – tabiǵattyń tepe-teńdigin saqtau.
Qazaqstan klimaty qúbylmaly. Salystyrmaly túrde aitatyn bolsaq, elimizde qysta minus 40 gradus, jazda plyus 40 gradus bolady. Búl, árine, adam aǵzasyna áser etpei qoimaidy. Qazir Almaty oblysynda auanyń lastanu deńgeii joǵary bolyp otyr. Oǵan Almaty qalasynyń da áseri kóbirek tiyude. Óitkeni, Almaty qalasy oiyqta ornalasqandyqtan, auanyń almasuy sirek qúbylys. Taǵy bir aita ketetin jait, qala men qala syrtyndaǵy jaima bazarlardyń ainalasy qoqysqa, ártúrli túrmystyq qaldyqtarǵa toly.
Olardan bólinip shyqqan himiyalyq gazdar Alataudyń aqbas shyńdaryna áser etude. Sol shyńdardaǵy qar-muzdar Ile jáne Jetisu Alataularynyń túiisken túsynan Syrdariya boiyna deiingi úlan-ǵaiyr ólkeniń qalypty tirshiligin saqtap túr. Eger odan aiyrylsaq, arǵy jaǵyn aitu qiyn.
Ǵalymdardyń boljamynsha, aldaǵy birneshe onjyldyqta da temperatura kóterilip otyrady. Sonymen qatar, sońǵy jyldary tolqyndy nemese «aptap tolqyny» dep atalatyn kúnder kóbeiip ketti. YAǵni, birneshe kún boiy kún qatty ysidy. Jyldyń jaz mezgilderinde osyndai ystyq kúnderdiń kóbeigeni biyl da anyq baiqaldy. Eger oblystyń osy bir aidaǵy aua raiynyń ózgerisine qaraityn bolsaq, kúndiz qapyryq ystyq bet qaratpasa, túnde salqyn aua deneńdi tońdyrady.
Búl jaǵdaiǵa, eń aldymen, Aral teńizi qúrǵap ketkennen aspanǵa túzdyń úshuy klimatqa áser etse, ekinshiden, elimizdegi múnaidyń áserinen shyǵatyn parniktik gazdar, kólikterdiń paidalanatyn janarmaiy, kómir jaǵatyn úiler, jylu elektr ortalyqtary álemdik jylynuǵa ájeptáuir úles qosyp jatyr. Klimatologtardyń aituynsha, memleketterdiń kópshiligi, tipti, Europa elderiniń barlyǵy derlik klimattyń ózgeruine daiyn emes. Qazirgi kezde Europa elderiniń birqatary balama energiya kózderin 30-40 paiyz qoldanuǵa kóshti. Osy baǵytta Amerika, Europa elderi jaqsy júmys istep jatyr. Máselen, bizdiń elimizde balama energiya kózin paidalanu tek 1 paiyz ǵana. Búl – óte qiyn jaǵdai. Álem elderi birlesip qol qoiǵan Parij kelisiminde elimiz 2020 jylǵa deiin parniktik gazdardyń belgili bir ólshemin azaitu jaily jauapkershilik aldy. Alaida búgingi tańda biz osy kelisimge sáikes is-qimyldar jasap jatqan joqpyz. Kerisinshe, parniktik gazdardyń mólsheri kóbeiip jatyr. Búl Jer sharynyń jylynuyn tudyratyn eń qauipti jaǵdai.
Iá, qalai aitsaq ta, Jer sharynyń qalyptan tys jylynuy búgingi kúnniń basty taqyrybyna ainalyp úlgerdi. Ol ekologiyamen shektelmei, áleumettik jaǵdaiǵa, ekonomikalyq ósimge, densaulyq, taǵy da basqa salaǵa orasan zor yqpal etedi. Sondyqtan, osy apattyń aldyn aludyń túrli joldaryn erterek qarastyrǵan abzal.
Ol úshin «jasyl ekonomikaǵa» kóshu mindetti bolyp otyr. Búginde «jasyl ekonomikany» damytuda Germaniya, Ońtústik Koreya memleketteri oń nátijelerge qol jetkizgen. Soǵan orai Qazaqstan memleketi de álem elderiniń oń tájiribelerin barynsha paidalanuǵa májbúr. «Jasyl ekonomikaǵa» kóshudiń mańyzdy bir qadamy – qoqys óńdeu, jel energetikasy, quat kózin únemdeu, óndiristik jáne túrmystyq qaldyqtardy kádege jaratu jóninde birshama júmystar atqaru. Búl baǵytta júmystar qolǵa alyna bastady. Degenmen, oǵan degen júrttyń yqylasy áli de aua qoiǵan joq.
«Eshten kesh jaqsy» degendei, búl máseleni áli de qolǵa alsaq, kesh qalmaimyz. Dese de, máseleniń túiinin tarqatu úshin kóp bolyp júmylumen qatar el bolyp qoldau tanytu kerek. «Jalǵannyń isi jalǵan da, aqyrettiń isi barǵanda» degendei, árkim Jer sharyna jasaǵan qiyanaty úshin túptiń-túbinde jauap beretinin este ústaiyq.
Múnaidyń óndirilui, ken oryndarynyń qazyluy, sansyz zauyt-fabrikalardan shyǵatyn qaldyqtar júmyr jerge keri áserin tigizbei qoimaidy. Árine, múnyń bári órkeniet úshin istelip jatyr dep aqtaludyń san ádisi bar. Biraq tabiǵatqa ziyanymyzdy tigizbeudiń búdan basqa jolyn qarastyryp kórdik pe? Basqasyn aitpai-aq qoyaiyn, jyl saiyn qanshama jas otau qúryp, shańyraq kóteredi? Sán-saltanaty kelisken toi jasap, shetelge qydyryp, bal aiyn ótkizgen sol jastardyń birde-biri otau bolǵanynyń qúrmetine bir tal aǵash otyrǵyzypty degendi estimegen ekenbiz.
Bir tal aǵash bir jylda qansha myńdaǵan kaloriya ottegin bólip shyǵaratynyn bilesiz be? Ol auadaǵy sutegimen totyǵyp, suǵa ainalady. Su – tirshiliktiń kúretamyr bolyp qalmastan, Jer sharynyń jylynuyn tosatyn birden-bir sebep. «Densaulyqty jaqsartu úshin kún saiyn litrlep su iship túru kerek» degendi árkim aita alady. Alaida tabiǵat syilaǵan sol sudy óndiretin qadamǵa birde-biri baryp kórgen joq. Qaita tabiǵatty búldirip, sudy lailaityn áreketti kúnde kuá bolyp júrmiz.
Biz balalarymyz úshin núrly bolashaq jasaǵymyz keledi. Núrly bolashaqty osyǵan deiin aqshamen, bailyqpen, ataqpen, bilikpen ólsheushiler kóp edi. Biylǵy indet Jer sharyn qorǵau men densaulyqty saqtaudyń bárinen de qadirli bailyq ekenin sezindirdi. Qytaidyń Uhan qalasyndaǵy indet kezinde koronavirustan qaitys bolǵan jalǵyz úlyn qútqara almaǵan millioner áke balasyn ómir boiy jinaǵan seif toly aqshasymen órtep, aza dápterine «Tabiǵatty qorǵaiyq!» dep bir auyz sóz jazǵany bárimizge sabaq boluy kerek.
Joǵaryda aitqandai, endi bizdiń aldymyzda Jer sharynyń jylynuynan tuyndaityn úlken qasiretter tónip keledi. Árine, bizdiń qalypty ómirge oraluymyz úshin Jer sharynyń jylynuy kerek emes, qaita Jerge jylylyq syilap, ony saqtap qalu mańyzdy. Siz búǵan qandai úles qosa alasyz?
Qajet ANDAS
Almaty oblysy
Suret – ǵalamtordan
