- Ol auylda adam qaldy ma? – dep súradym.
Manadan únsiz otyrǵan eki apam qaita shirai bastady:
- Iá, jalǵyz kempir qaldy. Otyz jyldan beri sol auyldy kúzetip júr.
«Tuǵan topyraǵymdy tozdyrmaimyn, kúiregen auyldyń túlegenin kórip ólsem armanym joq» degen jansebil úmitpen otyz jylyn shalǵai auylda jalǵyz ótkizgen apaǵa degen qyzyǵushylyq oyandy. Sonymen baiyrǵy túrǵyndary tastap ketken auyldyń kúiregen tirshiligin ońaltu úshin san túrli josparyn úsynyp, auyl, audan ákimderiniń miyn ábden ashytyp bitken, júrt aitqandai, «Qytymyr kempirmen» jolyǵuǵa degen ańsarymyz auyp, jolǵa shyqtyq.
Indiiskii bolyp baramyz
Halqymyz: «Juasty júndei berseń juan shyǵady. Qorqaqty qua berseń batyr bolady» degen naqyl sózdi tegin aitpasa kerek. Júzbe júz kezdeskenshe Júmaqyz apamyzdyń keiip-kespirin elestetip, Terekti auylyna jetip edik. Bizdi samaiyn aq shalǵan, betin ótken jyldardyń ájimi órnektegen, súńǵaq boiy sál eńkish tartqanymen jastyq shaǵyndaǵy ádemiligin joǵalta qoimaǵan, qazaqtyń qarapaiym kempiri jyly shyraimen qarsy aldy. Biz barǵanda apamyz jeti shelpegin pisirip, dastarqanyn jaiyp, daiyndap otyr eken.
– Jurnalister keledi degeli kesheden beri telefonda maza joq. Meni kórse de kórmeske salyp, teris búrylyp ketetinder «Apalap» janymdy qoimady. Qansha shaqyrsań sonsha syltau aityp jolamaityndar kelip amandasyp ketti. «Jurnalisterdi nege shaqyryp júrsiz» dep ókpelegenderi de kezdesti, – dep kúldi apamyz.
– Bizdi siz shaqyrmadyńyz, óz ayaǵymyzben keldik qoi, – dep aqtaldyq.
– Jurnalisti teledidardan kórip, aty-jónin gazetten oqushy edik. Kózimizben kóredi ekenbiz ǵoi, – dep ázildep qoyady.
Jortyp júrip, joq izdeitin jurnalisterdiń ańdyǵany jamandyq emes, jaqsylyqtyń da jarshysy ekenimizdi túsindirip álekpiz. Biraq Júmaqyz apamen áńgimemiz tez jarasyp ketti.
Apamyz búl auylda 1968 jyly kelin bolyp túskennen beri túrady. Ol kezde Kirov újymsharynyń bólimshesi edi. Bólimshe degen aty bolmasa, irgesi bekigen, tirshiligi tynysty, sharuashylyǵy órkendegen, jeri qúnarly, ainala jainap, túrǵyndardyń kóńili jarasyp túratyn. Sol jyldary 860 túrǵyn, 168 oqushy bolypty. 2 dúken, klub, kópshilik monsha, poshta, ákimshilik ǵimaraty júmys istep túrdy.
Apamyz alǵashynda újymshar klubynyń meńgerushisi bolyp, sol júmysty 15 jyl atqarypty.
– Klubta kóbinshe «Indiiskii» filьm kórsetiletin. Qazir ózimiz «indiiskii» bolyp baramyz, – dep kúldirip qoidy arasynda.
Rasynda, dál solai. Aqtóbe auylynan Terektige aparatyn qiyr-qiyr joldardy artqa tastap, ózen jaǵalap kele jatqanda aldyńnan qalyń aǵash qymtaǵan auyl jarq ete qalǵanda kóziń jainap ketedi. Ainalasyn kókorai shalǵyndy jotalar qymtap, bir jaǵy sarqyrap aqqan ózenmen iyqtasyp jatqan auyldyń kezinde júrt qyzyǵatyndai jer bolǵany kórinip túr. Túzu-túzu kóshelerine qarap-aq búrynǵy tirshiliginiń tabysty bolǵany bilinedi. Biraq bitisip ósip ketken qalyń aǵashtyń arasyndaǵy qúlaǵan qorǵan, opyrylǵan kerege, shańyraǵy ortasyna túsken úilerdi kórip, búgingi halin baǵamdaisyń. Kósheniń eki jaǵyndaǵy qatar-qatar úilerden Júmaqyz apanyń úiinen basqa qańqasy bútin birde-birin kóre almai qinaldyq. Jol boiy kólikti júrisinen jańyldyrǵan qyrǵauyl men ózen iirimderinde asyr salǵan aq shabaqtar alǵa jeteleidi. Osyndaida «Júman apanyń kúiregen auylda 30 jyl boiy jalǵyz túruyna qandai kúsh jeteledi?» degen súraq mazalai berdi.
Aǵashty kespesin, qyrǵauyldy atpasyn…
Auyldyq okrugtiń aqparaty boiynsha, búginde auylǵa 20 úidiń túrǵyny tirkelgen. Tirkeldi degen aty bolmasa túraqty túratyny osy Júman apa ǵana. Qalǵany qysty kúni audan, oblys ortalyǵyndaǵy jyly baspanasyna ketedi de kóktem shyǵa oralady. Olardyń deni qyrǵauyl atyp, demalyp qaituǵa ǵana keledi. Onyń syrtynda kúz bastala auyldyń aǵashyn kesip, aqsha tapqysy keletinder men jazda qyrǵauyl atyp, qyzyqqa batqysy keletinder qúmar-aq. Al Júman apa: «Auyldyń bir tal aǵashy qiylmasyn, bir qyrǵauyly atylmasyn» dep janúshyryp júrgen jalǵyz jan.
Auyldy qyzǵyshtai qorǵap júrgenimen basqalar jaǵynan neshe túrli qysymǵa, qoqan-loqqyǵa jii úshyrap túratyny bar:
– Qaraǵashqa bailap, benzin qúiyp órtep jiberemiz. Qyrǵauyldyń ornyna seni atamyz, – degender de bolypty. Telefon arqyly da neshe túrli súmdyq josparlaryn aityp, úrkitip-qorqytatyndar da kóp eken. Biraq Júman apa:
– Órtese de, shapsa da osy auyldyń bir tal shyrpysyn kestirip, bir bas qyrǵauylyn atqyza almaimyn, – dep bekinip alypty.
Auyldyń osyndai halge jetuine áldekimderdi kinálauǵa kelmeidi. Biraq auyldy búrynǵy deńgeiine qaita kóteru úshin isteluge tiisti keibir jospardyń der kezinde qoldau tappaǵany ǵana ókindiredi. Keńes odaǵy ydyraǵansha búl auyldyń 95 paiyz túrǵyny ózge últ ókilderi bolǵan. Olardyń ata-babalary otarshyldyqpen birge ózge elden qazaqtyń shúraily mekenine qonys tepkender. Al táuelsizdik alyp, eldiń keleshegi qazaqtardyń qolyna ótkende baiyrǵy mekenderine kóship ketui zańdy dúnie. Iesi ketip, qarausyz qalǵan úiler jyldar óte mújilip, qúlap, qirap qaldy. Alaida halyqqa qyzmet kórsetetin nysandardy qorǵap qaluǵa bolatyn edi. Biraq der kezinde qorǵau sharalary dúrys qolǵa alynbaǵandyqtan shańyraǵyn shaiqaltyp, qabyrǵasyn qausatyp aldyq.
Júman apa ertip júrip, sondai nysandardy aralatyp, kórsetti. Kezinde kúni-túni tynymsyz júmys istep túrǵan poshta, auruhana, klub, monsha, balabaqsha ornalasqan ǵimarattardyń taǵany ǵana qalǵan. Aulasyn shóp pen aǵash basyp, súryqsyz kórinedi. Saqtalyp qalǵany mektep pen mal bordaqylau ornynyń ǵimaraty ǵana. Saqtalyp qaldy degeni bolmasa, tórt qabyrǵasynan basqa túgi joq. Júman apa osy mektepti saqtap qalu úshin tabany tozyp talai mekemeniń tabaldyryǵyn tozdyrypty.
– Auylda oqityn bala qalmaǵandyqtan mektep júmysyn toqtatty. Alaida 2000 jyldardyń basynda shetelden qandastar kóship kele bastady. Bizdiń auylǵa da 20-dan astam otbasy kóship kelip, qonystandy. Olardy túraqtatyp qalu úshin mektepti qaita ashuǵa tura keldi. Sonymen aryzymdy arqalap audanǵa, oblysqa bardym. Sol kezdegi oblys ákimi Serik Úmbetovpen ǵana jolyǵa almadym. Basqa jauapty mekeme basshylary men sayasi partiya ókilderimen kezdesip, oiymdy jetkizip 2009 jyly mektep qaita ashyldy. Múǵalim, kúzetshi, sharuashylyqqa jauapty adamdar bolyp, 11 shtat bekitilip, óz júmysyn bastady. Arada 3 jyl ótkende aǵaiyndardyń arasynan jik shyǵyp, qandastar auyldan kóship ketti de mektep múldem jabyldy. Sonymen ǵimarattyń esik-terezesi, temir-tersegi, shatyry tonalyp, búgingidei ańǵal-sańǵal hálge jetti. Ótken jyly bireuler kelip, mektep ǵimaratyn mal bordaqylaityn orynǵa ainaldyrmaq boldy. Oǵan qarsy boldym. Túbi auyldastar oralyp, mektep óziniń jańa mindetin bastaitynyna senemin, – deidi apamyz.
Túbi bir túleidi…
«Ornynda bar ońalry» degen naqylǵa sensek, auyldyń aldaǵy kúnderi kóptiń qoly jetpeitin mekenge ainalary anyq. Óitkeni, kúiregen auyldyń mańy túnyp túrǵan tarih. Kezinde búl auyl Besdóń dep atalǵan eken. Auyldyń irgesinde 5 úlken saq qorǵany bolǵan. Búginde onyń úsheui tolyq saqtalsa, bireui tegistelip, egiske ainalyp ketken, endi biriniń ornyna mal azyǵyn saqtaityn qoima salmaq bolyp jartylai búldirip tastapty:
– Qorǵandy qazǵan kezde ishinen bóreneler, bilteli myltyq, kúmis aqsha, kúmistelgen áshekei búiymdar shyqty. «Máskeuge áketti» dep estidik. Biraq qaida áketkenin eshkim bilmeidi. Solai jabuly qazan jabuly kúiinde qaldy. Auyldastar keiinge deiin qysh qúmyralar, kúmistelgen áshekei búiymdar tauyp alyp júrdi. Sóitip eki qorǵan búlinip, búginge osy úsh qorǵan ǵana qaldy, – deidi bizben jolshybai tildesken Qairat Kámalúly.
Múnan basqa da tolyp jatqan tarihi oqiǵalar búl jerdiń qasterli meken ekenin aiǵaqtaidy. Qazaqtyń áigili tarihshysy Múhametjan Tynyshbaev osy ólkeniń tumasy, al Terektiniń qarsy betindegi jotanyń arǵy jaǵy 1846 jyly SHúbar Aǵash bitimi ótken jer. Ybyrai Altynsarinder Qostanaida alǵash mektep ashqanda Kámal Ybyraiúly degen ziyaly adam Qúraqsai degen jerden mektep ashyp, bala oqytypty. TURKSIB temirjolynyń alǵashy syzbasynda temirjol Terektini basyp ótuge tiis bolyp, keiin joba ózgertilgeni bar. Újymshar alǵash qúrylǵanda osy jerdegi kóne meshitti traktormen qúlatyp tastapty. Keiin traktorshy jigittiń ayaq-qoly tartylyp, múgedek bolyp ómirden ótipti.
Auyldan lauazymdy adamdar, ǵylym qairatkerleri, ár salada júmys atqarǵan belgili túlǵalar, sportta úlken jetistikke jetkender kóp shyqqan. Alaida qazir olar auylyn úmytqan. Auyl irgesinde jemis-jidek ósiretin baqsha bolǵan eken. Jaz, kúz ailarynda jemister jinalyp, qoimalanyp, qystai auyl túrǵyndaryna taratylatyn. Búginde jeitin auyz joq. Kúzde tógilip, shashylyp jatady. Auyldyń ainalasyndaǵy egistikterde dándi-maily daqyldar jaiqalyp ósip, qant qyzylshasynan mol ónim alynatyn. Onyń bári kózden búlbúl úshqan.
Osyndai qyzu tirlik, baqytty kúndi kórgen Júman apanyń 30 jyl boiy «auyldy qaita qalpyna keltirsem» dep shyryldap júruiniń sebebi osy. «Biz qoldan kelgenshe kómektesemiz» dep uáde ettik. Al audan, okrug basshylarynyń auyldy qalpyna keltiru turaly jospar-jobasyn aldaǵy uaqytta súrap biletin bolamyz.
Áleumettik kómek ala almai júrmin
Bir jaǵyna tartsań, ekinshisine jetpei jatatyn dúnie ǵoi búl. Júman apa 30 jyl auyl dep shyryldap júrip, jeke basynyń keibir máselesin sheshuge uaqyt tappaǵanyn aityp múńaidy. Jalpy Zapar aǵamyz ben Júman tátemizdiń kindiginen Nazigúl, Janna, Sailau, Núrgúl, Rahat, Botagóz siyaqty 6 bala taraidy. Balalaryn álpeshtep ósirip, el qataryna qosty. Biraq ómirdiń zańy ǵoi. Qazirde aramyzdan alystap ketkenderi bar. Alty bala tárbielep, ósirgeni úshin jeńildikpen, erterek zeinetke de shyqqan. Ókinishke orai, kópbalaly ana retinde memleketten alynatyn áleumettik kómekke qol jetkize almai keledi. Bir-eki márte zeinetaqy tóleu ortalyqtarynan súrau salǵan eken. Kókeige qonymsyz jauap estipti. Ózi baruǵa uaqyt tappaǵan.
– Auyldyń qaraǵashy men qyrǵauylyn qorǵaimyn dep júrip ózimniń jeke máselemdi qarastyruǵa uaqyt joq, – dep múńaidy keiuana.
«Múnyń sebebin zeinetaqy tóleu ortalyqtarynan súrap, naqtyly jauabyn aitamyz» dep uáde berip kettik. Auyldy kúzetip, ábiger bolyp júrmegen soń bizde uaqyt barshylyq.
Túiin:
Júman apa da tau qoparyp, tas uatqan adam emes. Biraq auylǵa degen shynaiy mahabbatymen óskeleń úrpaqqa ónege bola alady. Óitkeni, kindik qany tamǵan jerin qiyp tastap, kóship ketken jáne «atalarymyzdyń súiegi jatqan topyraq qoi» dep kóz qyryn saluǵa jaramaǵandarmen salystyrǵanda Júman apanyń qartaiǵan shaǵynda auylyna degen janashyrlyqpen shalǵaida jalǵyz túryp jatqany erlikpen teń dúnie. Keudesine taǵar medali, úiiniń qabyrǵasyna ilip qoyatyn Alǵys haty bolmasa da, biz úshin naǵyz eńbek adamy. Ár deńgeidegi qabyldaularǵa shaqyrylmaq túgili, «Qytymyr kempir» atanyp, toptan qaǵyla berse de, tuǵan topyraqtyń qadirine bas igen Júman apaǵa biz de bas iemiz. Ol kisi oryndai almaǵan armanyn biz jalǵastyramyz.











